Targum Yonatan ve Yeşaya 53
Targum Yonatan ve Yeşaya 53
Yeşaya 53 hakkında yürütülen Hristiyan misyonerlik tartışmalarında Targum Yonatan’dan sık sık tek bir cümle aktarılır. Yeşaya 52:13’ün Aramice Targumunda gerçekten şu söz yer alır:
“İşte kulum Maşiah başarılı olacak; yükselecek, büyüyecek ve çok güçlü olacak.”
Aramice metin ha yatslah avdi Meşiha (הָא יַצְלַח עַבְדִי מְשִׁיחָא) der: “İşte kulum Maşiah başarılı olacak.” Targum, Yeşaya 52:13’teki “kulum” ifadesini açıkça Maşiah ile ilişkilendirir.
Fakat Targum’un Yeşaya 53 yorumu bu cümleden ibaret değildir. Yeşaya 52:13–53:12 toplam on beş ayetten oluşur ve Targum bu bölüm boyunca Maşiahın kim olduğunu, İsrael’in durumunu, ulusların sonunu ve günahların nasıl bağışlandığını ayrıntılı biçimde anlatır. Bütün pasaj okunduğunda Maşiah; yükselen, uluslar üzerinde hakimiyet kuran, İsrael için dua eden, Bet HaMikdaş’ı (Kutsal Tapınak) yeniden kuran, Tora’yı öğreten, sürgünleri toplayan ve düşman egemenliğini sona erdiren kraldır. İbranice metindeki aşağılanma, yara, sürgün ve yargı imgelerinin önemli bir bölümü ise Targum’un yorumunda İsrael’e, halkın bakiyesine ve İsrael’e zulmeden güçlere yöneltilir.
Targum Yeşaya 52:13’te Maşiah kelimesini kullanır; devamında bu Maşiah’ın görevlerini açıklar.
Targum Yonatan nasıl bir kaynaktır?
Rabbinik gelenek Peygamberler Targumunu Yonatan ben Uziel’e bağlar. Babil Talmudu, Megilla 3a, Tora’nın Aramice aktarımını Onkelos’a; Peygamberler Targumunu ise Hagay, Zeharya ve Malahi’ye kadar uzanan bir gelenek temelinde Yonatan ben Uziel’e nispet eder. Bu, Yonatan ben Uziel atfının klasik Yahudi kaynağıdır.
Metnin tarihsel gelişimi ise ayrı bir sorudur. Bugün elimizdeki Yeşaya Targumunu “MS ikinci yüzyılda tek bir kişinin yazdığı kitap” biçiminde tarihlendirmek, metnin oluşum tarihini gereğinden fazla basitleştirir. Bruce Chilton’ın Yeşaya Targumu üzerine temel araştırması, metnin başlıca gelişim aşamalarını MS birinci ile dördüncü yüzyıllar arasına yerleştirir. Targum böylece eski gelenekleri taşıyan, fakat zaman içinde gelişmiş bir Aramice aktarım ve yorum geleneğidir.
Targum temel anlamıyla Aramice çeviri veya aktarımı ifade eder. Fakat Targumların görevi çoğu yerde yalnız İbranice sözcüklerin Aramice karşılıklarını vermek değildir. Metni açıklar, özneyi belirginleştirir, benzetmeleri yorumlar ve kimi yerlerde geniş teolojik açıklamalar ekler. Yeşaya 53 bunun belirgin örneklerinden biridir.
Masoretik İbranice, Yeşaya’nın metinsel katmanıdır. Targum ise bu İbranice metnin daha sonraki Yahudi Aramice yorum geleneğidir. Dolayısıyla Targum’un 52:13’e “Maşiah” kelimesini eklemesi, eski Yahudi geleneğinde pasajın Maşiah dönemine uygulanabildiğini gösterir. Yeşaya’nın İbranice peşatında — metnin düz ve bağlamsal anlamında — “kul” sözcüğünün filolojik olarak “Maşiah” anlamına geldiğini gösteren bir gramer kanıtı oluşturmaz. Targum’un yorumuyla İbranice metnin peşatı aynı kaynak katmanı değildir.
