216. İddia: Yosef’in Mitsrayim’de aldığı adın “dünyanın kurtarıcısı” anlamı onu Maşiah tipine dönüştürür

Hristiyan iddiası

“Not without significance is Joseph’s name at this time: ‘Zaphnath Paaneah’, meaning literally ‘Saviour of the world’. This in itself cements Joseph as a type of Messiah. – Elijah at his first ministry went about doing good deeds, as well as denouncing Israel’s sin.”

Cevap

Hristiyan yorum, önce Yosef’in kardeşleri tarafından reddedilmesini, sonra onların sıkıntı zamanında onun önünde eğilip kurtuluş bulmasını İsa’nın önce İsrael tarafından reddedilmesi, daha sonra kabul edilmesi için bir örnek sayar. Ardından Paro’nun Yosef’e verdiği Tsafenat-Paneah adını belirleyici delil gibi kullanır: adın kelime anlamıyla “dünyanın kurtarıcısı” olduğunu, bunun da Yosef’i Maşiah tipine dönüştürdüğünü söyler.²²⁹³

“Dünyanın kurtarıcısı” açıklaması Hristiyan yorumun icadı değildir; Jerome bu anlamı eski bir Hristiyan yorum geleneği içinde vermiştir. Fakat modern filoloji bunu adın kesin Mısır dilindeki anlamı olarak kabul etmez. Jewish Encyclopedia, etimolojinin kuşkulu olduğunu, Jerome’un “savior of the world” açıklamasının savunulabilir bir Mısır etimolojisi olmadığını belirtir. Yaygın modern önerilerden biri adı “Tanrı konuşur ve o yaşar” benzeri bir Mısır formülüyle ilişkilendirir. Dolayısıyla Hristiyan yorumun özellikle kullandığı “literally” sözü gereğinden fazla kesinlik taşır.²²⁹⁴

Tanah’ın kendisi adı verir, anlamını vermez: “Paro Yosef’in adını Tsafenat-Paneah koydu.” Bereşit 41:45 bundan fazlasını söylemez. Eski Yahudi yorum geleneği de tek bir sözlük anlamında birleşmez. Targum Onkelos adı gizli şeylerin kendisine açıklandığı kişiyle ilişkilendirir. Bereşit Rabba ise Rabbi Yohanan adına “gizli şeyleri açığa çıkarır ve onları söylemek ona kolaydır” der; başka bir deraşta adın harflerinden “gören, kurtaran, navi, destekleyen, yorumlayan, zeki, anlayışlı, gören” gibi nitelikler çıkarır. Buradaki podeh, “kurtaran”, bütün adın “dünyanın kurtarıcısı” şeklindeki sözlük karşılığı değildir; bir harf deraşının parçalarından biridir.²²⁹⁵

Hristiyan yorumun bütün bu öncülleri kabul edilse bile sonuç değişmez. Tsafenat-Paneah gerçekten “dünyanın kurtarıcısı” anlamına gelsin. Bunun Yosef’in kendi öyküsü içinde açık bir karşılığı zaten vardır. Kıtlık yalnız Mitsrayim’i değil çevredeki ülkeleri de vurur; Bereşit 41:57 insanların Yosef’ten tahıl almak için Mitsrayim’e geldiklerini söyler. Yosef kardeşlerine de Tanrı’nın onu “yaşamı korumak” ve büyük bir kurtuluş sağlamak üzere önceden gönderdiğini anlatır. Böyle bir tarihsel bağlamda “kurtarıcı” anlamı Yosef’in yaptığı işe uyar. Fakat bir unvanın bir kişinin gerçek görevine uyması, onu binlerce yıl sonra yaşayacak başka bir kişinin kehaneti yapmaz.²²⁹⁶

Bereşit, Yosef öyküsünün teolojik merkezini bize bırakmaz; Yosef’in ağzından açıklar. “Beni buraya siz göndermediniz; Tanrı gönderdi” derken kardeşlerinin suçunu yok saymaz, onların kötülüğünün içinden Tanrı’nın yaşamı koruyan bir sonuç çıkardığını söyler. Kitabın sonunda aynı düşünce daha kısa bir cümleyle kapanır: “Siz bana karşı kötülük düşündünüz; Tanrı ise onu iyiliğe yöneltti, bugün olduğu gibi birçok halkı yaşatmak için.” Yosef anlatısının kendi açıklaması budur. Metin burada “Bu olay İsa’nın öldürülmesi, göğe çıkması ve ikinci gelişi için gizli bir senaryodur” demez.²²⁹⁷

