92. İddia: Moşe’nin önce reddedilip sonra kabul edilmesi İsa’nın iki gelişini haber verir

İddia başlığının kaynak notları: ⁹⁹³

Hristiyan iddiası

“It is also instructive to consider the typical pattern set by many of Israel’s previous saviours: – Moses was rejected by Israel at his first coming and appeal to them; but on his return 40 years later he was accepted by them. – David was rejected by his brothers. – Joshua (same word as ‘Jesus’) approached the promised land with Israel, but due to their faithlessness in his report they failed to enter it; 40 years later they approached the land a second time with Joshua-Jesus, and entered it.”

Cevap

Hristiyan yorum, İsrael’in geçmiş kurtarıcılarının yaşamlarında İsa’nın iki gelişini önceden gösteren bir kalıp bulunduğunu ileri sürer. İlk örneği Moşe’dir. Moşe’nin “ilk gelişinde” İsrael tarafından reddedildiğini, kırk yıl sonra geri döndüğünde ise kabul edildiğini söyler. Bunu, İsa’nın ilk gelişinde Yahudiler tarafından reddedilmesi ve gelecekteki ikinci gelişinde onlar tarafından kabul edilmesi için tipolojik bir örnek olarak kullanır. Hristiyan yorumun kendi ifadesiyle Moşe, “ilk gelişinde” reddedilmiş, “kırk yıl sonraki dönüşünde” kabul edilmiştir. Hristiyan yorum aynı kişinin önce reddedilmesi, uzun bir süre ortadan kaybolması ve sonra geri dönerek kabul edilmesi motiflerini yan yana getirir. Fakat Şemot’un anlattığı olay bu düzen içinde kurulmamıştır. Hristiyan yorum Moşe’nin yaşamını önce Hristiyan iki-geliş terminolojisiyle yeniden adlandırır, ardından kendi verdiği adları İsa’nın iki gelişinin kanıtı olarak kullanır.

Şemot 2’de Moşe saraydan çıkar ve kardeşlerinin ağır işlerini görür. Bir Mısırlının bir İbraniyi dövdüğünü görünce Mısırlıyı öldürür. Ertesi gün dışarı çıktığında bu kez iki İbraninin kavga ettiğini görür ve saldırgan olana:⁹⁹⁴ “Neden arkadaşına vuruyorsun?” der. Adam karşılık verir: “Seni üzerimize yönetici ve yargıç kim yaptı? Mısırlıyı öldürdüğün gibi beni de öldürmeyi mi düşünüyorsun?” Şemot 2:13–14⁹⁹⁵ Ardından Paro olaydan haberdar olur ve Moşe’yi öldürmek ister; Moşe Midyan’a kaçar. Fakat yanan çalıdaki görevlendirme henüz gerçekleşmemiştir. Moşe bu sırada Tanrı tarafından İsrael’i Mısır’dan çıkarmak üzere gönderilmiş değildir. Tanrı henüz: “Şimdi gel, seni Paro’ya göndereceğim ve halkım İsrael oğullarını Mısır’dan çıkaracaksın.” Şemot 3:10⁹⁹⁶ Şemot 3:10’daki görevlendirme daha sonra gelir. Mehilta da bu ayeti Tanrı’nın Moşe’ye İsrael’i Mısır’dan çıkarma görevi vermesi olarak okur. Bu nedenle Şemot 2’de Hristiyan yorumun söylediği anlamda bir “ilk kurtuluş görevi” yoktur; onun “ilk geliş” adını verdiği olayda Moşe henüz gönderilmemiştir.

