İsa, Nihai Kurban Mıdır?

İsa’nın ölümünü Tora’nın bütün korbanlarını sona erdiren nihai sunu saymak, Yehezkel’in haber verdiği gelecekle çatışır. Yehezkel’in yeniden kurulmuş İsrael’inde Bet haMikdaş, kohenler, mizbeah ve korban hizmeti vardır. Tanrı’ya dönüş, Tora hizmetinin yeniden yerine getirilmesiyle gerçekleşir. İsa’nın ölümü adına bu hizmetin geçersizleştiğini söyleyen Hristiyan öğreti, peygamberin sözünü tersine çevirir.

Tora, bir korbanın ne olduğunu, hangi durumda sunulacağını ve hizmeti kimin yerine getireceğini belirler. Daha sonra ortaya çıkan bir inancın bu emirleri kendi kurucusunun simgeleri sayması, emirleri değiştirmez. Yehezkel’in anlattığı hizmet ile Hristiyanlığın “nihai kurban” öğretisi arasındaki çatışma, sunuların hem varlığında hem de işlevinde görülür.

“Bir defada, son kez” öğretisi

Yuhanna 19:30’da İsa’nın ölümünden önce “tamamlandı” dediği anlatılır. Pavlus, Romalılar 6:10’da onun günaha ilişkin ölümünü bir defalık olarak niteler. Korban hizmetinin İsa’nın ölümüyle aşıldığını en ayrıntılı biçimde savunan metin ise yazarının adı belirtilmeyen İbraniler mektubudur. (Yuhanna 19:30; Romalılar 6:10; İbraniler 7–10.)

İbraniler 7:27, İsa’nın kendisini bir kez sunduğunu; 9:12, hayvan kanı yerine kendi kanıyla kutsal yere girdiğini söyler. 10:10–18, bu sununun ardından günah için başka sunuya gerek kalmadığı sonucuna ulaşır. Ἐφάπαξ — ephapax, “bir defada, bir kez olmak üzere” sözcüğü, tekrarlanan hizmetin karşısına İsa’ya yüklenen tamamlayıcı işlevi koyar. Hristiyan metin, Tora’da süren bir yükümlülük olan hizmeti, kendi inancında sona ermiş bir aşamaya dönüştürür. (İbraniler 10:10–18.)

İkinci yüzyıl Hristiyan yazarı Justin de Trypho ile Diyalog’un 13. bölümünde keçi ve koyun kanı, düve külleri ve tahıl sunuları yerine Mesih’in kanıyla arınmayı savunur. Justin’in anlattığı değişimin kaynağı Hristiyan inancıdır. Tora ise kendi sunularını, bir gün insan kanıyla değiştirilecek geçici araçlar olarak tanımlamaz. (Justin, Trypho ile Diyalog 13.)

Yehezkel’in geleceğinde hizmet devam eder

Yehezkel 40–48’de ölçülen yapı, avlular, kapılar, kohenlerin görevleri, kutsal alanlar ve halkın yerleşimi birlikte anlatılır. Kırk üçüncü bölümde Tanrı’nın görkemi yapıya döner. İsrael’in önceki yanlışlarından utanması ve verilen düzeni gözetmesi istenir. Bet haMikdaş’ın yeniden kuruluşu, halkın Tanrı’ya bağlılığıyla birleşir. (Yehezkel 43:1–12.)

Mizbeahın, yani sunağın hizmete hazırlanması için boğa, teke ve koçlar sunulur. Kusursuz hayvanlar, kanın uygulanacağı yerler, tuz ve yedi günlük hazırlık düzeni belirtilir. Yedi günün ardından kohenlerin halkın olah ve şelamim sunularını yerine getireceği söylenir. Peygamberin anlattığı gelecek, korban hizmetinin devam ettiği bir gelecektir. (Yehezkel 43:18–27.)

Kırk dördüncü bölümde kohenin arınma sürecinden sonra hizmete dönerken hatat sunması emredilir. Kohenlerin payları arasında minha, hatat ve aşam sayılır: tahıl sunusu, arınma/günah sunusu ve belirli ihlallerle ilgili suç sunusu. İlk ürünler ve ayrılmış armağanlar da bu düzenin içindedir. Kendiliğinden ölmüş veya parçalanmış hayvanların yenmemesi hükmüyle birlikte, kohenlerin hizmeti ve yaşamı belirlenir. (Yehezkel 44:25–31.)

