93. İddia: Yosef’in kardeşleri tarafından reddedilmesi ve sonra kabul edilmesi İsa’nın Maşiah oluşunu gösterir

İddia başlığının kaynak notları: ¹⁰¹⁶

Hristiyan iddiası

“The conquest of Canaan under Joshua has many connections with the latter day prophecies of Israel’s future victories over their Arab neighbours under the leadership of Jesus. – Joseph was rejected by his brethren due to his claims of special Divine revelation, as Jesus was by Israel. However, in their time of crisis they threw themselves at his feet, and after battling within themselves to have faith in his love and forgiveness, were saved by him out of their trouble.”

Cevap

Hristiyan yorum, Yosef’in kardeşleri tarafından reddedilmesini İsa’nın İsrael tarafından reddedilmesine benzetir. Yosef’in ilahi vahiy iddiası nedeniyle kardeşlerince reddedildiğini, daha sonra büyük sıkıntı sırasında kardeşlerinin onun önünde eğildiğini ve onun aracılığıyla kurtulduğunu söyler. Bundan gelecekte Yahudilerin de daha önce reddettikleri İsa’ya dönecekleri sonucunu çıkarır. Ardından Yosef’e Paro tarafından verilen Tsofnat Paneah adının “kelimenin tam anlamıyla dünyanın kurtarıcısı” olduğunu iddia eder ve bunun Yosef’in Maşiah tipi olduğunu kesinleştirdiğini söyler. Hristiyan yorum Yosef anlatısındaki reddedilme, ayrılık, daha sonra tanınma ve kurtarma motiflerini İsa anlatısıyla eşleştirir. Yosef kardeşleri tarafından kötü muamele görür, onlardan ayrılır ve yıllar sonra kardeşleri onu tanımadan karşısında durur. Kıtlık sırasında onların yaşamını koruyan kişi yine Yosef’tir; sonunda kendisini açıklar ve aile yeniden birleşir. Bereşit’in gerçek anlatısı budur. Bu ortak motifler, anlatının İsa’yı önceden haber verdiğini göstermez. Fakat buradan: “Öyleyse Yosef İsa’yı önceden haber verir” Hristiyan yorum bu sonucu elde etmek için Yosef’in öyküsünün İsa’ya benzeyen taraflarını seçer, uymayan taraflarını geri plana iter ve Tsofnat Paneah adına Tanah’ın vermediği bir anlam yükler. Yosef’in kardeşleriyle ilişkisi daha başlangıçta sorunludur. Yaakov Yosef’i diğer oğullarından daha çok sever. Bereşit 37:4 şöyle der:¹⁰¹⁷ “Kardeşleri babalarının onu bütün kardeşlerinden daha çok sevdiğini gördüler; ondan nefret ettiler ve onunla barış içinde konuşamadılar.”

Bundan sonra Yosef rüyasını anlatır ve onların nefreti daha da artar. Bir başka deyişle, Hristiyan yorumun: “Yosef özel ilahi vahiy iddiası nedeniyle reddedildi” şeklindeki özeti bile eksiktir. Kardeşlerin Yosef’e karşı düşmanlığı rüyalardan önce başlamıştır. Rüyalar bu düşmanlığı yoğunlaştırır. Sonra kardeşleri onu öldürmeyi düşünür, sonunda satarlar. Bereşit Rabba da Yosef’in satışını ve Yehuda’nın onu öldürmek yerine satma önerisini ayrıntılı biçimde aktarır. Yıllar geçer. Yosef Mısır’da yükselir. Kıtlık başlar. Kardeşleri yiyecek almak için Mısır’a gelir. Yosef onları tanır; onlar Yosef’i tanımaz.¹⁰¹⁸ Sonunda Yosef kendisini açıklar: “Ben kardeşiniz Yosef’im; beni Mısır’a satan sizsiniz.” Bereşit 45:4¹⁰¹⁹ Ve hemen ardından ne olduğunu kendisi açıklar: “Şimdi beni buraya sattığınız için üzülmeyin ve kendinize kızmayın; çünkü Tanrı beni yaşamı korumak için sizden önce gönderdi.” Bereşit 45:5¹⁰²⁰ Biraz sonra tekrar eder: “Tanrı beni sizden önce, yeryüzünde sizin için bir kalıntı bırakmak ve büyük bir kurtuluşla yaşamınızı korumak için gönderdi.” Bereşit 45:7¹⁰²¹ Yosef olayın anlamını kendisi verir: Tanrı onu kıtlık sırasında ailesinin yaşamını korumak üzere önden göndermiştir. Bu açıklamanın yerine “İsa’nın reddedilip ikinci gelişinde kabul edilmesi” düşüncesini koyan Yosef değil, Hristiyan yorum’dır. Kurtuluş da soyut değildir; anlatı kıtlık, yiyecek yokluğu ve ailenin hayatta kalmasıyla ilgilidir.

