Tüm Soruların Anası: Neden Buradayız? Hayatın amacı nedir?

“Hayatın amacı nedir?” sorusuna Yahudi kaynakları tek cümleyle değil, birbirini tamamlayan birkaç düzeyde cevap verir. Hazal, yani Yahudi Bilgeleri, insanın Yaratıcısına hizmet etmek için yaratıldığını söyler. Ramhal yaratılışın amacını Haşem’in, yani Tanrı’nın iyiliğini yaratılmışlara vermesi ve insanın bu iyiliğe kendi emeğiyle ulaşması olarak açıklar. Musar, yani ahlaki karakter eğitimi geleneği, insanın karakterini düzeltmesini vurgular. Kabala ve Hasidut, yani Hasidik düşünce ise maddi dünyayı mitsvalar, yani Tora’nın emirleri aracılığıyla Haşem’in iradesini görünür kılan bir yere dönüştürmeyi açıklar. Bunlar birbirine rakip cevaplar değildir.

Hazal’ın temel cümlesi: Yaratıcı’ya hizmet etmek

Bavli Kiduşin 82b’de Rabbi Şimon ben Elazar şu düşünceyi dile getirir: diğer canlılar insanın hizmetine verilmiştir; insan ise “Yaratıcısına hizmet etmek” için yaratılmıştır. Buradaki avoda, yani hizmet, yalnız sinagogdaki ibadet değildir. Tora öğrenmek, mitsvaları yerine getirmek, dürüst davranmak, aile ve toplum sorumluluklarını taşımak da Haşem’e hizmetin içindedir.

Bu nedenle Yahudi hayatında amaç ile gündelik hayat birbirinden kopmaz. İnsan yalnız “ruhsal anlar” yaşamak için değil, yeme, çalışma, konuşma, para kullanma, aile kurma ve başkalarıyla ilişki kurma biçimini de Tora’ya göre düzenlemek için yaşar.

Ramhal: Haşem iyiliğini vermek istedi

Ramhal, Daat Tevunot 18’de yaratılışın amacı hakkında çok açık bir çerçeve kurar. Haşem mutlak iyidir; iyiliğin niteliği iyilik vermektir. Bu nedenle yaratılmışların var olması, Tanrısal iyiliği alabilecek varlıkların bulunmasını mümkün kılar.

Bu açıklama Arizal’a ait bir cümle olarak sunulmamalıdır. Lurianik Kabala yaratılışın kozmik yapısını başka kavramlarla açıklar; “iyiliğin doğası iyilik vermektir” ve yaratılmışların bu iyiliği kendi emekleriyle alması öğretisini açık biçimde sistemleştiren kaynaklardan biri Ramhal’dır.

İnsan iyiliği neden hazır olarak almıyor?

Ramhal’a göre tam iyilik, insanın hiçbir şey yapmadan aldığı pasif bir armağan değildir. Daat Tevunot 14 ve 18’de insanın kendisini tamamlaması, bunun için emek vermesi ve ulaştığı iyiliğin kendi çalışmasının sonucu olması anlatılır. Böylece insan yalnız iyiliğin alıcısı değil, kendi ahlaki ve ruhsal gelişiminde gerçek bir özne olur.

Özgür seçim bu yüzden merkezîdir. Doğru davranışın değeri, insanın başka biçimde davranabilme imkânına rağmen Haşem’in iradesini seçmesinden gelir.

En büyük iyilik nedir?

Ramhal, Daat Tevunot 24’te insanın nihai yetkinliğini Haşem’e yakınlıkla ilişkilendirir. Bu yakınlık fiziksel birleşme değildir. Yaratıcı ile yaratılmış aynı varlık haline gelmez. İnsan, Haşem’i daha doğru tanıdığı, iradesine bağlandığı ve hayatını buna göre düzenlediği ölçüde kendi yaratılış amacına yaklaşır.

Mesilat Yeşarimin girişindeki ünlü ifade de aynı yönü gösterir: insanın gerçek yetkinliği Haşem’e yakınlık ve O’nun huzurundan yararlanma ile ilgilidir. Dünya hayatı bu hedefe hazırlanılan ve insanın kendisini şekillendirdiği alandır.

Musar neden karakter üzerinde durur?

Musar, yani ahlaki karakter eğitimi geleneği, öfke, kibir, kıskançlık, tembellik ve benmerkezcilik gibi özelliklerin düzeltilmesine büyük önem verir. Fakat karakter gelişimi bağımsız bir kişisel gelişim projesi değildir. Amaç, insanın Haşem’e ve diğer insanlara karşı görevlerini daha doğru yerine getirebilmesidir.

Bu yüzden “hayatın amacı karakterini düzeltmektir” cümlesi tek başına eksik kalır. Daha doğru ifade şudur: karakterin düzeltilmesi, insanın Haşem’e hizmet edebilecek ve doğru eylemi seçebilecek hale gelmesinin temel parçalarından biridir.

