136. İddia: İsa mizbeah üzerinde sunulmadıysa da sorun yoktur; kendisi mizbeah sayılabilir

Hristiyan iddiası

“Seeing it is not dwelling physically in the temple or on the altar, it follows that the temple and altar must represent the person that has replaced them, which according to Daniel 9 is ” Messiah the prince” . Thus he can be described as both altar and temple, which symbology the New Testament uses about Jesus.”

Cevap

Tora korbanı belirli kutsal yerde ve mizbeah düzeni içinde sunar. İsa ise Yeruşalayim’deki mizbeah üzerinde bir kohen tarafından korban olarak sunulmamış, Roma idamı sonucu öldürülmüştür. Hristiyan yorum Devarim 12’nin seçilmiş yer ilkesini açıkça aktarır; sonra çözüm olarak İsa’nın kendisinin mizbeah ve seçilmiş yer sayılabileceğini ileri sürer.¹⁶²⁵

Akıl yürütmesi şöyledir: HaŞem Adı’nı seçtiği yerde barındırır. Tapınak ve mizbeah MS 70’te yok olmuştur. Tanrı’ya yaklaşmanın merkezi yine bulunmalıdır. Daniel 9’daki “Maşiah önder” bu yeni merkezdir. İsa Tanrı’nın Adı’nı taşıdığı için hem Tapınak hem mizbeah olarak düşünülebilir. İbraniler 13:10 da bu sembolik özdeşliği destekler.¹⁶²⁶

Tora’nın cümlesi ise seçilmiş yeri açıkça tanımlar:

“HaŞem’in, Adı’nı orada barındırmak için bütün kabileleriniz arasından seçeceği yere… yakmalık korbanlarınızı ve diğer korbanlarınızı oraya getireceksiniz.”¹⁶²⁷

Ardından:

“Yakmalık korbanlarını gördüğün her yerde sunmamaya dikkat et. Yalnız HaŞem’in kabilelerinden birinde seçeceği yerde yakmalık korbanlarını sunacaksın ve sana buyurduğum her şeyi orada yapacaksın.”¹⁶²⁸

İbranice ki im ba-makom aşer yivhar HaŞem — כִּי אִם־בַּמָּקוֹם אֲשֶׁר־יִבְחַר ה׳, “yalnız HaŞem’in seçeceği yerde”dir. Buradaki makom bir insan bedenine verilen simgesel unvan değildir. Korbanların getirildiği fiziksel kutsal merkezdir.

Sifrei Devarim 70, “yalnız yakmalık korban mı?” sorusunu sorar ve “orada sana buyurduklarımın tümünü yapacaksın” sözünden diğer kutsal korbanların da aynı seçilmiş yer şartına bağlı olduğunu çıkarır.¹⁶²⁹ Yani Devarim 12’deki yer şartı şiirsel bir benzetme değil korban hukukunun teknik unsurudur.

Vayikra 17:11 aynı ilişkiyi mizbeah düzeyinde kurar:

“Bedenin nefşi kandadır ve Ben onu size, nefisleriniz için kapara sağlamak üzere mizbeah üzerinde verdim.”¹⁶³⁰

Belirleyici ifade al ha-mizbeah — עַל־הַמִּזְבֵּחַ, “mizbeah üzerinde”dir. Hazal bu dili teknik korban hukukunda aynı yönde okur. Menahot 94b, semihanın kendisinin kaparayı gerçekleştirmediğini söylerken Vayikra 17:11’e dayanır ve kaparanın kanın sunulmasıyla gerçekleştiğini belirtir. Böylece kan, kapara ve mizbeah aynı ritüel işlem içinde kalır. Hristiyan yorum ayeti kanın önemine delil olarak kullanırken “mizbeah üzerinde” bölümünü tali hale getirir; oysa ayetin grameri bu unsurları birbirinden ayırmaz.¹⁶³¹

Vayikra 1, korban ile mizbeahın ayrı şeyler olduğunu daha da açık gösterir. Hayvan getirilir, kesilir, Aharon’un oğulları kanı alır, kan mizbeahın çevresine serpilir ve belirli parçalar mizbeah üzerinde yakılır.¹⁶³² Korban mizbeah değildir; mizbeaha getirilen şeydir. Kohen de korban değildir; hizmeti yapan kişidir. Tora bu rolleri birbirine karıştırmaz.