Kıtlık vardır. Yiyecek yoktur. Yosef Mısır’ın tahıl yönetimini elinde tutmaktadır. Ailesi açlıktan ölme tehlikesindedir. Yosef onlara yiyecek ve yaşayacak yer sağlar. Bereşit 45:6 bunu özellikle söyler:¹⁰²² “İki yıldır ülkede kıtlık var ve daha beş yıl ne sürme ne biçme olacak.” Yosef’in kullandığı le-mihya düşüncesi yaşamın korunmasıyla ilgilidir. Tanrı onu ailesinin fiziksel olarak hayatta kalmasını sağlamak üzere Mısır’a getirmiştir. Bereşit Rabba da Yosef’in Mısır’daki konumunu kıtlık yıllarında ailesini ve başkalarını beslemesiyle ilişkilendirir. Buradan günahlardan kefaret, çarmıh, diriliş veya ikinci geliş çıkmaz. Aynı dilde “kurtuluş” sözcüğünün kullanılabilmesi iki kişiyi aynı kimliğe dönüştürmez.¹⁰²³ Yosef ölmez. Kardeşleri onun öldüğünü sanır, fakat onu öldürmezler; Yosef dirilmez, mezardan çıkmaz, göğe yükselmez ve yüzyıllar sonra dünyaya dönmez. O sırada Mısır’da yaşar, evlenir, çocuk sahibi olur, devlet yönetiminde görev yapar ve kıtlık için tahıl toplar. Kardeşleri onu yeniden gördüğünde karşılarında dirilmiş bir Yosef değil, yıllardır yaşayan Yosef vardır.

Bu ayrım Hristiyan iki-geliş öğretisi açısından küçücük bir ayrıntı değildir. İsa’nın Hristiyan anlatısındaki iki dönemini birbirinden ayıran temel olay ölüm, diriliş ve göğe yükseliştir. Yosef’te bunların hiçbiri yoktur. Hristiyan yorum buna rağmen kardeşlerinden ayrılmayı İsa’nın dünyadan ayrılışıyla, yıllar sonra kardeşleriyle yeniden karşılaşmayı da ikinci gelişte İsrael’in İsa’yı kabul etmesiyle eşleştirir. Bu paralellik, farklılıklar dışarıda bırakıldığında güçlü görünür. Bereşit 45’te kardeşlerin yaptığı ise Yosef’in gerçek kimliğini öğrenmektir; onu Maşiah ilan etmezler.¹⁰²⁴ Olay budur. Onlar: “Sen vaat edilmiş Maşiah’sın” demezler. Yosef kendisini Maşiah ilan etmez. Tanrı Yosef hakkında: “Bu olay gelecekteki Maşiah’ın iki gelişini gösterir” demez. Bereşit anlatıcısı böyle bir açıklama vermez. Sonraki peygamberlerden biri Yosef’in satılması ve yeniden tanınmasını Maşiah’ın iki gelişi için kehanet olarak tanımlamaz.

Hristiyan yorumun bütün bağlantısı şu benzerliğe dayanır: Kardeşlerin Yosef’i önce reddetmesi, sonra kıtlık sırasında ona muhtaç hale gelmesi Bereşit’in kendi anlatısında bulunan bir örüntüdür. Fakat benzerlik kimlik değildir; bir olayın başka bir olaya benzemesi, ilkinin ikincisini önceden haber verdiğini tek başına göstermez. Bu ölçüt genişletildiğinde yüzlerce “Maşiah tipi” üretilebilir. Yakınları tarafından reddedilip sonra kabul edilen, sürgüne gidip geri dönen, başlangıçta küçümsenip daha sonra yükselen, başkalarını tehlikeden kurtaran, bağışlayan veya haksızlık gördükten sonra iktidar sahibinin yanında yükselen birçok kişi aynı şemaya sokulabilir. Bu kadar geniş uygulanabilen bir örüntü belirli bir kişiyi önceden teşhis eden işaret olmaktan çıkar. Bu özelliklerin hiçbiri İsa’ya özgü değildir. Hristiyan yorumun birkaç paragraf içinde Moşe, David, Yehoşua, Yosef, Eliyahu, Yiftah, Gid’on ve başka kişileri aynı biçimde kullanabilmesi bunun göstergesidir. Bu kadar çok kişiden aynı sonuç çıkarılabiliyorsa artık ayırt edici bir peygamberlik işareti yoktur.

