87. İddia: Yitshak’ın odun taşıması İsa’nın çarmıhını önceden haber verir
İddia başlığının kaynak notları: 917
Hristiyan iddiası
“Isaac carrying the wood of his own sacrifice and obediently allowing himself to be offered as the first seed of Abraham so clearly points forward to the record of Jesus Christ’s crucifixion.”
Cevap
Hristiyan yorum bu savı dar bir sözcük kehaneti olarak değil, tipolojik bir benzerlik olarak kurar. İsa’nın Maşiah olduğu kabul edildiğinde Tanah’taki birçok anlatının çarmıha gerilmeye ilişkin yankılar taşımaya başladığını söyler. Hristiyan yorum özellikle Akedat Yitshak’a başvurur: Yitshak kendi olasının odununu taşır ve kendisinin sunulmasına itaatle razı olur; Hristiyan yorum bu görüntüyü İsa’nın çarmıha gerilmesinin önceden gösterilmesi olarak okur. Tora Yitshak’ın ola için hazırlanmış odunları taşıdığını açıkça söyler. Tora şöyle der: וַיִּקַּח אַבְרָהָם אֶת־עֲצֵי הָעֹלָה וַיָּשֶׂם עַל־יִצְחָק בְּנוֹ “Avraam ola için kullanılacak odunları aldı ve oğlu Yitshak’ın üzerine koydu.” Atsei ha-ola, ola için hazırlanmış odunlardır. Yitshak, kendisinin sunulacağını henüz açıkça bilip bilmediği tartışılabilecek bir anda, ileride bağlanacağı sunağın odunlarını taşır. Hristiyan yorum bu sahneyi çarmıhını taşıyan İsa ile ilişkilendirir. Yahudi midraş geleneği de Yitshak’ın odun taşımasını infaz kirişini taşıyan bir mahkum görüntüsüyle karşılaştırır. Yahudi midraş geleneğinde de aynı görüntünün bir infaz mahkumunu hatırlattığı açıkça söylenmiştir. Yelamdenu geleneğinin aktardığı ifade çok çarpıcıdır: כזה שהוא טוען צלובו בכתפו Yaklaşık anlamıyla, “omzunda asılacağı infaz kirişini taşıyan biri gibi.” Aynı kaynak Avraam ile Yitshak’ın birlikte yürüyüşünü, birinin bağlamak, diğerinin bağlanmak; birinin kesmek, diğerinin kesilmek üzere ilerlemesi şeklinde anlatır. Bereşit Rabba üzerine aktarılan Raşi açıklaması tselivo sözünü “onu asmak için kullanılan kiriş” diye açıklar; Tanhuma geleneğinde de yakılmaya götürülürken odunlarını omzunda taşıyan biri benzer görüntüyü verir.
918Bu, Hristiyan yorumun benzetmesini zayıflatmak yerine ilk anda güçlendirir. Yitshak’ın sırtındaki odunların bir ölüm aracını taşıyan mahkumu hatırlatması Yahudi yorumunun da fark ettiği gerçek bir edebi görüntüdür. Fakat edebi benzerlik gelecekteki kişinin kimliğini vermez. Midraş “Yitshak ileride çarmıha gerilecek Maşiah’ı gösterir” demez; İsa’dan veya gelecekte aynı biçimde odun taşıyacak bir kurtarıcıdan söz etmez. Benzetme Yitshak’ın Akeda’daki yürüyüşünün dehşetini açar. Yahudi geleneği Yitshak’ı isteksiz bir çocuk olarak da tasvir etmez. Birçok midraş onun ne olacağını anlayınca gönüllü biçimde devam ettiğini anlatır. Lekah Tov, Avraam gerçeği açıkladıktan sonra ikisinin aynı kararda güçlendiğini ve “biri kesmek, biri kesilmek üzere” birlikte yürüdüğünü söyler. Yelamdenu geleneğinde Yitshak, Tanrı kendisini seçmişse canının O’na ait olduğunu bildirir.919 Dolayısıyla odunu taşıyan ve kendisini gönüllü biçimde HaŞem’e vermeye hazır olan Yitshak görüntüsü gerçektir. Fakat Akeda’nın sonu Hristiyan yorumun kurduğu çarmıh modelinden ayrılır. Avraam bıçağı aldığında HaŞem’in sözü gelir: אַל־תִּשְׁלַח יָדְךָ אֶל־הַנַּעַר וְאַל־תַּעַשׂ לוֹ מְאוּמָה “Elini çocuğa uzatma ve ona hiçbir şey yapma.” Bu cümle denemenin yönünü değiştirir. Yitshak ölmez, kanı sunakta dökülmez ve bedeni yakılmaz. Bir sonraki hareket açıktır: Avraam koçu alır ve
וַיַּעֲלֵהוּ לְעֹלָה תַּחַת בְּנוֹ “onu oğlunun yerine ola olarak sunar.” Tahat beno, “oğlunun yerine” demektir. Akeda’da fiilen gerçekleşen yer değiştirme Yitshak’ın başka insanlar yerine ölmesi değil, koçun Yitshak’ın yerine sunulmasıdır. Hristiyan tipolojisi Yitshak’ın odunu taşımasını ve gönüllü teslimiyetini İsa anlatısıyla eşleştirir. Fakat anlatı gerçek sunuya ulaştığında Yitshak sunulan taraf değil, kurtarılan taraftır; sunulan koçtur. Benzerlik kimlik kanıtı yapılacaksa anlatının bu belirgin ayrımı da hesaba katılmalıdır. Raşi’nin tahat beno üzerine aktardığı deraş bu ayrımı zayıflatmaz, daha incelikli hale getirir. Avraam koç üzerinde yaptığı her işlem sırasında bunun sanki Yitshak üzerinde yapılmış gibi kabul edilmesini diler: sanki oğlu kesilmiş, kanı sunulmuş ve bedeni yakılmış gibi. Bu gelenek Akeda’ya güçlü bir sembolik sunu anlamı verir. Yitshak gerçekten ölmemiştir; fakat tam teslimiyeti ve koçun onun yerine sunulması nedeniyle olay, sanki kendisini bütünüyle vermiş gibi hatırlanır.