Hasidut: Aşağı dünyada Haşem için bir konut

Hasidik düşüncede, özellikle Habad geleneğinde, yaratılış amacı dira betahtonim, yani “aşağı dünyalarda Haşem için bir konut” sözüyle anlatılır. Bu ifade Haşem’in fiziksel bir eve ihtiyaç duyduğu anlamına gelmez.

Haşem’in varlığı bir yere sığmaz. Buradaki “konut”, maddi dünyanın Haşem’in iradesinin gizlendiği değil, insanın mitsvalarıyla açık hale geldiği bir alan olmasıdır. İnsan dünyayı terk ederek değil, doğru biçimde kullanarak kutsallaştırır.

Maddi dünya neden önemlidir?

Bir deri parçası tefilline dönüştüğünde, para tsedaka için kullanıldığında, yiyecek beraha ve kaşrut içinde yenildiğinde veya insan zihni Tora öğrenimine yöneldiğinde maddi şey yok edilmez. Aynı madde Haşem’in iradesine hizmet eden bir araca dönüşür.

Bu yüzden Yahudilikte maddi dünya kendi başına kötü değildir. Sorun maddenin var olması değil, insanın onu yalnız kendi arzusu için kullanmasıdır. Mitsva, yaratılmış şeyi doğru amacıyla ilişkilendirir.

Mişkan neden bu kadar ayrıntılı anlatılır?

Tora, Mişkanın, yani çölde kurulan kutsal taşınabilir yapının malzemelerini, ölçülerini, eşyalarını ve hizmetini uzun bölümler halinde anlatır. Bunun nedeni yalnız mimari bilgi vermek değildir. Şemot 25:8’de amaç açıkça söylenir: “Bana bir Mikdaş yapsınlar ve aralarında bulunayım.”

Mişkan maddi dünyanın kutsal hizmete nasıl yöneltilebileceğinin güçlü örneğidir. Altın, gümüş, kumaş, ahşap ve insan emeği ortadan kaldırılmaz; Haşem’in emrine göre düzenlenir.

“Kap” hazırlamak ne demektir?

Hasidik dilde insan bazen kendisini ve çevresini Tanrısallık için bir kli, yani kap haline getirmekten söz eder. Bu, insanın Tanrı’nın bir parçasına dönüşması demek değildir. Kli, Haşem’in iradesini kabul edebilecek ve ona göre yaşayabilecek bir hayat düzenidir.

Örneğin Tora’ya uzak bir insanla karşılaşıldığında ilk adım her zaman ona hemen uzun bir yükümlülük listesi vermek olmayabilir. Saygı, misafirperverlik, dürüstlük ve gerçek ilişki kişinin Tora’ya açık hale gelmesine yardım edebilir. Eski metindeki “kahveye veya Şabat yemeğine davet etme” örneğinin anlatmak istediği budur.

Hayatın amacı tek bir formüle indirgenebilir mi?

Kaynakların farklı cümleler kullanması çelişki değildir. “Yaratıcına hizmet et”, “Haşem’in iyiliğine ulaş”, “karakterini düzelt”, “Haşem’i bil”, “aşağı dünyayı O’nun iradesine uygun hale getir” ifadeleri farklı sorulara cevap verir.

Biri insanın görevinin ne olduğunu, biri yaratılışın neden var olduğunu, biri insanın nasıl değişmesi gerektiğini, biri de maddi dünyanın bu amaçtaki yerini açıklar. Hepsi aynı zincirin parçalarıdır.

Sonuç

Yahudi kaynaklarına göre insan boşlukta ve amaçsız yaratılmış değildir. İnsan Haşem’e hizmet etmek, kendisini ahlaki ve ruhsal olarak geliştirmek, mitsvalarla maddi dünyayı doğru amaca yöneltmek ve sonunda Haşem’e daha yakın bir hayat kurmak için yaratılmıştır.

Hayatın amacı dünyadan kaçmak değil, dünyayı doğru kullanmaktır. Akıl, beden, para, zaman, aile, iş ve ilişkiler bu görevin dışındaki şeyler değildir. Tam tersine, insanın Haşem’e hizmetinin gerçekleştiği yer tam olarak gündelik hayattır.

Temel kaynaklar

Bavli Kiduşin 82b; Berahot 17a; Pirkei Avot 2:16; Ramhal, Daat Tevunot 14–24; Mesilat Yeşarim, giriş; Dereh HaŞem I:2; Reşit Hohma, giriş; Şemot 25–40; Tanya 36 ve dira betahtonim öğretisi; Nefeş HaHayim, insanın eylemlerinin yaratılış üzerindeki etkisiyle ilgili bölümler.