Bir fotoğrafta yalnız ortak noktalar işaretlenip farklılıklar silinirse birçok yüz birbirine benzetilebilir. Bereşit’in daha derin ekseni kardeşlerin ahlaki değişimidir. Yosef kendisini hemen açıklamaz; Binyamin üzerinden onları sınar ve yıllar önce Yosef’i terk eden kardeşlerin şimdi diğer Rahel oğlu için ne yapacağını görür. Ve özellikle Yehuda öne çıkar. Yehuda Binyamin’in yerine köle kalmayı teklif eder. Bereşit 44:33:¹⁰²⁵ “Şimdi lütfen kulun çocuğun yerine efendime köle olarak kalsın; çocuk kardeşleriyle birlikte gitsin.” Yehuda’nın Binyamin’in yerine köle kalmayı teklif etmesinden sonra Yosef artık kendisini tutamaz ve kimliğini açıklar. Bereşit Rabba bu değişimi özellikle vurgular. Yehuda’nın Binyamin için kendi özgürlüğünü ortaya koymaya hazır olması, Yosef’in satışındaki eski rolünün karşısında gerçek bir dönüşümü gösterir.¹⁰²⁶ Yosef anlatısının içsel ekseni bu nedenle yalnız reddedilen kardeşin daha sonra kabul edilmesi değildir. Suç, sınanma, ahlaki değişim, sorumluluk, bağışlanma ve kardeşlerin yeniden birleşmesi aynı anlatının basamaklarıdır. Yosef’in bağışlaması bu yapının merkezindedir. Bereşit 45 ve 50’de intikam almak yerine kardeşlerini korur; Yahudi yorum geleneği de bu anlatıyı teşuva ve bağışlanma açısından okur.¹⁰²⁷

Hristiyan yorum bu ahlaki yapıyı gelecekte Yahudilerin daha önce reddettikleri İsa’ya döneceği şeklinde yeniden kurar. Bu Bereşit’in kendi açıklaması değildir. Tsofnat Paneah adına verdiği anlam ise daha da ciddi bir filolojik güçlük oluşturur. Yahudiler bir zamanlar İsa’yı reddetti; gelecekte sıkışınca ona dönecekler. Daha ciddi bir hata: “Tsofnat Paneah kelimenin tam anlamıyla dünyanın kurtarıcısıdır” Hristiyan yorumun en zayıf cümlelerinden biri budur. Şöyle yazar: Tsofnat Paneah “literally ‘Saviour of the world’” yani “kelimenin tam anlamıyla dünyanın kurtarıcısı” anlamına gelir ve bunun Yosef’in Maşiah tipi olduğunu kesinleştirdiğini söyler. Bu iddia metinsel olarak sürdürülemez. Bereşit 41:45 yalnız şunu söyler:¹⁰²⁸ “Paro Yosef’in adını Tsofnat Paneah koydu.” Ayet: “Bu ad dünyanın kurtarıcısı anlamına gelir” diye açıklama yapmaz. Dahası, Bereşit Rabba bu adı açıklarken Rabbi Yohanan’ın yorumunu şöyle verir:¹⁰²⁹ Yosef gizli şeyleri açığa çıkaran kişidir; gizli şeyleri ortaya çıkarır ve onları açıklamak ona kolay gelir. Başka bir açıklamada harfler üzerinden gören, kurtaran, peygamber, destekleyen, yorumlayan, anlayan gibi nitelikler sıralanır. Bereşit Rabba’nın açıklamalarının hiçbiri Tsofnat Paneah adının düz anlamını “dünyanın kurtarıcısı” olarak vermez. Hristiyan yorum burada yalnız yorum farkı ortaya koymaz. Bir isme Tanah’ın ve klasik Yahudi kaynağın vermediği sözlük anlamını yükler, ardından bu üretilmiş anlamı İsa lehine kanıt olarak kullanır. Bereşit Rabba’nın harf açıklamasında podeh, “kurtaran”, sözcüğü bulunur; fakat bu ayrı bir deraş katmanıdır ve adın düz anlamını belirlemez. Aynı dizide gören, peygamber, destekleyen, yorumlayan, zeki ve anlayışlı gibi başka nitelikler de vardır.¹⁰³⁰ Buradan Tsofnat Paneah’ın kelime anlamının “dünyanın kurtarıcısı” olduğu sonucu çıkmaz. Deraşı sözlük anlamı gibi sunmak birinci adımdır; diziden yalnız “kurtaran”ı seçmek ikinci, buna “dünya” kelimesini eklemek üçüncü, ortaya çıkan unvanı İsa’ya bağlamak dördüncü adımdır. Sonuç artık Bereşit 41:45’in anlamı değildir.¹⁰³¹

