2 iddia Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
58. İddia: ‘Tanrı’nın Oğlu’ tek bir ilahi kişiyi ifade eder
Tanah’ta Haşem bazen İsrael’in tamamına, bazen de bir krala “oğlum” diye seslenir. Aynı sözün hem bir halk hem de bir kişi için kullanılabilmesi, sözcüğün ne anlattığını anlamak için kime, hangi durumda söylendiğine bakmayı gerektirir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tanah’ta Haşem bazen İsrael’in tamamına, bazen de bir krala “oğlum” diye seslenir. Aynı sözün hem bir halk hem de bir kişi için kullanılabilmesi, sözcüğün ne anlattığını anlamak için kime, hangi durumda söylendiğine bakmayı gerektirir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Tanah’ta İsrael’e ve krallara da Tanrı’nın oğulları dendiğini kabul ederler. Maşiah’ın, yani Mesih’in oğulluğunun ise yalnız ona özgü bir bağ olduğunu söylerler. David’in soyuna verilen baba ve oğul vaadini ve Tehilim 2’deki “Seni doğurdum” sözünü dayanak gösterirler. Bir Hristiyan yorumu bu bağı, İsa’nın bir insan anneden doğmasına rağmen insan babasının bulunmamasıyla açıklar. Üçleme öğretisinde ise İsa, Tanrı’nın ezeli, yani başlangıcı olmayan Oğlu olarak görülür.
Tanah’ın Cevabı:
Haşem “İsrael Benim oğlum, ilk doğanımdır” dediğinde, birçok aileden oluşan halkı tek bir oğul diye adlandırır (Şemot 4:22). Aynı halka “Siz Tanrınız Haşem’in çocuklarısınız” diye seslenilir ve seçilmiş halk olduğu söylenir (Devarim 14:1–2). Haşem’in halkıyla kurduğu bağ gerçektir; bu sözler halkın insan anne ve babalardan doğduğu gerçeğini değiştirmez.
Hoşea 2:1’de daha önce “Halkım değilsiniz” denilenlere “Yaşayan Tanrı’nın çocukları” deneceği bildirilir. Yeremya 31:9’da Haşem, “İsrael’e baba oldum; Efrayim Benim ilk doğanımdır” der. Oysa Efrayim, Menaşe’nin küçük kardeşidir; Yaakov kutsarken onu öne geçirir (Bereşit 48:14, 19–20). Efrayim daha sonra doğduğu halde ön sıraya konur. Yeremya’daki “ilk doğan” sözü, doğum sırasını değil, ona verilen önceliği anlatır.
Oğulluk sözü tek bir insan için de kullanılır. Haşem, David’in soyundan gelecek ve Tapınağı yapacak kral için “Ben ona baba olacağım, o Bana oğul olacak” der. Yanlış yaptığında onu terbiye edeceğini ve sevgisini ondan çekmeyeceğini ekler (Şemuel Bet 7:12–14; 7:15–16). Divre HaYamim Alef 22:9–10 aynı sözü Şelomo’ya uygular. Şelomo hem David’in oğludur hem Haşem tarafından oğul diye anılır.
Tehilim 2:6–8’de Siyon’a yerleştirilen kral “Sen Benim oğlumsun” sözünü duyar ve egemenliği Haşem’den ister. Tehilim 89:27–28’de de kral O’na “Babamsın, Tanrım” diye seslenir; Haşem onu yeryüzü krallarının en yücesi, yani “ilk doğan” yapacağını söyler.
Gelecekteki David kralının daha geniş bir egemenliğe sahip olması, bu sözlere kendiliğinden yeni bir doğum biçimi eklemez. İyov 1:6’da Haşem’in huzuruna gelen göksel varlıklar da “Tanrı oğulları” diye anılır. Aynı dilin halk, kral ve göksel varlıklar için kullanılması, onu tek bir kişinin değişmez kimlik adı olarak okumaya yeterli değildir.
Tehilim 2:12’de bazı çevirilerde “Oğul’u öpün” diye verilen ifadede kullanılan sözcük ayrıca ele alınmalıdır. Yedinci ayetteki “oğlum” ile on ikinci ayetteki בַר (bar) aynı kelime değildir. On ikinci ayetteki bar, bazı çevirilerde “oğul”, başka çevirilerde ise “saflık” ile ilişkilendirilir. Eski Grekçe çeviri “öğretiye sarılın” anlamında bir ifade kullanır. Sözü krala bağlılık olarak okumak da kralın Tanrı olduğunu göstermez.
