Kadın Erkeğin Kaburgasından mı Yaratıldı? Tsela’nın Anlamı

Bereşit 2:21’deki צֵלָע — tsela kelimesini yalnız “kaburga” diye çevirmek zorunlu değildir. Yahudi kaynaklarında iki eski okuma birlikte bulunur: kaburga/uzantı ve yan/taraf. Raşi, İbn Ezra ve Rambam “yan” okumasını güçlü biçimde kullanır; Targumlar ve başka klasik kaynaklar ise kaburga geleneğini korur. Tora’nın asıl öğretisi kadının hangi numaralı kaburgadan yaratıldığı değildir. Erkek ile kadın aynı insanlık kökünden gelir; iki gerçek kişi olarak ayrılır ve yeniden ilişki kurarlar.

Tsela ne demektir?

Bereşit 2:21–22’de Haşem, yani Tanrı, Adam’ı derin bir uykuya düşürür, onun tselalarından birini alır, yerini etle kapatır ve aldığı tsela’yı kadın olarak “inşa eder”. İbranice צֵלָע — tsela sözcüğü bağlama göre “yan, taraf, bölüm” ve bazı kullanımlarda “kaburga” anlam alanına girebilir.

Şemot’ta aynı kelime Mişkanın, yani çölde kurulan kutsal taşınabilir yapının ve kutsal eşyaların “yanları” için birçok kez kullanılır. Şemot 26:20’de Mişkan’ın kuzey “tsela”sından söz edilir; burada elbette bir kaburga yoktur. 2 Şemuel 16:13’te de bir tepenin yanı için kullanılır. Bu kullanımlar “yan/taraf” anlamının İbranice içinde güçlü olduğunu gösterir.

Kaburga okuması Yahudi geleneğinde gerçekten var mı?

Evet. “Yahudi kaynakları hiçbir zaman kaburga demedi” sonucu doğru değildir. Targum Onkelos, yani Tora’nın klasik Aramice çeviri geleneği, Bereşit 2:21’de tsela’yı Aramice ila sözcüğüyle aktarır; bu sözcük kaburga/yan anlam alanındadır. Targum Neofiti ve başka eski gelenekler de kaburga okumasına dayanak oluşturur. Bereşit Rabba’da da bu yönde yorumlar vardır.

Saadya Gaon, Abarbanel ve daha sonraki bazı yorumlar Adam’ın kadın için kullanılacak özel veya fazladan bir kaburgayla yaratılmış olabileceğini tartışır. Me’am Lo’ez de çeşitli eski görüşleri aktarır. Bunlar Tora’nın açıkça “sağdaki on üçüncü kaburga” dediği anlamına gelmez; klasik yorum geleneğinin ayrıntılandırmalarıdır.

“Yan” okumasının dayanağı nedir?

Raşi, Bereşit 2:21’de tsela’yı insanın “yanı” olarak açıklar ve Şemot 26’daki Mişkan kullanımına bağlar. İbn Ezra da “yan” anlamını kullanır. Rambam, More Nevuhim II:30’da ilk insanın iki yönlü yapısını açıklarken bu okuma çizgisini benimser.

Bu nedenle modern çevirilerde “kaburga” yaygın olsa da “yan” çevirisi sonradan üretilmiş bir düzeltme değildir. Klasik Yahudi kaynaklarında çok eski bir temeli vardır.

Berahot 61a: yüz mü, kuyruk mu?

Bavli Berahot 61a ve Eruvin 18a, Rav ile Şmuel arasında farklı bir tartışma aktarır. Bir görüş ilk insanın iki partzuflu, yani iki yüzlü/iki yönlü bir bütün olduğunu söyler. Haşem daha sonra bu bütünü ayırır. Diğer görüşte ise Hava, Adam’dan alınan zanav, yani kuyruk veya uzantı üzerinden oluşturulur.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Gemara, yani Talmud’daki rabbinik tartışma basitçe “kaburga mı, yan mı?” sözlük tartışması değildir. Hazal, yani Yahudi Bilgeleri, Bereşit 1:27’deki “onları erkek ve dişi yarattı” sözü ile Bereşit 2’de kadının Adam’dan alınması anlatısını birlikte açıklamaya çalışır.

Partzuf görüşü, ilk insanın erkek ve dişi yönleri tek bir insan bütünlüğü içinde taşıdığını; daha sonra iki ayrı kişiye ayrıldığını anlatır. Zanav görüşü ise kadının Adam’a bağlı bir uzantıdan inşa edildiğini söyler. Hazal her iki görüşü de tartışır; Gemara bunlardan birini “Yahudiliğin tek zorunlu görüşü” ilan etmez.

Bereşit 1 ile Bereşit 2 çelişiyor mu?

