Kabala Sonradan mı İcat Edildi? Tarihsel Kökleri

Kabala’nın Orta Çağ’da hiçbir geçmişi olmadan bir anda icat edildiği iddiası tarihsel verilerle uyuşmaz. Yahudi geleneğinde yaratılışın sırları, İlahi Taht görümü, Tanrısal isimler ve yalnız seçilmiş öğrencilere aktarılan ezoterik öğretiler Orta Çağ’dan yüzyıllar önce belgelenmiştir.

Bununla birlikte iki ayrı iddiayı birbirine karıştırmamak gerekir. Birincisi: Yahudi ezoterizmi ve mistik öğretisi antik döneme uzanır. Bu güçlü biçimde belgelenmiştir. İkincisi: Orta Çağ Kabala’sındaki bütün sefirot şemalarının, Zohar’daki bütün sembolizmin veya Lurianik Kabala’daki Partzufim sisteminin aynı ayrıntılarla antik metinlerde bulunduğu iddiası. Mevcut tarihsel belgeler bunu göstermez.

Doğru sonuç daha güçlüdür: Kabala sıfırdan üretilmiş bir Orta Çağ icadı değildir; daha eski Yahudi ezoterik geleneklerinin içinden gelişen, onları yeni ve daha sistematik bir dile taşıyan Yahudi mistik geleneğidir.

Tanah’ta ezoterik zeminin başlangıcı

Kabala kelimesini Tanah’ın her mistik bölümüne yapıştırmak doğru değildir. Fakat daha sonraki Yahudi mistisizminin temel konuları Tanah’ta açıkça vardır. Yehezkel 1’de İlahi Taht-Araba görümü, Yeşayahu 6’da Serafim ve İlahi taht, Daniel’de göksel mahkeme ve “Günleri Eski Olan” tasviri bulunur. Bereşit’in yaratılış anlatısı da daha sonraki kaynaklarda Maaseh Bereşit — Yaratılış İşleri adıyla ezoterik incelemenin konusu olur.

Bunlar henüz Orta Çağ Kabala’sının teknik sistemi değildir. Fakat Yahudi mistisizminin daha sonra üzerinde gelişeceği metinsel dünyadır.

Mişna ve Talmud: Gizli öğreti Orta Çağ’dan çok daha eskidir

Mişna Hagiga 2:1 ve Talmud Hagiga 11b, iki ayrı gizli çalışma alanından açıkça söz eder: Maaseh Bereşit ve Maaseh Merkava — İlahi Taht-Araba öğretisi. Metin bunların herkesin önünde serbestçe öğretilmesini yasaklar. Maaseh Bereşit iki öğrenciye birden açıklanamaz; Merkava ise ancak bilge ve büyük ölçüde kendi anlayışıyla kavrayabilecek tek bir öğrenciye aktarılabilir.

Hagiga 13a daha açık bir ifade kullanır: סִתְרֵי תוֹרָה — sitrei Tora, “Tora’nın sırları”. Rabbi Ami bu sırların yalnız belirli niteliklere sahip kişilere aktarılabileceğini söyler. Aynı bölümde Rabbi Yohanan’ın Rabbi Elazar’a Merkava öğretisini aktarmak istemesi ve Rav Yosef ile Pumbedita bilgelerinin Maaseh Bereşit ile Merkava bilgilerini karşılıklı konuşması anlatılır.

Pesahim 119a da saklanması gereken yaratılış ve Merkava sırlarından, ayrıca mitsvaların gizli nedenlerinden söz eder.

Bu kaynakların varlığı tek başına önemli bir tarihsel hüküm verir: Yahudilikte ezoterik Tora öğretisi, Orta Çağ Kabalistlerinden yüzyıllar önce mevcuttu.

Sefer Yetsira ve Heikhalot geleneği

Rabbinik dönemin yanında daha eski Yahudi mistisizminin başka metin katmanları da vardır. Sefer Yetsira, yaratılışı İbranice harfler ve on sefirot üzerinden açıklayan erken bir eserdir. Eserin kesin tarihi tartışılmış olsa da Orta Çağ Kabala’sından önce var olduğu açıktır ve daha sonraki Kabalistler üzerinde büyük etki bırakmıştır.

Heikhalot ve Merkava literatürü de Geç Antik Çağ ve erken Orta Çağ Yahudi mistisizminin önemli bir katmanıdır. Bu metinlerde göksel saraylar, melekler, İlahi isimler, taht görümü ve ruhsal yükseliş temaları bulunur.