Mezmurun 7. ayetinde Haşem’in krala hitabı בְּנִי אַתָּה (beni ata), “Sen Benim oğlumsun” şeklindedir. Kralın atanması önce 6. ayette, kendisine verilen hüküm 7. ayette, ulusların miras kılınması 8. ayette yer alır. Oğulluk, bir hükümdarın yetkisini Haşem’den aldığı bu düzenin parçasıdır. 12. ayetteki בַר kelimesinin nasıl çevrileceği, 7. ayetteki açık בְּנִי ifadesinin kullanımını değiştirmez. Tehilim 2:6–12.
Babasız doğum iddiası için Yeşaya 7:14, Şemuel Bet 7:14 ve Tehilim 2:7 birlikte kullanılır. Oysa Şemuel’deki oğulluk Şelomo’ya da uygulanır; Tehilim’deki söz krala verilen yetkiyle ilgilidir. Yeşaya 7:13–16’da ise çocuğun büyümesi Ahaz’ın korktuğu iki kralın sonuna bağlanır. Bu ayetlerin hiçbiri “Tanrı’nın oğlu” sözünü, insan babası bulunmayan veya Tanrı’yla aynı varlık olan tek bir kişiye özgü bir unvan olarak tanımlamaz.
Tanah kaynakları: Şemot 4:22 (özgün metin); Devarim 14:1–2 (14:1 özgün metin); Hoşea 2:1; Şemuel Bet 7:12–16; Divre HaYamim Alef 22:9–10; Tehilim 2:6–12 ve 89:27–28; Yeremya 31:9; Bereşit 48:14, 19–20 (48:14 özgün metin); İyov 1:6; Yeşaya 7:13–16. Yeremya’da Sefaria’nın numaralandırması kullanılmıştır; aynı cümle bazı İbranice baskılarda 31:8’dir. Hoşea 2:1 bazı çevirilerde 1:10, Tehilim 89:27–28 ise 89:26–27 olarak geçer.
22. İddia: İsa’nın ölümü, insanların günahlarının bağışlanması için Tanrı’ya ödenmesi gereken fidyedir
Fidye, belirli bir tehlikeden veya yükümlülükten kurtulmak için verilen bedeldir. Tanah’ta bu kelimenin neyi anlattığı, kimin neyden kurtulduğuna göre değişir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Fidye, belirli bir tehlikeden veya yükümlülükten kurtulmak için verilen bedeldir. Tanah’ta bu kelimenin neyi anlattığı, kimin neyden kurtulduğuna göre değişir.
Bu görüşte fidye, insanların günahlarının bağışlanması için Tanrı’ya ödenmesi gereken bedel olarak anlaşılır. İddiayı savunan Hristiyanlar, insanların bu bedeli karşılayamadığını, İsa’nın ise kusursuz hayatını vererek ödediğini söylerler. Onlara göre hem geçmişteki hem de gelecekteki bağışlanmalar bu ödemeyle mümkün olur ve Tanrı’nın kurtuluş vaatleri İsa aracılığıyla gerçekleşir.
Tanah’ın Cevabı:
Fidye, birini kurtarmak veya bir yükümlülükten kurtulmak için verilen bedeldir. Tora’da hangi durumda fidye verileceği ve neyin kabul edileceği Haşem tarafından belirlenir. Bir hükümde yarım şekel istenirken başka bir hükümde fidye alınması açıkça yasaklanır. Bunları bütün günahlar için geçerli tek bir ödeme yolu saymak, her emrin kendi şartını ortadan kaldırır. Bir evin fiyatına da verilen zararın tazminatına da “bedel” denebilir; ortak sözcük, iki işlemin şartlarını aynı yapmaz.
Şemot 30:12–16’da nüfus sayımına giren kişiden כֹּפֶר נַפְשׁוֹ — kofer nafşo, “canının fidyesi” — vermesi istenir. Sonraki ayetler yirmi yaş ve üzerindekilerin vereceği miktarı yarım şekel olarak belirler. Sayım sırasında halkın salgına uğramaması için bu fidyenin verilmesi istenir. Zengin de yoksul da aynı miktarı verecektir. Zenginden daha çok, yoksuldan daha az istenmez. Toplanan para da Toplanma Çadırı’nın hizmetinde kullanılacaktır. Böylece emrin yerine getirilmesi için ne yapılacağı bütünüyle açıklanmıştır: Kişi, Haşem’in belirlediği miktarı verir. İnsan yaşamının değerine eşit bir servet bulması veya bir başkasının canını sunması istenmez. Emrin gerektirdiği ödeme yarım şekelle tamamlanır; yeterliliği, emri verenin onu kabul etmesinden gelir.
Moşe’nin insan yaşamına nasıl bir bedel biçileceği karşısında şaşırması, Midraş Tanhuma, Naso 11 ile Bamidbar Rabba 12:3’te bu ayetler üzerinden anlatılır. Moşe’nin sorusuna, insanların gücüne uygun bir şey istendiği ve bunun Tora’da gösterilen para olduğu cevabı verilir.