Yehezkel 46:20, kohenlerin aşam ve hatat sunularını pişirecekleri, minha hazırlayacakları yeri gösterir. Sunuların adları, hazırlanışları ve onları yerine getiren kişiler birbirine bağlıdır. Bu hizmeti Hristiyan ibadetinin simgesi sayan yorum, peygamberin verdiği görevlerin yerine başka bir dinin uygulamalarını yerleştirir. (Yehezkel 46:20.)

Bayramlar ve sunuların amacı

Yehezkel 45:17, halkın önderi נָשִׂיא — nasiye bayramlar, Roş Hodeş ve Şabat için sunuları sağlama sorumluluğu verir. Olah, bütünüyle yakılan sunudur; minha tahıl sunusu, şelamim ise esenlik sunusudur. Bunlara dökülen sunular da eşlik eder. Her birinin hizmette ayrı bir yeri vardır. (Yehezkel 45:17.)

Birinci ayın ilk gününde sunulan boğa ve kanın kapı söveleriyle mizbeahın belirli yerlerine uygulanması, kutsal alanın arındırılmasına yöneliktir. 45:20’de yanlışlık ve bilgisizlikle ilişkili işlem anlatılır. Pesah döneminde boğa, günlük tekeler, yedi boğa ile yedi koç, tahıl ve yağ sayılır. Yedinci ayın on beşinde başlayan bayram için de benzer bir düzen verilir. (Yehezkel 45:18–25.)

לְכַפֵּר — lehaper, “kefaret/arınma sağlamak” ifadesi, bağlama göre günahın giderilmesini veya kutsal alanın arındırılmasını anlatır. Peygamber yalnız sunuların bulunacağını söylemez; onların ne işe yaradığını da belirtir. Sunuları yalnız İsa’nın ölümünün hatırasına indirgeyen yorum, bu işlevleri metinden çıkarıp yerlerine çarmıhı koyar.

Hatatın kullanımları bu ayrımı gösterir. Vayikra 4, belirli istemsiz ihlaller için hatat düzenler; Vayikra 12:6–8’de ise doğumdan sonraki arınma için aynı sunu vardır. Doğum ahlaki bir suç olmadığı halde hatat sunulması, bu terimin arınma işlevini açıkça gösterir. Bir sununun anlamını, içinde yer aldığı hizmet belirler. (Vayikra 4; 12:6–8.)

Nasi ve devam eden hizmet

Yehezkel 45:22’de nasi, kendisi ve ülkenin bütün halkı için bir boğa sağlar. Önder, bu hizmetin dışında veya üstünde durmaz; halkıyla birlikte onun içinde yer alır. Hatatın arınma işlevi nedeniyle, bu ifade tek başına önderin belirli bir ahlaki suç işlediğini bildirmez. Bildirdiği şey, önderin kendisi adına da yerine getirdiği korban yükümlülüğüdür.

İbraniler 4:15 ve 7:26 ile 1 Petrus 2:22, İsa’yı günahsız olarak tanımlar. İbraniler’in aynı kişiye yüklediği görev, sunu hizmetini kendi ölümüyle nihai olarak tamamlamaktır. Yehezkel’in önderi ise süren hizmetin sunularını sağlar. Nasi’yi İsa’yla özdeşleştiren Hristiyan yorum, bu karşıt görevleri aynı kişiye yükler.

Yehezkel 34:24 ve 37:24–25, “kulum David” ifadesini nasi ve krallıkla ilişkilendirir. David hanedanından gelecek Maşiah’a ilişkin Yahudi yorumunun dayanağı budur. Peygamber, İsrael’in yeniden kuruluşunu ve Tanrı’ya bağlılığını anlatır; bu hükümdarı İsa diye adlandırmaz veya ona Hristiyanlığın “hizmeti sona erdiren sunu” görevini vermez. (Yehezkel 34:24; 37:24–25.)