Hristiyan yorumun “dünyanın kurtarıcısı” ifadesindeki “dünya” sözcüğü İbranice adın içinde bulunmaz. Hristiyan yorum Tsofnat Paneah için: “Saviour of the world” Tsofnat Paneah adında “dünya” anlamına gelen olam, tevel, erets veya bunlara karşılık gelecek başka bir İbranice sözcük yoktur. Bu nedenle “kelimenin tam anlamıyla dünyanın kurtarıcısı” ifadesinde yalnız yorum değil, sözlük düzeyinde de ekleme vardır.¹⁰³² “Kelimenin tam anlamıyla” ifadesinin kendisi yanlıştır. Yosef’in geniş bir coğrafyaya yiyecek sağlaması da İsa kimliğini kanıtlamaz. Bereşit 41:57:¹⁰³³ “Bütün dünya Yosef’ten tahıl satın almak için Mısır’a geldi; çünkü kıtlık bütün dünyada ağırdı.” der. Burada Yosef’in geniş bir coğrafyaya yiyecek sağladığı doğrudur. Bereşit Rabba da onun yiyecek dağıtımındaki rolünü vurgular. Fakat yine aynı fark vardır. İşlev ile kimlik aynı şey değildir. Yosef kıtlık sırasında insanları açlıktan kurtarmıştır. Bu nedenle ona geniş anlamda “kurtarıcı” denebilir. Moşe İsrael’i Mısır’dan kurtarmıştır.

Şoftim’de farklı önderler İsrael’i düşmanlardan kurtarmıştır. Ester ve Mordehay halkı yok edilmekten kurtarmıştır. Bunların hepsinde kurtarma işlevi vardır.¹⁰³⁴ Bir insanın kurtarma işlevi görmesi, onu İsa’ya dönüştürmez. Moşe İsrael’i Mısır’dan çıkarır; Şoftim’de önderler halkı düşmanlardan kurtarır; Ester ile Mordehay halkı yok edilmekten korur. Yahudi geleneğinde Maşiah ben Yosef veya Maşiah ben Efrayim adı verilen ayrı bir figür ve görev alanı da sonraki rabbinik ve mistik kaynaklarda bulunur. Bu gerçek gelenek tek kişinin iki ayrı gelişi değildir. Maşiah ben Yosef ile Maşiah ben David hakkında gerçek bir Yahudi yorum geleneği vardır. Gelenek iki farklı görev çizgisinden söz eder; beklenen HaMaşiah’ın David soyuyla ilişkisini korur. İki figürün varlığından, tek Maşiah’ın önce gelip görevlerini tamamlamadan ayrıldığı ve sonra aynı kişi olarak yeniden döneceği öğretisi çıkmaz.