Victor Buksbazen’in Targum alıntısı
Victor Buksbazen, Of Whom Does the Prophet Speak? Isaiah 53 başlıklı yazısında eski Yahudilerin Yeşaya 53’ü Maşiah hakkında yorumladığını ileri sürerken Targum’a şu sözü atfeder:
“My servant, the Messiah, will be great, who was bruised for our sins.”
Cümlenin ilk kısmı Targum Yeşaya 52:13’e dayanır: “kulum Maşiah.” Fakat “günahlarımız için yaralandı” kısmı Targum 52:13’te bulunmaz. Dahası, Targum 53:5’e geldiğimizde de Maşiahın günahlarımız yüzünden yaralandığını söylemez. Orada Maşiah, günahlarımız yüzünden kirletilmiş Bet HaMikdaş’ı yeniden kuran, öğretisiyle barışı çoğaltan ve insanları sözlerine bağlayan kişidir.
Buksbazen böylece 52:13’teki gerçek “kulum Maşiah” ifadesini, Targum’un Maşiaha yüklemediği bir “günahlarımız için yaralanma” cümlesiyle birleştirir. Bu birleşik ifade daha sonra Targum’un kendi sözüymüş gibi okuyucuya sunulur.
Yeşaya 52:13 — “Kulum Maşiah”
Masoretik metinde Tanrı kulunun başarıya ulaşacağını, yükseleceğini ve büyük ölçüde yüceltileceğini söyler.
“İşte kulum Maşiah başarılı olacak; yükselecek, büyüyecek ve çok güçlü olacak.”
Targum’un Maşiah yorumunun başlangıç noktası budur. Maşiah başarı, yükseliş ve güçle tanıtılır. Bu ayeti Hristiyan misyonerlik kaynaklarının aktarması metinsel olarak doğrudur. Sorun, bu cümlenin ardından gelen Targum yorumunun aynı açıklıkla gösterilmemesidir.
Yeşaya 52:14 — aşağılanmış İsrael Evi
Masoretik metin kula bakanların şaşırmasından ve onun görünüşünün insan görünümünden büyük ölçüde bozulmuş olmasından söz eder.
Targum, sahneyi başka biçimde açar. İsrael Evi’nin uzun süre Maşiahı beklemesini anlatır ve ardından halklar arasındaki kararmış, aşağılanmış görünüşü İsrael Evi’ne bağlar.
Böylece 52:13’te yüceltilen Maşiah ile 52:14’te uluslar arasında aşağılanan İsrael Evi aynı yorum sahnesinde yan yana bulunur. Targum’un bölüm boyunca kullanacağı yorum yöntemi burada görünmeye başlar: İbranice şiirde tek kul figürü üzerinde toplanan unsurlar, Aramice yorumda Maşiah, İsrael ve uluslar arasında dağıtılır.
Yeşaya 52:15 — kralların karşısındaki Maşiah
Masoretik metin kulun birçok ulus üzerindeki etkisini ve kralların onun karşısında ağızlarını kapatmasını anlatır.
Targum, Maşiahın birçok halkı dağıtacağını ve kralların onun karşısında susacağını söyler. Böylece Maşiah yeniden doğrudan eylemin merkezine gelir.
İlk üç ayetin oluşturduğu hareket açıktır. Maşiah yükselir ve güçlenir; İsrael uluslar arasında aşağılanmıştır; ardından Maşiah uluslar ve krallar üzerinde üstünlük kazanır. Targum’un Maşiah hikayesi, daha başından İsrael’in sürgündeki aşağılanmasından gelecekteki kurtuluşa doğru ilerler.
Yeşaya 53:1 — Tanrı’nın güçlü kolu
Masoretik metin:
“Duyduğumuza kim inandı? Tanrı’nın kolu kime açığa çıktı?”
diye sorar.
Targum bu ayette temel metne oldukça yakın kalır. “İyi haberimize kim inandı?” diye sorar ve Tanrı’nın güçlü kolunun kudretinin kime açığa çıktığını anlatır.
