121. İddia: Daniel’in sayımı mutlaka MÖ 457’den başlamalıdır

Hristiyan iddiası

“The decree of Artaxerxes to rebuild Jerusalem was given, according to profane history, BC457.”

Cevap

Hristiyan yorum Daniel 9’daki yetmiş haftayı İsa’nın ölüm tarihine bağlamak için belirli bir başlangıç seçer. Daniel 9:25’te Yeruşalayim’i yeniden kurmaya ilişkin sözün çıkışını Artahşasta’nın buyruğu olarak kabul eder ve bunu MÖ 457’ye yerleştirir.¹⁴³⁷ Sonraki hesap bu tarihe bağlı olduğu için, ilk soru aritmetik değil metinseldir: Daniel gerçekten okuyucuya “MÖ 457’den başla” der mi?

Ayetin İbranicesindeki ifade min motsa davar lehaşiv velivnot Yeruşalayimdir: “Yeruşalayim’i geri döndürmek ve yeniden kurmak için sözün çıkışından…”¹⁴³⁸ Burada MÖ 457 yoktur. Artahşasta’nın adı yoktur. Kralın yedinci yılı yoktur. Ezra 7 yoktur. Dolayısıyla MÖ 457 Daniel’in verdiği veri değil, ayetin dışındaki tarihsel ve yorumlayıcı bir seçimdir.

Davar kelimesi burada önemlidir, fakat onu da gereğinden fazla zorlamamak gerekir. Daniel 9, peygamberin Yeremya’ya gelen HaŞem davarını, yani Yeruşalayim’in yetmiş yıllık ıssızlığını anlamaya çalışmasıyla başlar. Daniel dua ederken 9:23’te yeniden “bir söz çıktı” denir; 9:25 de “sözün çıkışından” söz eder.¹⁴³⁹ Bölümün iç örgüsü bu ifadeyi Tanrısal peygamberlik sözüyle ilişkilendirmeyi güçlü bir olasılık haline getirir. Fakat davar tek başına “bu mutlaka şu belirli peygamberliktir” diye mekanik bir sözlük sonucu vermez. Ayet “Artahşasta’nın MÖ 457 tarihli fermanı” dememektedir.

Tanah’ın Pers dönemi anlatısı da birden fazla tarihsel düğüm verir. Ezra kitabı, Koreş’in ilk yılındaki buyruğu Yeremya aracılığıyla söylenen HaŞem sözünün tamamlanmasıyla doğrudan bağlar. Koreş Yeruşalayim’e dönüşe ve Bet HaMikdaş’ın yeniden inşasına izin verir.¹⁴⁴⁰ Yeşaya ise daha önce Koreş’i Yeruşalayim’in yeniden kurulması ve Tapınak’ın temelinin atılmasıyla ilişkilendirir; hemen ardından onu HaŞem’in maşiahı, “meshedilmişi” diye adlandırır.¹⁴⁴¹ Bu, Daniel 9’un başlangıcının mutlaka Koreş olduğu anlamına gelmez. Fakat MÖ 457’yi zorunlu saymayı engeller: Tanah’ın kendisi Yeruşalayim’in yeniden kurulmasıyla bağlantılı daha erken bir Pers hükümdarını açıkça öne çıkarır.

Ezra 7’de Artahşasta’nın mektubu gerçekten büyük yetkiler verir. Ezra’ya ve dönmek isteyen İsraellilere izin, Bet HaMikdaş hizmeti için mali destek, kurbanlar, kutsal kaplar, vergi muafiyetleri, Tora’nın uygulanması, yargıçların atanması ve öğretim düzeni yer alır.¹⁴⁴² Fakat mektupta “Yeruşalayim şehrini yeniden kur” diye açık bir emir yoktur. Bu ayrım, Hristiyan yorumun başlangıç noktası için önemlidir.

Artahşasta döneminde şehir surlarının ve kapılarının yeniden inşasına ilişkin açık kraliyet izni Nehemya 2’de karşımıza çıkar. Nehemya Yeruşalayim’in duvarlarının yıkık ve kapılarının yanmış olduğunu anlatır; kraldan Yehuda’ya gönderilmesini ister ve “onu yeniden kurayım” der. Olay Artahşasta’nın yirminci yılına yerleştirilir.¹⁴⁴³ Bavli Roş HaŞana da Nehemya 1–2’nin bu yirminci yıl bilgisini kronolojik tartışmasında korur. Böylece iki farklı özellik iki farklı metinde bulunur: Ezra 7, Hristiyan yorumun istediği daha erken tarihsel noktayı sağlar fakat şehir inşa buyruğunu açıkça vermez; Nehemya 2 şehir ve surların yeniden kurulmasına açık izin verir fakat tarih daha sonradır.

MÖ 457 başlangıcı Daniel’in açık tarihi değil, bazı Hristiyan kronolojilerinin Ezra 7’deki geniş yetkiyi Yeruşalayim’in yeniden kuruluş sürecinin hukuki başlangıcı saymasıyla kurulan bir yorum modelidir. Fakat “Daniel’in sayımı mutlaka MÖ 457’den başlar” cümlesi bundan daha güçlüdür ve ayetin taşıdığı kesinliği aşar.