Yosef anlatısında daha sonraki yorumların kullanabileceği reddedilme, yükseliş, kurtarma ve tanınma motifleri vardır. Yosef haksızlığa uğrar, yükselir, kardeşlerini kıtlıktan kurtarır ve sonunda ailesi onun gerçek kimliğini tanır. Yahudi yorumunda Yosef ile gelecekteki kurtuluş arasında çeşitli bağlar kurulmuş, Maşiah ben Yosef geleneği doğmuştur. Fakat bu gelenek Nasıralı İsa’yı Yosef’in gizli kimliği haline getirmez. Bir Yahudi kaynağın Yosef’e Maşiah ile ilgili bir rol vermesi ile Hristiyan yorumun “Yosef = İsa’nın iki gelişinin önceden yazılmış biyografisi” önermesi aynı şey değildir.²²⁹⁸

Daha temel fark, iki-geliş şemasının en önemli unsurlarında ortaya çıkar. Yosef ölmez, dirilmez, göğe çıkmaz ve dünyadan ayrıldıktan yüzyıllar sonra geri gelmez. Kardeşleri onu ölmüş sanabilir; okuyucu ise onun Mitsrayim’de yaşadığını bilir. Yıllar sonra gerçekleşen karşılaşma Yosef’in “ikinci gelişi” değil, kardeşlerinin kıtlık yüzünden onun bulunduğu yere gitmesidir. Aynı insanın hayatında reddedilme ve daha sonra kabul edilme bulunması, ölümden sonra ikinci geliş öğretisini kendi başına üretmez.²²⁹⁹

Hristiyan yorumun akıl yürütmesi bu yüzden yön değiştirmiştir. Önce İsa’nın Maşiah olduğu ve iki kez geleceği kabul edilir. Sonra İsa’nın hayatından reddedilme, uzaklaşma, daha sonra kabul edilme ve kurtarma motifleri seçilir. Tanah’ta bu motiflerin bir bölümünü taşıyan Yosef bulununca “tip” ilan edilir; son aşamada Yosef’in İsa’ya benzemesi başlangıçtaki İsa-Maşiah kabulünün kanıtı olarak geri sunulur. Tsafenat-Paneah’ın tartışmalı etimolojisi bu döngüyü kırmaz. “Dünyanın kurtarıcısı” anlamı bütünüyle kabul edilse bile, Yosef’in kıtlıktaki gerçek kurtarıcılığı açıklanmış olur; Nasıralı İsa’nın Maşiah olduğu kanıtlanmış olmaz.²³⁰⁰

Kaynaklar

2293. Duncan Heaster, Jesus for Jews, Carelinks Publishing, PDF s. 36–37. Heaster Yosef’in kardeşlerince reddedilmesini ve daha sonra onları kurtarmasını İsa’nın reddedilip sonradan kabul edilmesine tip sayar; Tsafenat-Paneah için ‘literally Saviour of the world’ ifadesini kullanır. ↩

2294. Bereşit 41:45. Emil G. Hirsch ve W. Max Müller, ‘Zaphnath-Paaneah,’ Jewish Encyclopedia: adın Mısır kökenli olduğu, etimolojisinin kuşkulu bulunduğu; Jerome’un ‘savior of the world’ açıklamasının güvenilir Mısır etimolojisi sayılmadığı belirtilir. Modern öneriler arasında Steindorff’un ‘the god speaks, and he lives’ çözümü yer alır. ↩

2295. Targum Onkelos, Bereşit 41:45; Bereşit Rabba 90:3. Midraş, Tsafenat-Paneah’ı gizli şeyleri açığa çıkarma üzerinden açıklar; başka bir deraşta harflerden tsopĥeh, podeh, navi, tomeh, poter, arum, navon, hozeh niteliklerini çıkarır. Buradaki podeh bütün adın sözlük anlamı değildir. ↩

2296. Bereşit 41:53–57; 45:4–8; 50:20. Yosef kıtlıkta yaşamı koruma görevi gördüğünü kendisi açıklar; 41:57 çevre ülkelerin tahıl için Mitsrayim’e geldiğini bildirir. ↩

2297. Bereşit 45:5–8; 50:20. Yosef kardeşlerinin kötülüğünü gerçek kötülük olarak adlandırırken Tanrı’nın aynı olay zincirini yaşamı korumaya yönelttiğini söyler. ↩

2298. Yosef’in Maşiah ile ilgili çağrışımları için bkz. Sukka 52a–b ve Maşiah ben Yosef geleneği. Bu kaynaklar Nasıralı İsa’yı Yosef’in zorunlu tarihsel karşılığı olarak tanımlamaz. ↩

2299. Bereşit 42–45. Yosef yıllar boyunca Mitsrayim’de yaşar; kardeşleri onun bulunduğu yere gelir. Anlatıda ölüm, diriliş, göğe çıkış veya dünyadan ayrıldıktan sonra ikinci geliş bulunmaz. ↩

2300. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 36–37 ile Bereşit 41–50 karşılaştırması. Heaster tipolojik ilişkiyi Hristiyan iki-geliş öğretisi üzerinden kurar; Bereşit’in kendi açıklaması Yosef’in kıtlıkta yaşamı korumasıdır. ↩