Bu geleneklerle daha sonraki Kabala arasında gerçek bir süreklilik vardır; fakat özdeşlik yoktur. Heikhalot metinlerinin göksel saray ve melek hiyerarşileri, Orta Çağ Kabala’sında daha soyut Tanrısal yapı ve sefirot sembolizmine dönüşür. Gelenek sürer, dili ve sistemi gelişir.

Orta Çağ’da ne değişti?

Bugün “Kabala” denildiğinde özellikle anlaşılan teosofik sistem, 12. ve 13. yüzyıllarda Provence ve İspanya’da belirgin biçimde ortaya çıkar. Sefer HaBahir erken Kabalistik sefirot sembolizminin en önemli metinlerinden biridir. Ardından Gerona Kabalistleri ve 13. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan Zohar, sefirot öğretisini çok daha ayrıntılı bir Tanrısal yapı, sembol ve Tora yorumu sistemine dönüştürür.

16. yüzyılda Ari, Rabbi Yitshak Luria’nın öğretisiyle tsimtsum, şevirat hakeilim, tikun ve Partzufim gibi kavramlar yeni ve son derece ayrıntılı bir sistem içinde açıklanır.

Bu tarihsel gelişimi kabul etmek “Kabala icat edildi” demek değildir. Bir öğretinin dili, sınıflandırması ve kavramsal mimarisi zaman içinde gelişebilir. Talmud’daki Maaseh Merkava ile Lurianik Partzufim aynı terminolojik sistem değildir; fakat ikisi de Yahudi geleneğinin Tanrısal düzen, yaratılış ve görünür dünyanın arkasındaki iç yapı üzerine düşünme zincirinin farklı tarihsel katmanlarıdır.

Ramban ne söylüyor?

Ramban, Bereşit 1:1 yorumunda Maaseh Bereşit’in derin bir sır olduğunu ve ayetlerin yalnız düz okumayla bu sırrı bütünüyle vermediğini söyler. Kendi gelenek anlayışına göre bu bilginin Moşe’ye ulaşan aktarılmış bir öğreti olduğunu ve bilenlerin onu gizlemekle yükümlü bulunduğunu açıklar.

Aynı yorumda Ramban, Bereşit kelimesini “Hohma — Bilgelik” ile ilişkilendirir ve on emanasyon düşüncesini açıkça kullanır. Böylece 13. yüzyılın büyük Tora yorumcularından biri, kendi Kabalistik bilgisini yeni bir felsefi icat olarak değil, eski Tora sırlarının gelenek yoluyla taşınan açıklaması olarak görmektedir.

Burada kaynak katmanını doğru tanımlamak gerekir. Ramban’ın sözü Yahudi geleneğinin kendi aktarım iddiasını gösterir. Bu, tarihçinin bağımsız olarak Moşe’den 13. yüzyıla kadar her öğretinin kesintisiz belge zincirini gösterebildiği anlamına gelmez. Geleneksel inanç iddiası ile modern tarihsel yöntem aynı tür kanıt kullanmaz.

Kabala “uydurma” mı?

Hayır. “Kabala 12. veya 13. yüzyılda hiçbir Yahudi mistik geçmişi olmadan uyduruldu” iddiası, Mişna ve Talmud’daki Maaseh Bereşit–Maaseh Merkava öğretisini, sitrei Tora kavramını, erken Merkava mistisizmini ve Sefer Yetsira’yı görmezden gelir.

Bunun karşılığında “Zohar’daki veya Ari’deki her ayrıntıyı Talmud’da aynı ad ve biçimle bulmalıyız” demek de doğru değildir. Tarih boyunca aynı geleneğin kavramları açılır, yeni sembolik diller oluşur ve sistemler ayrıntı kazanır.

Yahudi geleneğinin kendi hükmü nettir: Tora’nın bir sod — sır boyutu vardır ve bu bilgi aktarılmış gelenek içinde çalışılır. Tarihsel belgeler de Yahudi ezoterizminin Orta Çağ’dan çok daha eski olduğunu açıkça gösterir.

Dolayısıyla Kabala’nın doğru tarihsel tanımı “Orta Çağ’da icat edilmiş yeni bir din” değil; antik Yahudi ezoterik geleneklerinden beslenen ve Orta Çağ’da kendine özgü, sistematik biçimini kazanan Yahudi mistik geleneğidir.