Rabbi Moşe Hayim Luzzatto, baş harflerinden türetilen adıyla RaMCHaL olarak da bilinir ve en çok, dindarlık üzerine kaleme alınmış klasik eseri Mesilas Yeşarim (Doğruların Yolu) ile tanınır. Bu eser, tüm yeşivalarda düzenli olarak çalışılmakta olup, bu alanda yazılmış en yetkin eserlerden biri olarak kabul edilmektedir. Nitekim, dindarlıkla ilgili bu tür eserlerin incelenmesini özellikle vurgulayan Musar hareketinin kurucusu Rabbi Yisroel Salanter, “Musar’ın tüm klasik eserleri insana Tanrı’dan korkması gerektiğini gösterir; Mesilas Yeşarim ise bunun nasıl yapılacağını öğretir” demiştir.
Bununla birlikte, zamanla giderek daha fazla kişi, Rabbi Moşe Hayim Luzzatto’nun son birkaç yüzyılın en parlak Yahudi düşünürlerinden biri olduğunu da fark etmektedir. Hem düşüncesinin derinliği hem de sistematik zihniyeti, temel ve belirleyici içgörülerle dolu olan tüm eserlerinde açıkça görülür. İki yüz yılı aşkın bir süre önce, Vilna Gaon olarak bilinen Rabbi Eliyahu, Rabbi Moşe Hayim Luzzatto’nun, ölümlü bir insanın ulaşabileceği Yahudilik kavrayışının en derin düzeyine erişmiş olduğunu ilan etmiştir. Hatta, Luzzatto kendi neslinde yaşıyor olsaydı, ondan öğrenebilmek için Vilna’dan İtalya’ya yaya olarak gitmeye hazır olacağını ifade etmiştir.
RaMCHaL’ın eserlerinde öne çıkan tek bir özellik seçilecek olursa, bu kuşkusuz onun sistematik yaklaşımıdır. O, farklı öğretilere birbirinden kopuk olgular olarak bakmaz; aksine, onları her şeyi kapsayan bütüncül bir yapının ayrılmaz parçaları olarak ele alır. Bu yaklaşım sayesinde, ayrı ayrı ele alındıklarında fark edilmesi güç olan içsel bağlantılar ve derin ilişkiler görünür hâle gelir.
Bu özellik, Luzzatto’nun üç büyük eserinde özellikle belirgindir. Bunlardan ilki olan Dereh HaŞem (Tanrı’nın Yolu), Yahudi inancının temel ilkelerine dair şimdiye kadar kaleme alınmış en sistematik açıklamalardan biri olarak kabul edilir. Bu husus, giriş bölümünde kısaca ele alınmış olup, okur için de metnin ilerleyen bölümlerinde giderek daha açık hâle gelecektir.
Mesilas Yeşarim (Doğruların Yolu) da aynı yaklaşımı yansıtır. Yazarın temel amacı, Rabbi Pinchas ben Yair’e atfedilen ve Tanrı’ya yakınlaşmanın on aşamasını sıralayan Talmudik deyişi ayrıntılı biçimde açıklamaktır. Ardından, pek çok Talmud öğretisinin bu genel çerçeveyle nasıl uyumlu olduğunu sistematik biçimde gösterir ve her birini ait olduğu düzeyde ele alır. Bu yönüyle eser, Talmud literatürü içinde yer alan dindarlığa ilişkin öğretileri tutarlı ve bütünlüklü bir yapı hâline getirir.
RaMCHaL’ın üçüncü büyük eseri olan Kalach Pis’chey Chochmah (Bilgeliğin 138 Kapısı), Kabala’ya odaklanır ve bu nedenle ilk iki eser kadar geniş çevrelerce tanınmaz. Bununla birlikte, bu eserde de Luzzatto’nun sistem kurma konusundaki üstün yeteneği açıkça görülür. Kabala’nın ezoterik öğretilerinin sistemleştirmeye direnç göstereceği düşünülebilir; ancak durum böyle değildir. Aslında, altta yatan yapı önceki Kabalistlerin eserlerinde büyük ölçüde mevcuttu, fakat hiçbir zaman bütünlüklü ve sistematik bir biçimde sunulmamıştı. Bu 138 bölüm boyunca RaMCHaL, Kabala’nın tüm kapsamını, pek çok otorite tarafından şimdiye dek ulaşılan en düzenli ve en sistematik çerçevelerden biri olarak değerlendirilen bir yapı içinde ortaya koyar.
Yazarın düzenleme ve sistem kurma konusundaki bu olağanüstü yeteneğinin kaynağı kesin olarak bilinmemektedir. Bunun bir nedeni, Luzzatto’nun, ilk büyük Talmud ansiklopedisi olarak kabul edilen Pachad Yitzchok (Yitshak’ın Korkusu) adlı eserin yazarı Rabbi Yitzchok Lampronti’nin öğrencisi olması olabilir. Yaklaşık yirmi büyük ciltten oluşan bu eser, günümüzde dahi standart bir başvuru kaynağı olarak aşılamamıştır. Luzzatto’nun, düzenleme ve sistemleştirme sanatını Rabbi Yitzchok Lampronti’den öğrenmiş olması ve bunu Yahudiliğin en temel ve en derin kavramlarına uygulayarak mantıksal sonuçlarına ulaştırmış olması son derece makul görünmektedir.