Bereşit 1:27 insanın Haşem’in görüntüsünde yaratıldığını ve “erkek ve dişi olarak onları yarattı” der. Bereşit 5:1–2 aynı düşünceyi tekrarlar ve erkek ile kadına birlikte “Adam” adının verildiğini söyler. Buradaki Adam yalnız erkek kişiyi değil, insanı/insanlığı ifade eder.

Bereşit 2 ise bu insan bütünlüğünün ilişki boyutunu ayrıntılandırır. Adam’ın “yalnız olması iyi değil” denir; canlılar arasında ona karşılık gelecek bir ezer kenegdo, yani “karşısında/ona uygun yardımcı” bulunmaz. Ardından kadın Adam’ın tsela’sından inşa edilir.

Hazal’ın iki-yüzlü ilk insan yorumu bu iki bölümü birlikte okumanın bir yoludur. Peşat, yani metnin düz ve bağlamsal anlamı düzeyinde ise güvenli sonuç daha sadedir: Bereşit 1 erkek ve kadının birlikte insanlık olduğunu bildirir; Bereşit 2 onların birbirleriyle ilişkisinin nasıl kurulduğunu anlatır.

“İnşa etti” sözü neden önemli?

Bereşit 2:22, kadının oluşturulması için וַיִּבֶן — vayiven, “inşa etti” fiilini kullanır. Hazal bu sıra dışı sözcüğü de yorumlar. Berahot 61a’da “inşa etme” ifadesi kadının oluşturulmasının özel biçimiyle ilişkilendirilir; başka rabbinik açıklamalarda saçın örülmesi gibi çağrışımlar da kullanılır.

Fakat “inşa etti” kelimesinden tek başına kadının biyolojik yapısı hakkında ayrıntılı teori çıkmaz. Tora’nın dili burada insanın ikinci bir bağımsız kişi olarak ortaya çıkışını vurgular.

“Kemiğimden kemik, etimden et” ne anlatır?

Adam kadını gördüğünde “Bu kez kemiğimden kemik, etimden ettir” der (Bereşit 2:23). Aynı tür ifade Tanah’ta yakın akrabalık ve ortak kimlik için de kullanılır. Lavan, Yaakov’a “Sen benim kemiğim ve etimsin” der (Bereşit 29:14).

Bu nedenle cümle yalnız anatomi açıklaması değildir. Kadının başka bir yaratık sınıfından değil, Adam ile aynı insanlık özünden olduğunu bildirir. Bereşit 2’nin devamındaki “ikisi tek et olacak” sözü de ayrılmış iki kişinin yeniden ilişki içinde birlik kurmasını anlatır.

Kadın erkeğin altında mı yaratıldı?

Bereşit 1:27 erkek ile kadını birlikte Tselem Elokim’de, yani Tanrı’nın görüntüsünde yaratılmış insan olarak tanımlar. Bu ayet kadını daha düşük bir insan türü olarak kurmaz. Bereşit 2 de onu hayvanlar arasında bulunan bir yardımcı olarak değil, Adam’ın kendi insanlığından çıkan karşılık olarak getirir.

Yevamot 62b eşe sevgi ve saygıyı insanın kendi bedenine gösterdiği sevgi ve saygıyla ilişkilendirir. “Aynı et ve kemik” dili, evlilik ilişkisinin sahiplikten önce ortak insanlık üzerine kurulduğunu gösterir.

Tselem ile tsela aynı kelime değildir

צֶלֶם — tselem, “görüntü”; צֵלָע — tsela, “yan/kaburga” sözcükleridir. Sesleri benzer görünse de aynı İbranice kökten gelmezler. Bu iki kelime arasında ruhsal bir çağrışım kurulabilir; fakat bunu etimolojik gerçek gibi sunmak yanlıştır.

Kabalistik katman: iki yönün ayrılması

Kabala, Hazal’ın iki yönlü insan açıklamasını daha geniş bir eril–dişil ilişki dili içinde geliştirir. Burada eril ve dişil yalnız biyolojik cinsiyet etiketleri değildir; verme–alma, açığa çıkarma–kabul etme ve farklı ruhsal ilişkileri anlatan sembolik yönlerdir.

Daha sonraki Kabalistik metinlerde ahor be-ahor, “sırt sırta”, ile panim be-panim, “yüz yüze”, farklı ilişki durumlarını anlatabilir. Sırt sırta birlikte iki taraf gerçekten karşılaşmış değildir; yüz yüze ilişkide ise farklılık korunur ve ilişki bilinçli hale gelir.

Bu açıklama Bereşit 2’nin peşatı değildir. Kabalistik sod, yani içsel yorum katmanıdır. “Haşem Adam ile Hava’yı önce psikolojik olarak birbirlerinin hayalinde yarattı” gibi cümleler Tora’nın açık anlamı olarak söylenemez.