Fidyenin başka bir kullanımı, saldırgan olduğunu bildiği öküzünü denetim altında tutmayarak birinin ölümüne yol açan kişinin sorumluluğunda görülür. Şemot 21:29–30’da bu kişiye fidye yüklenirse belirlenen bedeli ödemesi emredilir. Burada כֹּפֶר — kofer — ile פִּדְיֹן נַפְשׁוֹ — pidyon nafşo, “canının fidyesi” — aynı hüküm içinde kullanılır. Ödemeyi yapan, ihmali yüzünden sorumluluk taşıyan kişidir; ödeme onun canıyla ilgilidir. Başka bir insanın öldürülmesi hükmün parçası değildir.
Bu izin, kasıtlı cinayete taşındığında Tora’nın açık yasağıyla karşılaşılır. Bamidbar 35:31–33’te ölüme mahkum katilin canı için fidye alınması yasaklanır. Dökülen kanın ülkeye getirdiği suçun giderilmesi de kanı dökenin kanına bağlanır. Burada bedelin yetersizliği yüzünden pazarlık yapılmamaktadır; mahkemenin katili ödeme karşılığında serbest bırakması yasaklanmaktadır. Paranın yerine daha değerli bir insan yaşamı koymak, bu yasağı aşmaz. Kabul edilmeyen bir ödemenin değerini artırmak, onu kabul edilmiş bir fidyeye dönüştürmez.
İnsan yaşamının satın alınabileceği düşüncesi, Tehilim 49:7–16’da servetine güvenen insan üzerinden ele alınır. 8. ayette אָח לֹא־פָדֹה יִפְדֶּה אִישׁ — ah lo fado yifde iş, “Bir insan kardeşini fidyeyle kurtaramaz” — denir. Sonraki ayetler bu kurtuluşun ne olduğunu gösterir: Sonsuza kadar yaşamak ve mezarı görmemek. Bilge de bilgisiz de ölür; biriktirdikleri servet başkalarına kalır. Bir insanın boğulan kardeşini kurtarması veya onun için para harcaması ile ölümden sürekli kurtuluş satın alması arasındaki fark buradadır. Rabbenu Bahya da Kad HaKemah, Avel 1:2’de aynı ayrımı, zenginin ne kardeşini ne de kendisini servetiyle ölümden kurtaramaması üzerinden açıklar.
Mezmurun 16. ayetinde güven Tanrı’ya yönelir: Kendisini ölüler diyarının elinden kurtaracak olan O’dur. Hristiyan iddiası burada, İsa’nın kusursuz veya Tanrısal niteliğiyle sıradan insanların yapamadığını gerçekleştirdiği ve sağladığı kurtuluşun hemen bedensel ölümü kaldırmakla sınırlı olmadığı biçiminde savunulur. Fakat Tanrı’nın kurtaracağı sözüyle İsa’nın kimliği ve ölümünün gerekli olduğu savı arasında ayetin kurmadığı bir bağ vardır. Mezmurda Tanrı kurtaran, insan kurtarılandır. Bu ayrımdan İsa’nın kimliğine ve ölümüne geçmek için ayrıca kanıt gerekir. İsa hakkındaki öğreti önce doğru sayılıp sonra bu ayetin anlamı diye sunulduğunda, kanıtlanması gereken sonuç önceden kabul edilmiş olur. Şiir dili de ölüm, servet ve Tanrı’ya güven arasındaki bu ilişkiyi değiştirmez.
Tanrı’nın birini fidyeyle kurtarması anlamındaki sözlerin kullanılması, her seferinde bir alacaklıya ödeme yapıldığı anlamına da gelmez. Yeşaya 52:3’te İsrael’in parasız satıldığı ve parayla kurtarılmayacağı söylenir. Yeremya 31:9–10’da ise dağıtılan İsrael toplanır; Yaakov kendisinden güçlü olanın elinden kurtarılır. Özgün metindeki פָדָה — fada, “kurtardı” — Tehilim 49’daki fidyeyle kurtarma fiiliyle aynı köktendir. Aynı ayette גאל (gaal), yani kurtarmak fiili de kullanılır. Yeremya’da anlatılan olay, halkın kendisini elinde tutan güçten çıkarılmasıdır.
Günahın bağışlanmasında da kişinin ne yapacağı açıkça belirtilir. Yehezkel 18:20–22’de doğruluk doğru kişiye, kötülük kötü kişiye aittir. Kötü kişi günahlarından dönüp Haşem’in hükümlerini gözettiğinde ve adaletle davrandığında yaşayacak, önceki suçları kendisine karşı anılmayacaktır. Bağışlanmaya götüren değişim, günah işleyenin kendi yaşamında gerçekleşir. Devarim 24:16’da babaların çocukların, çocukların da babaların günahı yüzünden öldürülmesi yasaklanmıştır. Mahkemenin vereceği ölüm cezası ile Yehezkel’deki Tanrısal yargı ayrı bağlamlardır; her ikisinde de kişinin kendi suçu ve davranışı belirleyicidir. Yehezkel’in dönüş ve adaletle yaşama vaadine başka bir insanın ölümünü zorunlu ödeme olarak eklemek, vaadin şartını değiştirmektedir. İsa’nın ölümünün geçmişteki bağışlanmaları da mümkün kıldığı savı, bu ayetlerden elde edilen bir bilgi değil, onlara dışarıdan eklenen ikinci bir iddiadır.