⁹⁹⁷Bir kişinin “ilk görevinin reddedildiğini” söyleyebilmek için ortada önce bir görev bulunmalıdır. Şemot 2’de Tanrı Moşe’ye:⁹⁹⁸ “İsrael’e git.” dememiştir. “Onları Mısır’dan çıkar.” dememiştir. “Onlara Benim sözümü ilet.” dememiştir. “Paro’ya git.” dememiştir. Moşe kendi halkının acısını görür, bir Mısırlının şiddetine müdahale eder ve ertesi gün kavga eden iki İbraniyi ayırmaya çalışır. Hristiyan yorum ise bu kişisel olayları alıp onlara “Moşe’nin ilk gelişi ve çağrısı” adını verir. Fakat bu ad Şemot’tan gelmez. Hristiyan yorumdan gelir. Bunun ardından yanan çalıdaki gerçek görevlendirmeyi “ikinci geliş” diye adlandırır. Böyle yapıldığında elbette iki geliş ortaya çıkar. Çünkü olaylara en başından: Olaylara baştan “birinci geliş” ve “ikinci geliş” adı verildiğinde iki aşamalı bir şema elbette ortaya çıkar; fakat bu adlandırma Şemot’un kendisinden gelmez. Üstelik Şemot 2 bütün İsrael’in Moşe’yi reddettiğini de söylemez. Kavga eden iki İbraniden saldırgan olan kişi onun müdahalesine karşı çıkar.⁹⁹⁹

O kişi Moşe’ye: “Seni üzerimize yönetici ve yargıç kim yaptı?” der. Midraş bu kişileri daha sonra Datan ve Aviram ile özdeşleştiren bir gelenek aktarır; yine de anlatılan karşı çıkış ulusal bir karar değildir. Hristiyan yorumun cümlesi ise: “Moses was rejected by Israel” — “Moşe İsrael tarafından reddedildi.” şeklindedir. Tanah: bir İbrani Moşe’ye karşı çıkar der.¹⁰⁰⁰ Hristiyan yorum bu tekil karşı çıkışı “İsrael Moşe’yi reddetti” biçiminde genelleştirir ve daha sonra Yahudilerin İsa’yı reddetmesinin tipolojik modeli olarak kullanır. Oysa Moşe gerçekten görevlendirilip Mısır’a döndüğünde anlatı başka bir ayrıntıyı özellikle kaydeder: Aharon ileri gelenleri toplar, Tanrı’nın sözleri aktarılır ve “halk inandı” denir. Aharon İsrael’in ileri gelenlerini toplar. Tanrı’nın sözleri aktarılır. Ve metin şöyle der: “Halk inandı. HaŞem’in İsrael oğullarını hatırladığını ve onların sıkıntısını gördüğünü işittiler; eğilip secde ettiler.” Şemot 4:31¹⁰⁰¹ Şemot Rabba da sözleri aynı biçimde okur: “Halk inandı.” Üstelik Midraş, onların yalnız işaretleri gördükleri için değil, Tanrı’nın İsrael’i hatırladığına ilişkin geleneksel ifadeyi duyduklarında inandıklarını vurgular. Şemot’un olay dizisi açıktır: ikinci bölümde Moşe henüz kurtarıcı olarak gönderilmiş değildir ve bir İbrani onun müdahalesine karşı çıkar; üçüncü bölümde Tanrı onu görevlendirir; dördüncü bölümde Moşe döner ve halk inanır.¹⁰⁰² Hristiyan yorumun kurduğu şema ise reddedilen bir ilk geliş, uzun bir ayrılık ve kabul edilen ikinci geliş biçimindedir. Şemot’un akışında böyle bir kronoloji yoktur. Hristiyan yorumun ayrıca kullandığı “kırk yıl sonra” sayısı da Şemot’un bu iki olay arasındaki açık kronolojisi değildir; bu biçim Elçilerin İşleri 7’deki Hristiyan Moşe anlatısında belirgin hale gelir.¹⁰⁰³