İnsan yaratılışın tamamını içinde mi taşır?

Midraşik ve Kabalistik kaynaklar insanı bir olam katan, yani “küçük dünya” olarak görebilir. Bu, insan bedeninde yıldızların, denizlerin ve hayvanların gerçek parçaları bulunduğu anlamına gelmez. İnsan, yaratılışın farklı düzeyleriyle ilişki kurabilen ve eylemleriyle dünyayı ahlaki yönden etkileyen bir varlıktır.

Nefeş HaHayim insanın düşünce, söz ve eylemlerine büyük ruhsal ağırlık verir. Fakat insan evrenin mutlak yöneticisi değildir. İnsan yaptığı seçimlerden sorumludur; yaratılışın sahibi Haşem’dir.

“İnsan yapalım” kime söylenmiştir?

Bereşit 1:26’daki “İnsan yapalım” çoğul ifadesi hakkında klasik kaynaklarda birden fazla açıklama vardır. Raşi bunu Haşem’in meleklerle istişare etmesi üzerinden tevazu dersi olarak açıklar. Midraşik ve Kabalistik kaynaklarda yaratılışın farklı güçlerinin insan yapısında birleşmesi yönünde ek yorumlar bulunabilir.

Bu nedenle “Haşem kesin olarak bütün yaratılışa seslendi; insan her şeyin fiziksel parçasıdır” şeklindeki eski ifade fazla kesindi. Bu, belirli bir mistik yorum olabilir; ayetin tek peşatı değildir.

Veyirdu: yönetmek, aşağı düşmek değil

Bereşit 1:26’daki וְיִרְדּוּ — veyirdu fiili רדה — radah, “hükmetmek/yönetmek” kökünden gelir. Sözcüğün temel anlamı “kendini alçaltmak” değildir. Tora insana yaratılmış dünya üzerinde gerçek bir yönetim sorumluluğu verir.

Bu yönetim sınırsız sahiplik anlamına gelmez. İnsan Haşem’in dünyasında sorumlu varlıktır. Nefeş HaHayim’in insan eylemlerine verdiği önem de bu sorumlulukla uyumludur.

Bilgi Ağacı bu makaleye neden giriyor?

Eski metin, erkek–kadın ayrılığını Yaşam Ağacı ile İyi ve Kötüyü Bilme Ağacı arasındaki farkla birleştiriyordu. Bu bağlantı ancak dikkatle kurulabilir. Tora’nın peşatında Etz haHayim, yani Yaşam Ağacı ile Etz haDaat Tov vaRa, yani İyi ve Kötünün Bilgisi Ağacı iki ayrı ağaçtır (Bereşit 2:9).

“Gerçekte tek ağaç vardı; yalnız iki bakış açısıydı” cümlesi Tora’nın peşatı değildir. Belirli Kabalistik veya Hasidik okumalar birlik ve ayrılık üzerinden böyle bir iç anlam kurabilir; bu yorum açıkça sod olarak belirtilmelidir.

Rambam, More Nevuhim I:2’de Bilgi Ağacı olayını insanın hakikat–yanlışlık kavrayışından iyi–kötü değer yargıları ve arzular dünyasına düşüşü üzerinden tartışır. Günah insanı daha zeki yapan yükseliş değildir. İnsan yasağı çiğnemeden önce de emir anlayabilecek akla sahiptir.

“Şabat’a kadar bekleselerdi” öğretisi

Lurianik ve sonraki Kabalistik gelenekte Adam ile Hava’nın Şabat’a kadar beklemesi halinde Bilgi Ağacıyla ilişkilerinin başka bir düzende olacağı yönünde açıklamalar bulunur. Bu, Bereşit’in peşatında yazan bir zaman sınırı değildir.

Peşatta emir basittir: o anda ağaçtan yememeleri gerekir. “Şabat gelince izin çıkacaktı” düşüncesi kullanıldığında bunun sonraki Kabalistik açıklama olduğu açıkça söylenmelidir.

Yılan neyi temsil eder?

Bereşit 3:1 yılanı עָרוּם — arum, yani kurnaz olarak tanıtır. Peşatta yılan konuşan, Haşem’in emrini sorgulayan ve Hava’yı yanıltan anlatı karakteridir. Tora burada yılanı “Şeytan”, “Lilit” veya kelipa, yani kutsallığı örten “kabuk” kavramı diye adlandırmaz.

Sforno ve sonraki ahlaki/Kabalistik okumalar yılanı yetser hara, yani kötülük dürtüsü, arzu ve hayal gücüyle ilişkilendirebilir. Bu önemli bir yorum katmanıdır; fakat “arum sözcüğü aslında ego demektir” gibi bir sözlük iddiasına dönüştürülemez.