Şemot 27’de mizbeah ölçüleri olan yapılmış bir nesnedir: akasya ağacından, belirli uzunluk ve genişlikte, boynuzları ve taşıma düzeni bulunan kutsal yapı.¹⁶³³ Hristiyan yorumun “İsa mizbeahın kendisidir” çözümü bu teknik nesneyi teolojik kişileştirmeye çevirir.

Simgesel dil elbette Tanah’a yabancı değildir. Bir insan “ışık”, “kaya”, “çoban” veya başka bir mecazla nitelenebilir. Fakat bir ritüel şartın mecazi olarak yeniden adlandırılması, o şartın yerine getirildiği anlamına gelmez. “Bu sunu belirli masanın üzerinde bırakılmalıdır” emrine karşı “sunulan nesnenin kendisi aynı zamanda masadır” denmesi, şiirsel bir benzetme olabilir; ilk talimatı yerine getirmez.

Hristiyan yorumun yöntemi kabul edildiğinde Tora’nın ayrı tuttuğu bütün unsurlar aynı kişide birleştirilebilir: İsa korban olur, aynı zamanda mizbeah olur, başka Hristiyan metinleriyle kohen olur, kutsal yer de onun şahsı olur. Bu sembolik sistem, Hristiyan kaynaklarının önceden kabul ettiği İsa kimliğinin Tora’daki farklı rollere geriye doğru yerleştirilmesiyle kurulur. Fakat bunun Tora’nın korban düzeni olduğu söylenemez. Tora korban, kohen, mizbeah ve kutsal yeri ayrı işlevlerle verir.

Hristiyan yorum Devarim 21:1–9’daki egla arufa (boynu kırılan düve) uygulamasını karşı örnek yapar. Bu düvenin mizbeah üzerinde sunulmadığını, buna rağmen kohenlerin bulunduğunu ve bağışlanma dilinin geçtiğini söyler.¹⁶³⁴ Fakat Devarim 21 bu hayvanı aşam diye adlandırmaz; onu korban diye de tanımlamaz. Faili bulunmayan cinayet için yapılan ayrı bir toplumsal arınma ritüelidir. Hayvan işlenmemiş bir vadiye götürülür ve boynu orada kırılır.¹⁶³⁵ Sifrei Bamidbar da egla arufayı korbanlarla karşılaştırırken kurallarını ayrı ayrı ele alır; örneğin bazı bedensel kusurlar korbanı geçersiz kılarken egla arufayı aynı biçimde geçersiz kılmaz.¹⁶³⁶ Korban hukukunun dışındaki özel bir ritüel, Vayikra korbanlarının mizbeah şartını kaldırmaz.

Bu ayrımın kendisi Hristiyan yorumun örneğini tersine çevirir. Tora mizbeah gerektiren korbanı mizbeahla, mizbeah gerektirmeyen egla arufayı vadide düzenler. Kurumlar birbirinden ayrıdır. Bir uygulamanın mizbeah gerektirmemesi bütün ritüellerde mizbeahın isteğe bağlı olduğunu göstermez.

Hristiyan yorumun sonraki adımı daha da açık biçimde Hristiyan metinlerine bağlıdır. Yeşaya 9:6’daki unvanları İsa’nın HaŞem’in Adı’nı taşımasının delili yapar, ardından İbraniler 13:10 ile onu mizbeah sayar.¹⁶³⁷ Fakat bu yol Tora’dan İsa’nın korban olduğuna ulaşmaz. Önce İsa’nın kimliği ve Hristiyan metinlerinin teolojisi kabul edilir; sonra Tora’daki fiziksel mizbeah şartı bu kabulün içine çekilir.