Bu çok önemlidir. Çünkü Hristiyan yorumun Moşe anlatısının biçimi yalnız Şemot’tan çıkmış görünmez. Elçilerin İşleri 7’nin Hristiyanlaştırılmış Moşe okumasını Şemot’un üzerine taşır. Elçilerin İşleri Moşe anlatısını kendi Hristiyan teolojisine göre yeniden yorumlar. Fakat o zaman bu yapı Tanah’ın İsa’nın iki gelişini önceden haber verdiğinin bağımsız kanıtı olamaz. Hristiyan metinlerinin Moşe’yi İsa’ya göre yorumlaması, Tanah’ın önceden İsa’yı anlattığını kanıtlamaz. Rabbinik kaynaklarda da Moşe’nin bu dönemlerine ilişkin tek bir kırk-kırk kronolojisi yoktur. Midraş Tanhuma farklı aktarımlar verir; bir görüş Paro’nun sarayında kırk ve Midyan’da kırk yıl, başka aktarımlar yirmi ve altmış yıl gibi başka dağılımlar söyler. Buradaki mesele hangi kronolojinin tarihsel olarak doğru olduğu değil, “kırk yıl sonra ikinci geliş” şemasının Şemot’un açık bir Maşiah işareti olmamasıdır.¹⁰⁰⁴ Hristiyan yorum sayı, reddedilme ve dönüş öğelerini seçerek İsa’nın biyografisiyle bir benzerlik kurar; bu benzerlik metnin kendi kimliklendirmesinden değil, seçilen eşleştirmelerden doğar. Üstelik Moşe’nin Midyan ayrılığı ile Hristiyan iki-geliş öğretisi arasındaki temel fark ölüm ve diriliştir.

İsa’nın Hristiyan iki-geliş öğretisindeki ayrılık şudur: İlk geliş. Ölüm. Diriliş. Göğe yükseliş. Uzun bir göksel bekleyiş. Sonra ikinci geliş. Moşe’nin yaşamında ise: Mısır’da yaşar. Bir Mısırlıyı öldürür. Paro’dan kaçar. Midyan’a yerleşir. Evlenir. Çocukları olur. Çobanlık yapar. Tanrı tarafından görevlendirilir. Mısır’a geri döner. Aynı insanın hayatı kesintisiz biçimde devam eder. Şemot Rabba, dönüşü olağan tarihsel bir hareket olarak anlatır: Moşe Yitro’dan izin ister, Tanrı ona Mısır’a dönmesini söyler, karısını ve oğullarını alarak Mısır’a gider. Ölüm yoktur.¹⁰⁰⁵ Diriliş yoktur. Göğe yükseliş yoktur. Göksel taht yoktur. Yüzyıllarca bekleme yoktur. Dünyanın sonunda gökten dönüş yoktur. Hristiyan yorumun tipolojisinin İsa’nın iki gelişine benzeyen kısmı yalnız şudur: Bir kişi bir yerde bulunur, oradan ayrılır ve daha sonra geri gelir. Bu kadar geniş bir özellik kehanet kanıtı olamaz. “Bir yerden ayrılıp daha sonra dönmek” veya “önce direnç görüp sonra kabul edilmek” tarihte son derece yaygın örüntülerdir. Yaakov, David, Yosef ve başka birçok kişi bu biçimde çeşitli benzerlikler taşır. Bu bolluk, örüntünün ayırt edici bir Maşiah işareti olmadığını gösterir. Bir benzerliğin kehanet değeri taşıyabilmesi için ayırt edici olması gerekir. “Bir kişi önce reddedildi, sonra kabul edildi” tarihte yaygın bir örüntüdür.

“Bir kişi ülkesinden ayrıldı ve geri geldi” daha da yaygındır. Yaakov Kenaan’dan ayrılıp geri gelir. David Şaul’dan kaçar ve daha sonra kral olur. Yosef kardeşlerinden kopar ve daha sonra onlarla birleşir. Eliyahu ayrılır. Başka liderler sürgün yaşar, geri döner, önce direnç görür, sonra kabul edilir. Hristiyan yorum zaten birkaç satır içinde Moşe, David, Yehoşua, Yosef ve Eliyahu’yu peş peşe aynı türden tipolojilere dönüştürür. Fakat burada tam da bu bolluk iddianın gücünü azaltır. Bir özellik beş, on veya yirmi farklı kişiye kolaylıkla uygulanabiliyorsa, belirli bir kişiyi önceden teşhis eden işaret değildir. Bunu bir anahtarla karşılaştırabiliriz: yalnız belirli bir kilidi açıyorsa ayırt edicidir; önüne getirilen her kilidi açıyorsa artık hangi kilide ait olduğunu göstermez. Hristiyan yorumun “önce reddedildi, sonra kabul edildi” kalıbı da İsa’ya, Maşiah’a veya Moşe’ye özgü değildir. Moşe’nin İsrael ile gerçek ilişkisi de tek bir reddedişten kalıcı kabule doğru ilerlemez; kabul, itiraz, şikayet ve yeniden bağlılık tekrar tekrar görülür.