John Gill, 45:22’deki önderi Mesih sayar; “kendisi” ifadesini Mesih’in mistik bedeni olarak gördüğü Kilise’ye, boğayı Mesih’in taşıdığı yüke bağlar. Matthew Henry aynı bölümde Mesih’in yönetimi altındaki önderlerden ve Hristiyan ibadetinin simgelerinden söz eder. Biri önderi doğrudan Mesih’le, diğeri onun yönetimindeki kişilerle ilişkilendirir. Her ikisi de Yehezkel’in önder, halk ve sunu arasında kurduğu ilişkiyi Hristiyan inancına göre yeniden adlandırır. (Gill ve Matthew Henry, Yehezkel 45:22 açıklamaları.)

Yehezkel 46:16–18’de önderin oğullarına veya hizmetkarına mülk vermesi düzenlenir. Oğullara verilen miras onlarda kalır; hizmetkara verilen mülk özgürlük yılında geri döner. Halkın mülküne el koymak yasaktır. “Oğullarından birine verirse” biçimindeki şartlı hükümler, miras işlemlerini ve halkın hakkını belirler. Önderin biyografisini veya çocuk sayısını bildirmek yerine, onun da uyması gereken hukuku kurar. (Yehezkel 46:16–18.)

“Hatıra sunusu” yorumu metni değiştirir

John F. Walvoord, gelecekteki sunuların İsa’nın tamamlanmış ölümüne geriye dönük olarak işaret edeceğini savunur. Onun açıklamasında sunular, Hristiyan anma ibadetiyle karşılaştırılır: Çarmıhtan önce onu haber veren işaretler, çarmıhtan sonra onu hatırlatan işaretlere dönüşür. (Walvoord, The Doctrine of the Millennium—Part II: Spiritual Life in the Millennium.)

Yehezkel ise bu sunuların amacını bir çarmıh olayını hatırlamak olarak vermez. Kutsal alan arındırılır, halk adına kefaret sağlanır, hatat ve aşam kohenlerin hizmetinde hazırlanır. “Hatıra” açıklaması, peygamberin belirttiği bu işlevlerin üzerine Hristiyan bir amaç ekler. Çarmıhı önceden kabul ederek metni ona bağlamak, çarmıh öğretisini Tanah’tan çıkarmak değildir.

Jerry M. Hullinger, gelecekteki sunuları yalnız hatırlamayla açıklamak yerine onlara gerçek bir kefaret işlevi tanır. Böyle bir işlevin sürmesi, bütün korbanların gereksizleştiği iddiasını ortadan kaldırır. Tora’da ritüel arınma, belirli ihlallerin giderilmesi ve insanın nihai kurtuluşu tek bir işlem olarak tanımlanmaz. Bu ayrımları korumak, hizmetin süren yükümlülüğünü de korumayı gerektirir. İsa’ya verilen evrensel kurtarıcı kimliği ise Yehezkel’in sunu hükümlerinde bulunmaz. (Hullinger, The Function of the Millennial Sacrifices in Ezekiel’s Temple, Part 1.)

Albert Barnes, sunu miktarlarının Tora’dakilerden farklılığını görümün bütünüyle simgesel olduğu görüşüne dayanak yapar. Böylece somut sunuların geri dönüşü yerine Hristiyan bir simgeleştirme koyar. Fakat farklı miktarlar, sunuların İsa’nın ölümü anlamına geldiğini söylemez. Bu anlamı ayete ekleyen Barnes’ın Hristiyan yorumudur. (Barnes, Yehezkel 45:18–25 açıklaması.)

Yehezkel ile Tora arasındaki ayrıntı farkları

Yehezkel’in sunu miktarları ve takvim ayrıntıları, Tora’daki düzenle her noktada aynı değildir. Menahot 45a bu farkları ele alır; gelecekte Eliyahu’nun açıklayacağı hükümlerden ve yapının adanmasına özgü sunulardan söz eder. Tartışma, hangi ayrıntının hangi hizmete ait olduğunu açıklamak için yürütülür. (Talmud Bavli, Menahot 45a.)