Klasik Yahudi yorumunun farklı başlangıçlar kullanması da tam bu noktada önemlidir. Raşi Daniel 9:25’te maşiah nagidi Koreş olarak açıklar ve süreyi yıkımdan Koreş’in gelişine bağlar; geleneksel hesabında ilk dönem yedi şemita çevrimi olarak düşünülür.¹⁴⁴⁴ Saadya Gaon yetmiş haftayı sürgün, İkinci Bet HaMikdaş’ın inşa süreci ve yıkım dönemi içinde farklı bir tarihsel şema ile okur.¹⁴⁴⁵ Seder Olam’ın Pers dönemi kronolojisi modern akademik Pers kronolojisiyle aynı değildir; bu nedenle onun yıllarını güncel tarih biliminin takvimi gibi kullanmak doğru olmaz. Burada değeri başka yerdedir: Yahudi geleneği Daniel’in sayılarını Hristiyan yorumun MÖ 457 başlangıcına bağımlı olmadan yüzyıllardır okuyabilmiştir.¹⁴⁴⁶

Bir kronoloji modelinin başlangıç tarihini dışarıdan seçmesi kendi başına yanlış değildir. Tarihsel kehanetleri anlamak çoğu zaman metin ile dış kronolojiyi ilişkilendirmeyi gerektirir. Fakat sonra ulaşılan sonucun “Daniel’in açıkça verdiği kesin tarih” diye sunulması için başlangıç noktasının metin tarafından gerçekten sabitlenmiş olması gerekir. Burada sabitlenmemiştir.

Hristiyan yorumun kendi ifadesi bunu ele verir: Artahşasta’nın buyruğunu “dünyevi tarihe göre” MÖ 457’ye koyar.¹⁴⁴⁷ Yani tarih Daniel’den okunmaz; önce dış kronolojide seçilir, sonra Daniel’in haftaları ona eklenir. Sonucun İsa’ya ulaşması bu başlangıç seçiminin bağımsız kanıtı olamaz. Başlangıç, hedef tarih bilindikten sonra seçilen seçeneklerden biriyse, hesap kendi öncülünü doğrulamış olur.

MÖ 457 için söylenebilecek tarihsel olarak sınırlı cümle şudur: Daniel 9’u İsa’nın ölümüyle ilişkilendiren bazı Hristiyan kronoloji modellerinin seçtiği başlangıç noktalarından biridir. Daniel’in zorunlu kıldığı bir tarih değildir. Ayette Artahşasta, yedinci yıl ve MÖ 457 bulunmaz; Ezra 7 belgesinde de Yeruşalayim şehrini yeniden kurmaya yönelik açık emir yoktur. Hristiyan yorum hesabına başlamadan önce tartışmalı bir yorum kararını kesin veri haline getirmektedir.¹⁴⁴⁸

Kaynaklar

1437. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 42–47; Artahşasta buyruğunu MÖ 457’ye yerleştiren başlangıç modeli. ↩

1438. Daniel 9:25: min motsa davar lehaşiv velivnot Yeruşalayim. ↩

1439. Daniel 9:2, 23, 25; bölüm içindeki davar (“söz/bildirim”) kullanımları. ↩

1440. Ezra 1:1–4; Koreş’in buyruğunun Yeremya aracılığıyla söylenen HaŞem sözünün tamamlanmasıyla ilişkilendirilmesi. ↩

1441. Yeşaya 44:28; 45:1, 13. Koreş, Yeruşalayim’in yeniden kurulması ve Bet HaMikdaş’ın temeli bağlamında HaŞem’in maşiahı olarak adlandırılır. ↩

1442. Ezra 7:11–26; Artahşasta’nın Ezra’ya mektubu, mali/ritüel destek, Tora hukuku, yargıçlar ve öğretim yetkileri. ↩

1443. Nehemya 2:1–8; Artahşasta’nın yirminci yılında Nehemya’nın Yeruşalayim’in duvar ve kapılarını yeniden kurma isteği ve kraliyet izni; ayrıca Bavli Roş HaŞana’nın Nehemya kronolojisi tartışması. ↩

1444. Raşi, Daniel 9:25; maşiah nagidi Koreş olarak açıklar ve Yeşaya 45’e başvurur. ↩

1445. Saadya Gaon, HaEmunot veHaDeot, VIII/9:1; Daniel’in yetmiş haftasını 490 yıllık tarihsel dönem olarak açıklaması. ↩

1446. Seder Olam Rabba, İkinci Bet HaMikdaş ve Pers dönemi kronolojisiyle ilgili bölümler. Geleneksel Seder Olam kronolojisi modern akademik Pers kronolojisiyle aynı değildir; burada tarihsel alternatif yorum geleneğinin varlığını göstermek için kullanılmıştır. ↩

1447. Heaster, Jesus for Jews, s. 42–47: Artahşasta buyruğunu “profane/secular history” üzerinden MÖ 457’ye yerleştirmesi. ↩

1448. Daniel 9:25; Ezra 7; Nehemya 2; Raşi Daniel 9:25; Saadya Gaon, HaEmunot veHaDeot, VIII/9:1. ↩