Daha da önemlisi, Moşe’nin İsrael ile ilişkisi Hristiyan yorumun kurduğu düzgün iki parçalı çizgiye hiç uymaz. Moşe Mısır’a döndüğünde halk inanır: “Halk inandı.” Şemot 4:31¹⁰⁰⁶ Fakat Paro çalışma yükünü ağırlaştırınca İsraelliler Moşe ile Aharon’a karşı çıkarlar: “HaŞem size baksın ve yargılasın…” Şemot 5:21¹⁰⁰⁷ Daha sonra Moşe kurtuluş sözlerini aktarır, fakat halk ağır çalışma ve ruh darlığı nedeniyle onu dinleyemez: Şemot 6:9. Şemot Rabba da bunu aktarır.¹⁰⁰⁸ Yam Suf’tan sonra ise: “Halk HaŞem’e inandı ve O’nun kulu Moşe’ye güvendi.” Şemot 14:31¹⁰⁰⁹ Fakat çölde yeniden şikayetler başlar. Ardından Korah isyanı gelir. Bamidbar’da Moşe’nin otoritesine karşı başka itirazlar ortaya çıkar. Moşe’nin gerçek yaşamı bu iki aşamalı kalıba sığmaz. Moşe’nin yaşamı “reddedildi, kayboldu, döndü ve sonsuza kadar kabul edildi” gibi tek yönlü bir çizgi izlemez. Şemot ve Bamidbar’ın anlattığı tarih boyunca itiraz, kabul, şikayet, güven, yeniden itiraz ve yeniden bağlılık iç içedir. Bu dalgalanma, insan topluluklarının bütün karmaşıklığını taşıyan uzun bir ilişkidir. Hristiyan yorum bu karmaşık yaşam öyküsünden iki noktayı seçer:

Hristiyan yorum bu uzun ilişkiden ilk itiraz ile sonraki kabulü seçer ve aradaki dalgalanmaları dışarıda bırakır. Eğer benzerlikler gerçekten peygamberlik kanıtıysa, farklılıkların da aynı ölçüde hesaba katılması gerekir. Moşe’nin kurtarıcı görevi başladığında halk inanır; Hristiyan anlatısında İsa’nın halkı tarafından reddedilmesi merkezidir. Moşe İsrael’i Mısır köleliğinden fiilen çıkarır, halkı topluca götürür ve Tora’yı getirir; İsa Roma egemenliğini sona erdirmez, sürgünleri toplamaz ve Hristiyanlık daha sonra Tora’nın birçok mitsvasının artık bağlayıcı olmadığını öğretir. Moşe yaşamı boyunca halkın içinde kalır ve onları çölde yönetir. Hristiyan öğretisinde İsa ölür, dirilir ve dünyadan ayrılır. Benzerlikleri kanıt sayıp farklılıkları teolojik açıklamalarla etkisiz hale getirmek, adayın gerçekten Moşe kalıbına uyup uymadığını sınamak değildir. Sonucu önceden belirleyip yalnız uygun parçaları toplamaktır. Devarim 18:15 de iki-geliş tipolojisini vermez.¹⁰¹⁰ Hristiyan okumasında Moşe ile İsa arasında sıkça Devarim 18:15 üzerinden de bağlantı kurulur: “Tanrın HaŞem, senin için aranızdan, kardeşlerinden benim gibi bir peygamber çıkaracak; onu dinleyeceksiniz.”