Bereşit 3:13’te Hava הִשִּׁיאַנִי — hişiani, “beni aldattı/yanılttı” der. Bu fiili “yeş ani — ben varım” diye bölmek gerçek etimoloji değildir. Eski yazıdaki bu tür kelime oyunları kaynak açıklaması olarak kullanılmamalıdır.

Lilit Bereşit 2’nin peşatında var mı?

Hayır. Bereşit 1–3 Adam’ın “ilk eşi Lilit’ti” demez. Lilit hakkında sonraki aggadik ve mistik gelenekler vardır; bunlar ayrı kaynak katmanıdır. “Zot hapaam — bu kez” sözünü “önce Lilit vardı” diye peşat düzeyinde açıklamak doğru değildir.

Lilit daha sonraki mistik metinlerde farklı sembolik işlevler kazanabilir. Fakat Bereşit 2’deki tsela tartışmasının dilbilgisel kanıtı olarak kullanılamaz.

Ayrılık neden ilişki için gerekli olabilir?

Bu nokta Kabalistik ve felsefi yorum açısından güçlüdür. İki kişi gerçekten ilişki kuracaksa ikisinin de ayrı bir özne olması gerekir. Bir kişinin diğerini yalnız kendi uzantısı saydığı yerde karşılıklı ilişki kurulamaz.

Bereşit 2’deki hareket bu düşünceyle uyumlu okunabilir: ortak insanlık kökü ayrılır, iki kişi yüz yüze gelir ve ardından “tek et” olacak yeni bir birlik kurar. İlk birlik farklılığın henüz açılmadığı birliktir; evlilikteki birlik ise farklı iki kişinin bilinçli ilişkisidir. Bu, metnin ahlaki ve mistik yorumudur; anatomi açıklamasının yerine geçmez.

Sorumluluk: ayrılıktan sonra ne değişir?

Bereşit 3’te günahın ardından Adam sorumluluğu kadına, Hava ise yılana yöneltir. Tora bununla insanın özgür seçiminin yanında sorumluluk sorununu da görünür hale getirir.

Rambam, Hilhot Teşuva 3:4’te insanın kendisini ve dünyayı yarı suçlu yarı haklı görmesini ve tek bir mitsvanın teraziyi iyi yöne çevirebileceğini öğretir. Bu söz insanın “tek hareketim fiziksel evrenin her ayrıntısını kontrol eder” demesi değildir. Ahlaki seçimin hem insanın kendisi hem dünya için gerçek ağırlık taşıdığını anlatır.

Sonuç: kaburga mı, yan mı?

Yahudi kaynaklarının cevabı tek kelimelik değildir. Kaburga okuması eski ve gerçek bir Yahudi gelenektir. Yan/taraf okuması da eski ve güçlüdür; Raşi, İbn Ezra ve Rambam gibi büyük yorumcular tarafından kullanılır. Hazal ayrıca ilk insanı partzuf/yan ve zanav/uzantı modelleri üzerinden tartışır.

Bu nedenle “Tora kesin olarak yalnız bir kaburga kemiğini anlatıyor” demek de, “Yahudilikte kaburga yorumu hiç yoktur” demek de yanlıştır. Daha önemli sonuç şudur: Bereşit erkek ile kadını aynı insanlık kökünden çıkarır. Kadın başka bir tür veya daha düşük bir insan değildir. İki kişi ayrılır, birbirinin karşısında gerçek özne olur ve yeni bir birlik kurar.

Peşat bu yapıyı kurar; Hazal onu partzuf ve zanav tartışmasıyla açar; Kabala ayrılık, yüz yüze ilişki ve eril–dişil düzen üzerinden daha içsel anlam geliştirir. Bu katmanlar birbirine karıştırılmadığında tsela tartışması hem daha doğru hem daha anlaşılır hale gelir.

Temel kaynaklar

Bereşit 1:26–28; 2:18–24; 3:1–19; 5:1–2; 29:14; Şemot 25–26; Bavli Berahot 61a; Eruvin 18a; Yevamot 62b; Bereşit Rabba 8:1, 17:6–8; Raşi, Bereşit 2:21; İbn Ezra, Bereşit 2:21; Targum Onkelos ve Targum Neofiti, Bereşit 2:21; Saadya Gaon; Abarbanel; Rambam, More Nevuhim I:2 ve II:30; Ralbag, Bereşit 2; Sforno, Bereşit 3; Zohar, Bereşit ve ilgili partzuf açıklamaları; Nefeş HaHayim; Rambam, Hilhot Teşuva 3:4.