Üstelik Yehezkel’in geleceği, “mizbeah artık bir kişidir” düşüncesini daha da zorlaştırır. Yehezkel 43 gerçek bir mizbeahın ölçülerini verir ve yedi gün boyunca onun için kapara yapılacağını anlatır. Hazal da bu tasviri soyut bir kişi mecazına dönüştürmez: Zevahim 59b, Yehezkel 43:16’daki mizbeah ölçüsünü Moşe’nin mizbeahının ölçülerini tartışırken teknik bir ölçü kaynağı olarak kullanır.¹⁶³⁸ Yehezkel 45:19’da ise kohen günah korbanının kanını mizbeahın dört köşesine uygular.¹⁶³⁹ Eğer İsa nihai ve kalıcı mizbeah olarak fiziksel mizbeahın yerini almışsa, peygamber neden gelecekte yeniden ölçüleri ve kan işlemleri olan gerçek mizbeah anlatır?

Hristiyan yorumun kendi kullandığı Vayikra 17:11 de bu noktada ona karşı döner. Ayet yalnız “kan kapara sağlar” demez; HaŞem kanı “mizbeah üzerinde” kapara için verdiğini söyler.¹⁶⁴⁰ Kan literal, ölüm literal ve kapara literal tutulup yalnız mizbeah şartı İsa’nın tarihsel ölüm biçimine uymadığı için mecaza çevrilemez. Hangi unsurun sembolik sayılacağını metin değil, önceden seçilmiş Hristiyan sonuç belirliyorsa yorum sınanabilirliğini kaybeder.

Hristiyan metinleri kendi sembolik sistemi içinde İsa’yı “mizbeah” diye adlandırabilir; fakat bu Hristiyan benzetmesi Roma idamını Tora korbanına dönüştürmez. Tora’nın seçilmiş yer, kohenlik, korban ve mizbeah düzeni metinsel olarak yerinde durur. Hristiyan yorum bu şartları karşılamak yerine anlamlarını değiştirmektedir. Bu nedenle “İsa hem korban hem mizbeahtır” cevabı itirazı çözmez; itirazın temelindeki Tora kategorilerini Hristiyan sembolizmine çevirir.¹⁶⁴¹

Kaynaklar

1625. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50; Devarim 12’nin seçilmiş yer ilkesini aktardıktan sonra İsa’yı mizbeah ve seçilmiş yer olarak yorumlaması. ↩

1626. Aynı eser, s. 49–50; Yeşaya 9:6, Daniel 9 ve İbraniler 13:10 üzerinden kurulan sembolik özdeşlik. ↩

1627. Devarim 12:11. ↩

1628. Devarim 12:13–14. ↩

1629. Sifrei Devarim 70:5–6; Devarim 12:14’teki “orada sana buyurduklarımın tümünü yapacaksın” ifadesinin diğer kutsal korbanlara genişletilmesi. ↩

1630. Vayikra 17:11. ↩

1631. Bavli, Menahot 94b; Vayikra 17:11’e dayanarak kaparanın semihadan değil, korban kanının sunulmasından doğduğu açıklanır. Ayrıca bkz. Vayikra 17:11. ↩

1632. Vayikra 1:5–9. ↩

1633. Şemot 27:1–8. ↩

1634. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49; Devarim 21:1–9’u “guilt offering” örneği olarak kullanması. ↩

1635. Devarim 21:1–9. Metin düveyi aşam veya korban diye adlandırmaz; uygulama işlenmemiş vadide gerçekleştirilir. ↩

1636. Sifrei Bamidbar 123; egla arufa ile korbanların geçerlilik şartlarını karşılaştırır ve bedensel kusur bakımından farklı kurallara tabi olduklarını açıkça ayırır. ↩

1637. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50; Yeşaya 9:6 ve İbraniler 13:10. ↩

1638. Yehezkel 43:13–27; Bavli, Zevahim 59b, özellikle Yehezkel 43:16’daki mizbeah ölçüsünün teknik mizbeah ölçüsü olarak kullanılması. ↩

1639. Yehezkel 45:19. ↩

1640. Vayikra 17:11. ↩

1641. Devarim 12; Vayikra 1; 17:11; Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 49–50. ↩