920Deraşın yönü gelecekte başka bir insan korbanı değildir. Hayvanın gerçek sunusu, Yitshak’ın gerçekleşmeyen sunusunun sembolik karşılığı olarak okunur. Gücü de tam burada yatar: Yitshak ölmeden kendisini bütünüyle HaŞem’e vermiş sayılır. Roş HaŞana 16a, koç boynuzundan şofar çalınmasını Akedat Yitshak’ın hatırlanmasıyla ilişkilendirir ve İsrael’in kendisini HaŞem önünde bağlamış sayılmasını anlatır. Akeda’nın sonraki kuşaklar için anlamı gelecekte bir insanın öldürülmesinin kodlanması değil, mesirut nefeş, yani canını bütünüyle Tanrı’ya adama ve Akeda’nın hatırlanmasıdır. Bazı midraşlar son emri daha da belirginleştirir. Lekah Tov’da Avraam’ın en azından bir damla kan çıkarma isteğine bile “ona hiçbir şey yapma” sözüyle karşılık verildiği aktarılır. Tanhuma, Yeremya’daki insan korbanı eleştirisini açıklarken HaŞem’in Avraam’a oğlunu kesmesini emretmediğini ve sonunda “elini çocuğa uzatma” dediğini vurgular. Bunlar peşatın yerine geçirilmemesi gereken deraşlardır; yine de Yahudi geleneğinin Akeda’dan çıkardığı yönü gösterir: sınanan şey adanmışlığın tamlığıdır, insan kanının gerçekten akıtılması değil.921 Hristiyan tipolojisinin cevabı, bütün ayrıntıların bire bir aynı olmasının gerekmediğidir. Hristiyan tipolojisi, Yitshak’ın ölmemesine rağmen sevilen oğul oluşunu, üçüncü gün motifini, odunu taşımasını ve gönüllü teslimiyetini İsa anlatısının ön görüntüleri sayar. Koç da aynı anlatının başka bir yönünde İsa’nın başkası yerine sunulmasını temsil edebilir. Tek anlatıda birden fazla simge bulunabilir.
Bu eşleştirme Bereşit 22’den çıkan bir sonuç değil, Hristiyan tipolojisinin sonradan kurduğu bir bağlantıdır. Fakat Yitshak İsa’ya benzetildiğinde odunu taşıması, koç İsa’ya benzetildiğinde Yitshak’ın yerine sunulması seçilir; Yitshak’ın ölmemesi ve koçun odun taşımaması benzerliğin dışında bırakılır. Böyle bir okumanın ürettiği ruhsal anlam, Bereşit 22’nin gelecekte belirli bir kişiyi tanımladığı anlamına gelmez.922 Bir benzetme iki şeyin her bakımdan aynı olduğunu söylemez. Midraş Yitshak’ı infaz kirişini taşıyan kişiye benzettiğinde de hiç kimse bundan Yitshak’ın gerçekten Roma tipi bir infaza götürüldüğü sonucunu çıkarmaz. Daha sonraki bir olay Yitshak’ın yürüyüşüne benzeyebilir; gelecekteki kişinin kimliği için yine de ek bir metinsel bağ gerekir. Üçüncü gün de aynı sınıra sahiptir. Bereşit 22:4’te üçüncü gün Avraam gözlerini kaldırır ve yeri uzaktan görür; Yitshak üçüncü gün ölmez ve dirilmez. Bu motifin daha sonraki Hristiyan anlatısında başka bir anlam kazanması, Bereşit’in o anlamı önceden verdiğini göstermez. Akedat Yitshak’ta odun taşıma, gönüllü teslimiyet ve infaz mahkumunu çağrıştıran bir Midraş imgesi vardır; Hristiyan tipolojisi bu unsurları çarmıh anlatısıyla eşleştirir. Ortak motiflerin varlığı, gelecekteki kişinin kimliğini belirlemez.923 Tora’nın kendi anlatısı ise benzerliğin sınırını belirler. Yitshak odunu taşır, bağlanır ve kendisini vermeye hazırdır; sonra HaŞem onun ölümünü durdurur. Gerçek ola tahat beno, “oğlunun yerine”, koçtur. Akeda’nın Yahudi hafızasındaki gücü Yitshak’ın öldürülmesinden değil, ölümü gerçekleşmeden tam bir adanmışlık göstermesinden gelir. Hristiyan tipolojisi Yitshak’ın odun taşımasını İsa’nın çarmıh taşımasına uygular; bu, Tanah’ın İsa’yı önceden teşhis eden bağımsız bir kehaneti değildir. Hristiyan yorumun “açıkça ileriye işaret eder” dediği yerde metin ile sonraki yorum ayrılır. Bereşit 22 gelecekte çarmıha gerilecek Maşiah’ı tanıtmaz; İsa adı, Roma infazı, Maşiah kimliği ve gelecekteki çarmıh olayı anlatıda yoktur.924 Anlatının doruğunda insan ölümü gerçekleşmez. Hristiyan anlatı odun motifini çarmıhla eşleştirir; Akeda’nın açık sonucu ise HaŞem’in “ona hiçbir şey yapma” sözü ve koçun Yitshak’ın yerine sunulmasıdır. Sonraki tipolojik eşleştirme, kimlik kanıtı değildir.