Fakat bu ayet bile Hristiyan yorumun ihtiyaç duyduğu şeyi söylemez. Ayet: “Benim gibi gelecek peygamber önce reddedilecek, sonra ölecek, dirilecek, göğe çıkacak ve ikinci kez gelecektir” demez. Moşe’nin Şemot 2’deki kavgasını veya Midyan’a kaçışını gelecek Maşiah’ın biyografik şifresi olarak da tanımlamaz. Sefer Haİkkarim, Devarim 18’deki “senin gibi bir peygamber” ifadesini tartışırken peygamberlik yetkisinin doğrulanması üzerinde durur; ayeti İsa’nın iki gelişinin şifresi olarak okumaz. Devarim 18 Moşe ile daha sonraki peygamberlik arasında gerçek bir süreklilik kurar.¹⁰¹¹ Fakat: “Moşe’ye benzer bir peygamber” ile “Moşe’nin hayatındaki her olay gelecekte İsa’nın hayatını şifreler” aynı önerme değildir. Elçilerin İşleri 7, Hristiyan yorumun kullandığı biçimin nereden geldiğini daha iyi gösterir. Oradaki konuşmada Moşe’nin kırk yaşında kardeşlerini ziyaret ettiği, ardından kırk yıl geçtiği ve Tanrı’nın onu geri gönderdiği anlatılır. Sonra Şemot 2:14’teki söz, açıkça Moşe’nin “reddedilmesi” olarak yorumlanır:¹⁰¹² “Bu, ‘Seni yönetici ve yargıç kim yaptı?’ diyerek reddettikleri Moşe’dir; Tanrı onu yönetici ve kurtarıcı olarak gönderdi.”

Hristiyan yorumun dili bununla neredeyse aynı düşünce dizisini izler. Kanıtın yönü belirleyicidir. Tanah bağımsız olarak iki-gelişli bir Moşe kalıbı kursaydı ve İsa yüzyıllar sonra bu önceden verilmiş kalıbı yerine getirseydi tipoloji bağımsız kanıt değeri taşıyabilirdi. Hristiyan yorumun kanıtlayabilmesi için önce Tanah’ın bağımsız biçimde iki-gelişli bir Moşe kalıbı kurması, sonra İsa’nın bu önceden verilmiş kalıbı yerine getirdiğinin gösterilmesi gerekir. Fakat burada Hristiyan metinleri Moşe’nin hayatını İsa’ya göre yorumlar, Hristiyan yorum bu Hristiyan Moşe yorumunu Tanah’a geri taşır ve ortaya çıkan benzerliği daha sonra Hristiyanlığın doğruluğuna kanıt sayar. Böyle bir yöntem kendi kanıtını kendisi üretir. Tanah’ın Maşiah için verdiği ölçü daha yalındır: Maşiah’a bağlanan görevlerin gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılır. Bir aday bu görevleri yerine getirmemişse, biyografik benzerlikler eksik görevlerin yerine geçmez.¹⁰¹³