Bir önceki ayette uluslar ve krallar Maşiahın karşısında susmuştu. Şimdi aynı kurtuluş sahnesi Tanrı’nın güçlü kolunun açığa çıkışıyla devam eder. Bölümün Targumik yorumu böylece İsrael’in gelecekteki kurtuluşu ve Tanrı’nın tarih içindeki gücünün görünür hale gelmesi çerçevesinde gelişir.
Yeşaya 53:2 — doğruların çoğalması ve Maşiahın görünüşü
Masoretik metinde kul kurak topraktan çıkan bir köke benzetilir. Görünüşünde insanların arzulayacağı bir ihtişam bulunmadığı söylenir.
Targum bu imgeyi geniş ölçüde yeniden kurar. Doğru kişilerin Maşiahın önünde büyüyeceğini, kutsal neslin su kenarında kök salan bir ağaç gibi çoğalacağını anlatır. Ardından Maşiahın görünüşünü kutsallıkla ilişkilendirir; onu görenlerin kendisine yönelmesini tasvir eder.
Bu yorumda Maşiahın çevresinde doğru bir neslin yeniden gelişmesi önemli hale gelir. Targum’un kurtuluş anlayışı yalnız siyasi zaferden oluşmaz. İsrael’in doğrularının yeniden gelişmesi ve kutsal yaşamın güçlenmesi de Maşiah döneminin parçasıdır.
Yeşaya 53:3 — krallıkların ihtişamının sona ermesi ve İsrael’in acısı
Masoretik metinde kul hor görülmüş, insanlardan uzaklaştırılmış, acı ve hastalıkla tanışmış kişidir.
Targum ayetin öğelerini farklı özneler arasında dağıtır. Önce kötü krallıkların ihtişamının sona ereceğini söyler. Ardından acı, yas ve aşağılanma “biz” dilinde anlatılır; Şehina’nın, yani İlahi Huzur’un, bizden uzaklaşmış gibi olduğu söylenir.
Targum’un sahnesinde Maşiah düşman krallıkların gücünü sona erdirirken İsrael geçmiş sürgün ve İlahi Huzur’dan uzaklık tecrübesiyle anılır. Bu, 52:14’te başlayan çizginin devamıdır.
Yeşaya 53:4 — Maşiahın duası
Masoretik metinde kulun hastalıklarımızı ve acılarımızı taşıdığı söylenir.
“O zaman günahlarımız için dua edecek ve onun hatırına suçlarımız bağışlanacak; biz ise Tanrı’nın önünde yaralanmış, vurulmuş ve acı çekmiş sayıldık.”
Burada Targum’un günah ve bağışlanma anlayışının temel öğelerinden biri ortaya çıkar: Maşiah İsrael için dua eder.
Maşiah ile bağışlanma arasında gerçek bir bağ vardır. Fakat bağın nasıl kurulduğunu da kendisi açıklar: Maşiah dua eden ve şefaat eden kişidir; acı ve vurulma ise “biz” topluluğunun tecrübesine yerleştirilmiştir.
Yeşaya 53:5 — Bet HaMikdaş’ı yeniden kuran Maşiah
Masoretik metindeki en tanınmış cümlelerden biri burada bulunur: kul isyanlar nedeniyle yaralanmış, suçlar nedeniyle ezilmiş; onun yaralarıyla başkaları iyileşmiştir.
“Günahlarımız yüzünden kirletilmiş ve suçlarımız yüzünden düşmana teslim edilmiş Kutsal Mekanı yeniden kuracak; öğretisiyle barış üzerimizde çoğalacak ve sözlerine bağlanmamızla günahlarımız bağışlanacak.”
Maşiahın burada üstlendiği görevler açıktır: Bet HaMikdaş’ı kurmak, öğretmek ve İsrael’i sözlerine bağlamak.
Günahların bağışlanması da Targum’un kendi cümlesinde onun öğretisi ve sözlerine bağlılıkla ilişkilidir.
Bu ayet, Targum’un Maşiah anlayışını Hristiyan İncili’ndeki kefaret modelinden ayıran merkezi metinlerden biridir. Hristiyan yorumunda 53:5 İsa’nın fiziksel yaraları ve bunların kefaret gücüyle ilişkilendirilir. Targum aynı ayeti Bet HaMikdaş’ın yeniden kurulması, Maşiahın öğretisi ve günahların bağışlanması üzerinden okur.