¹⁰³⁵Kol HaTor gibi sonraki bir kaynakta da Maşiah ben Yosef, İsrael’in kurtuluşu, sürgünlerin toplanması ve aktif görevlerle ilişkilendirilir; aynı kişi Maşiah ben David’in “ilk gelişi” olarak tanımlanmaz. Bu nedenle Yahudi geleneğinin Yosef sembolizmi Hristiyan iki-geliş öğretisine el konulabilecek boş bir alan değildir. Kaynak iki kişi diyorsa, Hristiyanlık onu bir kişinin iki gelişi yapamaz. Burada aynı yöntem sorunu yeniden ortaya çıkar. Yosef ile İsa arasındaki benzerlikler kanıt sayılıyorsa, farklılıkların da aynı ağırlıkla hesaba katılması gerekir. Yosef kardeşleri tarafından satılır; İsa Hristiyan anlatısında Roma otoritesi tarafından idam edilir. Yosef ölmez; İsa ölür. Yosef dirilmez; İsa’nın dirildiği kabul edilir. Yosef Mısır’da siyasi yetki kazanır. İsa yaşamı sırasında devlet yönetmez. Yosef kıtlığı yönetir ve tahıl dağıtır. İsa böyle bir görev yapmaz. Yosef evlenir ve çocuk sahibi olur. Hristiyan anlatısında İsa’nın böyle bir ailesi yoktur. Yosef’in kardeşleri onun karşısına fiziksel açlık nedeniyle gelir. İsa’nın gelecekte Yahudiler tarafından kabul edileceği iddiası başka bir eskatolojik sistemin parçasıdır.

Yosef yıllardır hayattadır ve kardeşleri yalnız onun kim olduğunu bilmemektedir. İsa’nın ikinci geliş öğretisinde kişi dünyada gizli biçimde devlet yöneten yaşayan bir kardeş değildir; öldüğü, dirildiği ve göğe yükseldiği kabul edilen kişidir. Eğer benzerlikler peygamberlik değeri taşıyorsa, bu kadar büyük farklılıkların da ağırlığı olmalıdır. Hristiyan yorumun yöntemi burada asimetrik hale gelir: benzerlikler kanıt sayılırken büyük farklılıklar belirleyici kabul edilmez. Böyle bir yöntem neredeyse her adayı doğrulayabilir. Sorunun kaynağı sıradadır: İsa önce Maşiah kabul edilir, ardından Yosef’in yaşamındaki uygun unsurlar ona göre seçilir. Oysa tarihsel anlatı bağımsız biçimde okunup daha sonra karşılaştırılsaydı benzerliklerle farklılıkların aynı ağırlıkta değerlendirilmesi gerekirdi. Sonra İsa’nın hayatındaki belirli özellikleri çıkarır: Hristiyan yorum İsa’nın yaşamından reddedilmek, acı çekmek, ayrılmak, daha sonra kabul edilmek, kurtarmak ve bağışlamak gibi özellikleri seçer; ardından Tanah’ta aynı özellikleri taşıyan kişiler aranır. Yosef birkaçını taşıdığı için “İsa’nın tipi” ilan edilir ve bu benzerlik başlangıçta kabul edilmiş olan İsa’nın Maşiah oluşuna kanıt yapılır. Bu döngüseldir. Tanah’ın bağımsız sınaması ters yönde işler: önce ölçüt Tanah’tan çıkar, sonra aday bu ölçüte göre değerlendirilir. Ölçüt adayın biyografisine göre seçildiğinde sınama ortadan kalkar. Yosef anlatısının kendi gücü ise böyle bir dış şemaya ihtiyaç duymaz. Ailenin yeniden birleşmesi vardır. Bereşit bütün bunların anlamını kendi içinde verir. Yosef kardeşlerine: “Siz beni buraya göndermediniz; Tanrı gönderdi.” der. Bunun anlamı insan kötülüğünün iyi hale gelmesi değildir. Bereşit 50:20 bunu daha da açık anlatır:¹⁰³⁶ “Siz bana karşı kötülük düşündünüz; fakat Tanrı bugün olduğu gibi birçok halkı yaşatmak için onu iyiliğe yöneltti.” Yosef öyküsünün teolojik merkezi budur. İnsan kötülük tasarlayabilir. Tanrı aynı olaylar zincirinden yaşam çıkarabilir. Yosef’in öyküsü İsa’nın gizli biyografisi değildir.