Moşe’nin Midyan’a gidişi, Yosef’in kardeşleriyle ilişkisi veya David’in yaşadığı siyasi çatışmalar gibi biyografik benzerlikler Maşiah’ın kimliğini belirlemez. Tanah’ın Maşiah çağından beklediği sonuçlara bakılır. Bunlar gerçekleşmiş midir? İki-geliş öğretisi tam bu noktada ayrıca kanıtlanması gereken bağımsız bir iddiadır.¹⁰¹⁴ Hristiyan tipoloji yöntemi ise bu temel testi ters yönde çalıştırır. İsa Maşiah kabul edilir. Sonra Tanah’ta ona benzeyen kişiler aranır. Bir benzerlik bulunursa kehanet sayılır. Bir farklılık bulunursa tipolojinin yalnız belirli ayrıntıyla sınırlı olduğu söylenir. İsa’nın gerçekleştirmediği Maşiah görevleri çıkarsa ikinci gelişe bırakılır. Böyle bir yöntemle adayın yanlış çıkması zorlaşır. Çünkü ölçüt adaya uygulanmamakta, ölçütler adayın hayatına göre seçilir. Hristiyan yorumun Moşe örneği İsa’nın iki gelişini kanıtlamaz. Daha kötüsü, bu örnek iki geliş kanıtının nasıl üretildiğini açık biçimde gösterir. Şemot 2’de Moşe henüz Tanrı tarafından İsrael’in kurtarıcısı olarak görevlendirilmemiştir. Dolayısıyla ortada Hristiyan yorumun söylediği anlamda bir “ilk geliş ve ilk kurtuluş çağrısı” yoktur. Bütün İsrael de Moşe’yi reddetmez. Kavga eden İbranilerden biri onun otoritesine karşı çıkar.¹⁰¹⁵ Tanrı Moşe’yi gerçekten görevlendirdikten sonra Moşe Mısır’a döner ve Şemot açıkça: “Halk inandı.” der. Hristiyan yorum bu olayları olduğu gibi bırakırsa iki geliş şeması ortaya çıkmaz. Bu nedenle Hristiyan yorum olayların adını değiştirir: görevlendirme öncesi yaşam “birinci geliş”, Midyan’dan olağan dönüş “ikinci geliş”, tek bir İbraninin itirazı “İsrael’in reddi” ve Şemot’un vermediği kesin süre de kırk yıllık iki-geliş kalıbı haline gelir. Bu adlandırmalardan sonra Moşe İsa’ya daha çok benzer görünür; fakat bunun nedeni Şemot’un İsa’yı önceden anlatması değil, Moşe anlatısının Hristiyan iki-geliş şemasına göre yeniden düzenlenmesidir.

Hristiyan yorumun yaptığı şey daha da belirginleşir: Hristiyan yorum böylece Hristiyan metinlerinin Moşe hakkındaki Hristiyan yorumunu Tanah’a geri taşır ve Tanah’ta yeniden bulduğu aynı yorumu İsa’nın kanıtı sayar. Bu döngüseldir. Şemot’ta ölüm, diriliş, göğe yükseliş, ikinci geliş veya bütün İsrael’in ilk ulusal reddi bulunmaz. Hristiyan yorumun iki geliş kalıbının temel unsurlarının çoğu Şemot’ta değil, Hristiyan yorumun Hristiyan okumasındadır. Bu nedenle Moşe örneği Hristiyan iki-geliş öğretisini desteklemez. Aksine, Hristiyan teolojisinin Tanah’ı nasıl kendi önceden kabul edilmiş Maşiah biyografisine uydurduğunu gösteren açık bir örnektir.

Kaynaklar

993. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 35–38. ↩

994. Kaynak: Şemot 2. ↩

995. Kaynak: Şemot 2:13–14. ↩

996. Kaynak: Şemot 3:10. ↩

997. Kaynaklar: Şemot 3:10; Şemot 2. ↩

998. Kaynak: Şemot 2. ↩

999. Kaynak: Şemot 2. ↩

1000. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 35–38. ↩

1001. Kaynak: Şemot 4:31. ↩

1002. Kaynaklar: Şemot 2; Şemot 3; Şemot 4. ↩

1003. Kaynak: Şemot 2. ↩

1004. Kaynak: Midraş Tanhuma. ↩

1005. Kaynak: Şemot Rabba. ↩

1006. Kaynak: Şemot 4:31. ↩

1007. Kaynak: Şemot 5:21. ↩

1008. Kaynaklar: Şemot 6:9; Şemot Rabba. ↩

1009. Kaynak: Şemot 14:31. ↩

1010. Kaynak: Devarim 18. ↩

1011. Kaynaklar: Şemot 2; Devarim 18. ↩

1012. Kaynak: Şemot 2:14. ↩

1013. Kabalat.com, “Yahudi Maşiah’tan Hristiyan Mesih’e – 1. Bölüm”; “Mesihçi Yahudilik nedir?”. ↩

1014. Kabalat.com, “Yahudi Maşiah’tan Hristiyan Mesih’e – 1. Bölüm”; “İki Mesih?” serisi. ↩

1015. Kaynak: Şemot 2. ↩