Buksbazen’in “kulum Maşiah… günahlarımız için yaralandı” biçimindeki birleşik alıntısı tam burada çöker. Targum’un 53:5’te Maşiaha verdiği fiil yaralanmak değil, Kutsal Mekanı yeniden kurmaktır.
Yeşaya 53:6 — dağılan İsrael ve Maşiahın hatırına bağışlanma
Masoretik metin:
“Hepimiz koyun gibi yoldan saptık; herkes kendi yoluna döndü…”
der.
Targum bunu İsrael’in sürgün tecrübesi olarak genişletir: “Koyunlar gibi dağıldık; sürgüne gittik, herkes kendi yoluna.” Ardından Tanrı’nın hepimizin günahlarını Maşiahın hatırı için bağışlamayı dilemesini anlatır.
53:4’te Maşiah dua etmişti. 53:5’te öğretmiş ve sözlerine bağlılık günahların bağışlanmasıyla ilişkilendirilmişti. 53:6’da bağışlanma Maşiahın hatırıyla açıklanır.
Böylece Targum’un günah sorununa verdiği cevap katmanlıdır: dua, Maşiahın liyakati veya hatırı, öğretisi ve Tora’ya dönüş.
Yeşaya 53:7 — kesime götürülen güç sahipleri
Masoretik metinde kul baskı altında sessizdir; kesime götürülen kuzu ve kırkıcısının önünde susan koyun ona benzetilir.
Targum’un yorumu sahnenin yönünü tersine çevirir. Maşiah dua eder ve cevaplanır; daha ağzını açmadan duası kabul edilir. Ardından ulusların güçlülerini kesime götürülen koyun gibi teslim edeceği söylenir; onlar Maşiahın karşısında ağızlarını açamazlar.
Masoretik metindeki sessiz kuzu imgesi böylece Targum’da Maşiahın kişisel ıstırabının anlatımı olarak gelişmez. Maşiah dua eden, duası kabul edilen ve ulusların güçlülerini yargıya teslim eden kraldır.
Yeşaya 53:8 — sürgünlerin dönüşü
Masoretik metinde kulun baskı ve yargıdan alınması, yaşam diyarından kesilmesi ve halkın suçu nedeniyle darbeye uğraması anlatılır.
“Bağlardan ve cezadan sürgünlerimizi yaklaştıracak; onun günlerinde bizim için yapılacak harikaları kim anlatabilir? Ulusların hakimiyetini İsrael ülkesinden kaldıracak…”
Buradaki merkez kibuts galuyot, yani İsrael’in sürgünlerinin toplanmasıdır. Yabancı egemenlik de İsrael toprağından kaldırılır.
Targum’un Maşiahı böylece dua ve Tora öğretisinin yanı sıra somut bir tarihsel kurtuluş gerçekleştirir: halkını ülkesine getirir ve yabancı yönetimini sona erdirir.
Yeşaya 53:9 — kötülerin yargılanması
Masoretik metin kulun mezarını kötülerle ve ölümünü zenginlerle ilişkilendirir; ardından onun şiddet işlemediğini ve ağzında hile bulunmadığını söyler.
Targum ayeti eskatolojik yargı diliyle yorumlar. Kötüler Gehinnom’a, zorbalıkla servet edinenler yıkıma teslim edilir. Günah işleyenlerin egemenliği sona erer.
53:7–9 böylece Targum’da birbirine bağlı bir dizi oluşturur. Önce ulusların güçlüleri yargıya teslim edilir. Sonra İsrael’in sürgünleri geri getirilir ve yabancı egemenlik sona erer. Ardından kötülerin hükmü açıklanır.
Yeşaya 53:10 — halkın bakiyesinin arınması
Masoretik metinde kulun ezilmesi, aşam (suç sunusu), soyunu görmesi ve günlerinin uzaması gibi unsurlar vardır.
“Tanrı’nın arzusu halkının bakiyesini arıtmak ve onların canlarını günahtan temizlemektir; onlar Maşiahlarının krallığını görecekler, oğulları ve kızları çoğalacak, günleri uzayacak ve Tanrı’nın Tora’sını uygulayanlar O’nun rızasıyla başarılı olacaklardır.”