Rambam, Hilhot Bet haBehira 1:4’te Yehezkel’in yapıya ilişkin bütün ayrıntılarının açıklanmış olmadığını belirtir. Hilhot Melahim 11:1’de ise Maşiah’ın Bet haMikdaş’ı yeniden kuracağını, sürgünleri toplayacağını ve korban hizmetiyle ilgili Tora uygulamalarını geri getireceğini açıkça yazar. Ayrıntıların açıklanması, Tora hizmetinin devamı içinde ele alınır. Bu hükümlerden İsa adına hizmetin iptali çıkarılamaz; Rambam’ın verdiği sonuç bunun tam tersidir. (Hilhot Bet haBehira 1:4; Hilhot Melahim 11:1.)

Bir insanın ölümü Tora’nın korbanı değildir

Tora, korban türlerini, uygun sunuları, görevleri ve mizbeah hizmetini kendisi belirler. Vayikra 1:2 hayvan sunularını tanımlar; 17:11 kanın mizbeahtaki işlevini açıklar. Devarim 12:31, insanların çocuklarını yakarak sunmasını reddeder. Bir insanın öldürülmesi, kan döküldüğü için geçerli korban haline gelmez. İsa’nın ölümü de Tora’nın emrettiği bu hizmet değildir. (Vayikra 1:2; 17:11; Devarim 12:31.)

İbraniler, hayvan sunularıyla İsa’nın ölümü arasında ruhsal bir karşılık kurar. Yuhanna 1:29 ve 1:36’daki kuzu dili, 1 Korintliler 5:7’deki Pesah benzetmesi, 1 Petrus 1:18–20’deki kan ve kusursuzluk dili, Vahiy 5–7’deki kuzu tasvirleri aynı Hristiyan yorum dünyasına aittir. 1 Yuhanna 2:2 ve 4:10 da İsa’ya kefaret işlevi yükler. Hristiyan yazarlar, Tora’da farklı görevleri olan Pesah, hatat, aşam ve diğer sunuları bir insanın ölümünde birleştirir.

Bu benzetmeler Tora’yı değiştirme yetkisi vermez. Önce İsa’nın bütün sunuların nihai karşılığı olduğu kabul edilip ardından sunular bu kabule göre açıklanırsa, kanıtlanması gereken iddia baştan doğru sayılmış olur. Tora’nın verdiği emir, Hristiyanlığın o emir hakkında kurduğu benzetmeyle yürürlükten kalkmaz.

İsa’nın ölümü Tora’nın geçerli bir korbanı değildir ve korban emirlerini sona erdirmemiştir. Yehezkel’in geleceğinde İsrael, Bet haMikdaş ve kutsal hizmet ayaktadır. Hristiyanlığın “nihai kurban” öğretisi, Yehezkel’in açıkça sürdürdüğü gelecekteki korban düzenini kendi teolojisine göre geçersiz sayar; bu sonuç peygamberin metninden çıkmaz. Hristiyanlığın “nihai kurban” öğretisi, Tora’nın korban hükümleriyle ve Yehezkel’in gelecekte de süren Bet HaMikdaş ve korban düzeniyle çelişir. Tanrı’ya bağlılığın yolu, O’nun emrini yerine getirmektir; İsa adına geçersiz saymak değildir.

Kaynaklar

Vayikra 1, 4, 12 ve 17:11; Devarim 12:31; Yehezkel 34:24; 37:24–25; 40–48, özellikle 43:18–27, 44:25–31, 45:17–25, 46:16–20. Menahot 45a. Rambam, Hilhot Bet haBehira 1:4; Hilhot Melahim 11:1–4. Hristiyan birincil metinleri: Yuhanna 1:29, 36 ve 19:30; Romalılar 6:10; 1 Korintliler 5:7; İbraniler 7:27, 9:12, 26–28, 10:10–18; 1 Petrus 1:18–20, 2:22; 1 Yuhanna 2:2, 3:5, 4:10; Vahiy 5–7; Justin, Trypho ile Diyalog 13. John Gill, Matthew Henry ve Albert Barnes’ın Yehezkel 45 açıklamaları. John F. Walvoord, The Doctrine of the Millennium—Part II: Spiritual Life in the Millennium. Jerry M. Hullinger, The Function of the Millennial Sacrifices in Ezekiel’s Temple, Part 1, Bibliotheca Sacra 167:665, 2010. Rabbi Tovia Singer, Let’s Get Biblical.