Yosef’in kardeşleri tarafından reddedilip daha sonra onların yaşamını koruması, Bereşit’in gerçek ve güçlü bir anlatı örüntüsüdür. Fakat bundan İsa’nın Maşiah olduğu sonucu çıkmaz. Hristiyan yorum, aile içi çatışmayı İsrael’in İsa’yı reddetmesine; Yosef’in Mısır’a satılmasını İsa’nın ilk gelişinden ayrılmasına; yıllar sonra kardeşleriyle karşılaşmasını ikinci gelişe; kıtlık sırasında yaşamı korumasını Hristiyan kurtuluş öğretisine; kardeşlerin önünde eğilmesini ise gelecekte Yahudilerin İsa’yı kabul etmesine dönüştürür. Ve sonunda: Tsofnat Paneah adı da bu zincire “kelimenin tam anlamıyla dünyanın kurtarıcısı” biçiminde eklenir; oysa bu anlam Bereşit’in İbranicesinde bulunmaz. Sonuncusu özellikle önemlidir. Bereşit bunu söylemez. Bereşit Rabba bunu söylemez. Hristiyan yorumun “kelimenin tam anlamıyla” diye sunduğu anlam klasik Yahudi kaynağın verdiği açıklama değildir. Bereşit Rabba adı gizli şeyleri ortaya çıkarma ve bir dizi deraş niteliğiyle açıklar. Böylece Hristiyan yorumun en çarpıcı “kanıtı” metnin içinden değil, metne verilen Hristiyanlaştırılmış anlamdan çıkar. Daha büyük sorun ise aynıdır. Yosef ölmez. Dirilmez.¹⁰³⁷ Göğe çıkmaz. İkinci kez dünyaya gelmez. Kardeşleri onu Maşiah ilan etmez. Bereşit onun hayatını gelecekteki Maşiah’ın iki gelişinin kehaneti olarak tanımlamaz. Yahudi geleneğinde Maşiah ben Yosef diye ayrı bir figür bulunduğunda ise Hristiyanlık bu iki kişiyi alıp aynı kişinin iki gelişi haline getirir. Yahudi kaynaklarındaki iki görevli figür, tek kişinin iki ayrı gelişi öğretisi değildir.¹⁰³⁸ Hristiyan yorum burada Tanah’ın İsa’yı önceden haber verdiğini göstermez. İsa hakkında önceden kabul edilmiş Hristiyan anlatısını Yosef’in üzerine yerleştirir, ardından kendi yerleştirdiği benzerlikleri İsa’nın kanıtı olarak geri toplar. Bu yöntemle Yosef, Moşe, David, Yiftah ve Gid’on aynı biçimde Hristiyanlaştırılabilir; Hristiyan yorum da bunu yapar. Fakat çok sayıda Tanah kişisinin yaşamından seçilmiş birkaç benzerliğin İsa’ya uyarlanabilmesi, Tanah’ın İsa’yı haber verdiğini göstermez. Yalnız Hristiyan tipoloji yönteminin, Tanah’taki hemen her kurtarıcı figürü İsa’ya benzetecek kadar esnek olduğunu gösterir. Ve bir yöntem her sonucu üretebiliyorsa, belirli bir sonucu kanıtlamaz.

Kaynaklar

1016. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 35–38. ↩

1017. Kaynak: Bereşit 37:4. ↩

1018. Kaynak: Bereşit Rabba. ↩

1019. Kaynak: Bereşit 45:4. ↩

1020. Kaynak: Bereşit 45:5. ↩

1021. Kaynak: Bereşit 45:7. ↩

1022. Kaynak: Bereşit 45:6. ↩

1023. Kaynaklar: Bereşit 45; Bereşit Rabba. ↩

1024. Kaynak: Bereşit 45. ↩

1025. Kaynak: Bereşit 44:33. ↩

1026. Kaynak: Bereşit Rabba. ↩

1027. Kaynak: Bereşit 45. ↩

1028. Kaynak: Bereşit 41:45. ↩

1029. Kaynak: Bereşit Rabba. ↩

1030. Kaynak: Bereşit Rabba. ↩

1031. Kaynak: Bereşit 41:45. ↩

1032. Kaynak: Bereşit 41:45. ↩

1033. Kaynak: Bereşit 41:57. ↩

1034. Kaynak: Bereşit Rabba. ↩

1035. Kabalat.com, “İki Mesih? (3)”; “İki Mesih? (6)”. ↩

1036. Kaynak: Bereşit 50:20. ↩

1037. Kaynak: Bereşit Rabba. ↩

1038. Kabalat.com, “İki Mesih? (3)”; “İki Mesih? (6)”. ↩