Rabbi Moşe Hayim Luzzatto, 1707 yılında İtalya’nın Padua kentinde, Rabbi Yaakov Hayim’in oğlu olarak dünyaya geldi. Lachmei Todah (Şükran Ekmekleri) adlı eserin yazarı Rabbi Yeshayah Basan’ın ve daha önce de anıldığı üzere Rabbi Yitzchok Lampronti’nin öğrencisi oldu. Ayrıca çok genç yaşta, kendi neslinin önde gelen Kabalistlerinden biri olan Rabbi Moşe Zacuto’nun rehberliğinde Kabala çalışmalarına başladı.
Genç Moşe Hayim kısa sürede bir dâhi olarak tanındı; hakkında, “bir şeyi unutmanın ne olduğunu bilmezdi” denildiği aktarılır. Çağdaşları, henüz on dört yaşındayken tüm Talmud ve Midraş’ı, ayrıca Kabala’nın başlıca klasiklerini ezbere bildiğini rivayet ederler. Bir kitabın yayımlanmasının, tanınmış bir bilgin için bile büyük bir başarı sayıldığı bir dönemde, Luzzatto ilk eseri olan Laşon Limudim’i henüz on yedi yaşındayken yayımladı.
Rabbi Moşe Hayim, genç yaşta, temel amacı Tanrı’ya mümkün olan en yüksek düzeyde yakınlaşmak olan küçük bir öğrenci grubu da oluşturdu. Bu grubun kuralları arasında, üyelerden birinin her zaman, gece gündüz, Tora çalışmasıyla meşgul olması ve Tanrı’ya yönelimi yaşamın tek amacı hâline getirmesi yer alıyordu.
Yirmili yaşlarının başlarında, 1730 ile 1735 yılları arasında, mektuplarından anlaşıldığı kadarıyla Luzzatto kırktan fazla kitap ve risale kaleme aldı. Bunların birçoğu günümüze ulaşmamış olsa da en bilinen eserlerinin büyük bölümünün bu dönemde yazıldığı anlaşılmaktadır. Tarihi kesin olarak bilinen az sayıdaki eserinden biri olan Daas Tevunos (Bilen Yürek), Perşembe günü, 29 Adar I 5494 (5 Mart 1734) tarihini taşımaktadır. Benzer biçimde, Kelalei Chochmas Emes (Hakikatin Bilgeliğinin Kuralları) adlı risalesi de 9 Iyar 5494 (13 Mayıs 1734) tarihini taşır.
Dereh HaŞem’in de büyük olasılıkla bu dönemde kaleme alındığı düşünülmektedir. Bu eserde yer alan pek çok fikir, yazarın diğer çalışmalarında da bulunmakla birlikte, burada bu fikirlerin daha bütünlüklü ve olgun bir biçimde geliştirildiği hissedilir. Ayrıca yazar, önceki eserlerinde açıkça görülmeyen yeni ve derin içgörüler de sunar. Bu nedenle, Dereh HaŞem’in Luzzatto’nun daha geç dönem eserlerinden biri olduğu izlenimi oluşmaktadır.
Luzzatto’nun yazılarının birçoğu bu dönemde dolaşıma girmiş ve yaklaşımının yeniliği, çağdaş bilginlerin bir kısmının muhalefetiyle karşılaşmıştır. Pek çok kişi, bu denli genç birinin Kabala ve diğer ezoterik konular üzerine eserler kaleme almasını uygun bulmuyordu. Bu muhalefetin kısmen bir sonucu olarak, Luzzatto 1735 yılında anavatanı İtalya’dan ayrılarak Amsterdam’a yerleşti.
Kamusal yaşamdan bilinçli olarak uzak duran Luzzatto, Amsterdam’da bir değerli taş yontucusu olarak dükkân açtı. Buna rağmen ünü peşini bırakmadı ve 5500 yılında (1740), Yahudi yüzyılının dönüm noktasında, en tanınmış eseri olan Mesilas Yeşarim’i yayımladı.
Döneminin pek çok büyük kişisi gibi, Luzzatto da Kutsal Topraklar’a derin bir özlem duyuyordu ve nihayet 1743 yılında amacına ulaşarak Akko’ya yerleşti. Ancak orada uzun süre kalamadı; 26 Iyar 5506’da (16 Mayıs 1746), henüz otuz dokuz yaşındayken, bir veba salgını sonucu hayatını kaybetti. Pek çok geleneğe göre, Tiberias’ta, Rabbi Akiva’nın mezarının yakınına defnedilmiştir.
Bir keresinde bir talebe, Mezritchli Maggid olarak bilinen Rabbi Dov Ber’e (Baal Shem Tov’un en önemli talebesi), Rabbi Moşe Hayim Luzzatto’nun neden bu kadar genç yaşta öldüğünü sordu. Maggid, RaMCHaL’ın yaşadığı neslin, onun dindarlığını ve kutsallığını kavramaya layık olmadığını söyledi.
ARYEH KAPLAN
10 Sivan,5734