Bir yakının doğruluğuna güvenerek kişinin kendi sorumluluğundan kurtulması düşüncesi, bu ayetlerin rabbinik açıklamalarında da ele alınır. Sifrei Devarim 329:4’te Avraham’ın Yişmael’i, Yitshak’ın Esav’ı; bir kardeşin de diğerini Tanrı’nın elinden kurtaramayacağı belirtilir ve Tehilim 49:8 anılır. Midraş Tehilim 46:1’de aynı ayet, babasının doğruluğu sayesinde kurtulacağını düşünen kişiye uygulanır. Babasının veya kardeşinin doğru kişi oluşuna güvenen insanın kendi davranışlarından sorumlu tutulması, bu yorumların ortak vurgusudur.
Başkaları için gösterilen fedakarlığın Tanah’taki değeri ise somut olaylarda görülür. Ester, halkını kurtarmak için ölüm tehlikesini göze alarak kralın karşısına çıkar (Ester 4:16). Moşe, altın buzağı günahından sonra halkın bağışlanmasını ister; bağışlanmayacaklarsa kendi adının Haşem’in kitabından silinmesini diler. Şemot 32:32–33’te verilen cevap, Haşem’e karşı günah işleyenin silineceğidir. Ester’in hayatını tehlikeye atması halkını düşmanın elinden kurtarmaya, Moşe’nin duası halk için merhamet istemeye yöneliktir. Bu olayları, suçsuz bir insanın canının başkalarının günah borcu karşılığında Tanrı’ya ödenmesi diye anlatmak, yapılan fedakarlığın niteliğini değiştirir.
Tehilim 50:12–15’te bütün dünyanın Haşem’e ait olduğu, O’nun ete ve kana ihtiyacı bulunmadığı söylenir; insandan şükretmesi, adaklarını yerine getirmesi ve sıkıntıda O’nu çağırması istenir. David de Tapınak için yapılan bağışlar karşısında her şeyin Haşem’den geldiğini, O’na verilenin yine O’nun elinden alınmış olduğunu söyler. İnsan kendi elindekini verirken dahi Tanrı’nın ihtiyacını karşılamaz (Divre HaYamim Alef 29:14). Sununun anlamı Tanrı’nın bir ihtiyacını karşılamakta aranamaz. Tehilim 130:7–8’de de İsrael, günahlarından kurtuluş için Haşem’in merhametine yöneltilir. Tanrı’nın bağışlamak için önce İsa’nın ölüm bedelini alması gerektiği iddiası, bu merhamete Tanah’ta bulunmayan bir ödeme şartı koymaktadır.
Tora’nın belirli durumlar için kabul ettiği bedeller veya Haşem’in insanı kurtarması, günahların bağışlanması için Haşem’e bir insan ölümü ödeneceğini göstermez. İddia, ayrı amaçlarla kullanılan fidye hükümlerini tek bir ölüm şartına dönüştürür.
Ayet numaraları: Tehilim 49:8–10 ve 16, bazı Hristiyan baskılarında 49:7–9 ve 15’tir. Yeremya için Masoretik 31:9–10 kullanılmıştır; Sefaria’nın birleşik diziliminde ve bazı çevirilerde aynı ayetler 31:10–11 olarak yer alır.
Fidye hükümlerinin rabbinik açıklamaları: Bava Kama 40a’da parasal fidyenin hangi kişinin değeri üzerinden hesaplanacağı tartışılır; öldürülen kişinin değeri ile sorumluluğu taşıyan kişinin değeri ayrı görüşlerdir. Ödemenin sorumlu kişinin canıyla ilgili oluşu ile miktarın nasıl hesaplandığı böylece ayrılır. Yalkut Şimoni’nin Bamidbar 35:31–32 açıklamasında da Şemot 21’deki izinle katil için fidye yasağı karşılaştırılır; mahkemenin para alarak katili ölüm cezasından kurtarması yasaklanır.
Özgün Tanah metinleri: Şemot 30:12–16 ve 21:29–30; Bamidbar 35:31–33. Diğer ayetler gövdede bağlantılıdır. İlgili Kabalat yazıları: Fidye?; İsa, Nihai Kurban Mıdır?; Dürüstlerin Ölümü ile Aklanmak?