Bu ayetin öznesi Tanrı’nın halkının bakiyesidir.
Arınan grup Tanrı’nın halkının bakiyesidir. Maşiahın krallığını görenler onlardır. Çocukları çoğalanlar onlardır. Günleri uzayanlar yine onlardır. Tora’yı uygulayarak başarıya ulaşırlar.
Targum böylece Maşiah ile kurtarılan ve arındırılan İsrael topluluğunu aynı cümlenin içinde birbirinden ayırır.
Yeşaya 53:11 — bilgelik, Tora ve şefaat
Masoretik metinde doğru kulun bilgisiyle birçoklarını aklayacağı ve onların suçlarını taşıyacağı söylenir.
Targum önce İsrael’in ulusların boyunduruğundan kurtulmasını, düşmanlarının cezasını görmesini ve kralların ganimetinden pay almasını anlatır. Ardından Maşiahın bilgeliğiyle doğruları haklı çıkaracağını, birçok kişiyi Tora’ya bağlayacağını ve onların günahları için dua edeceğini söyler.
53:11’de Maşiahın görevi üç kelimede özetlenebilir: bilgelik, Tora ve dua.
Günahlarla ilişkisi yine şefaat üzerinden açıklanır. Maşiah insanları Tora’ya yöneltir ve günahları için dua eder.
Yeşaya 53:12 — “canını ölüme teslim etti”
Targum Yeşaya 53:12’de “canını ölüme teslim etme” ifadesini korur.
Targum gerçekten “canını ölüme teslim ettiği için” ifadesini korur. Ardından Maşiahın isyankarları Tora’ya bağladığı, birçok günah için şefaat ettiği ve isyankarların onun hatırına bağışlandığı söylenir.
Ölüm ifadesi ile günahın hukuki cezasını üstlenme iddiası ayrı hükümlerdir. İlk düzeyde Targum 53:12, Maşiah ile ölüm arasında gerçek bir ifade kurar. İfadenin tam tarihsel anlamı hakkında farklı açıklamalar yapılabilir. Maşiahın kendisini ölüm tehlikesine vermesi, gerçek ölümü veya İsrael adına hayatını riske atması gibi okumalar tartışılmıştır.
Ölüm ifadesi, Targum’un dua, Tora öğretisi ve şefaat üzerine kurduğu bağışlanma düzenini değiştirmez.
53:4’te günahlar için dua eder. 53:5’te Bet HaMikdaş’ı kurar, öğretir ve insanlar sözlerine bağlanır. 53:6’da günahlar onun hatırı için bağışlanır. 53:7’de duası kabul edilir ve düşmanların güçlülerini yargıya teslim eder. 53:8’de sürgünleri toplar. 53:10’da halkın bakiyesi arınır ve Tora’yı uygular. 53:11’de insanları Tora’ya bağlar ve günahları için dua eder. 53:12’nin kendisi de ölüm ifadesinden hemen sonra Tora’ya bağlama, şefaat ve bağışlanma diliyle devam eder.
Targum 53:12, Hristiyan kefaret öğretisinin ihtiyaç duyduğu hükmü vermez: Maşiahın başkalarının günahlarının hukuki cezasını kendi bedenine alarak kurban olduğu söylenmez.
Ölüm ile vekaleten kefaret ölümü ayrı iddialardır.
Targum’un kendi yorum sistemi günahların bağışlanmasını açıkça dua, Maşiahın hatırı, öğretisi, Tora’ya bağlılık ve Tanrı’nın bağışlama iradesi üzerinden kurar.
On beş ayetin tamamı hangi resmi oluşturuyor?
Targum’un bütün yorumunu bir arada gördüğümüzde Maşiahın görevleri oldukça belirgindir.
52:13’te yükselir ve güçlenir. 52:15’te uluslar üzerinde hakimiyet kurar. 53:2’de doğrular onun önünde çoğalır. 53:3’te kötü krallıkların ihtişamı sona erer. 53:4’te İsrael için dua eder. 53:5’te Bet HaMikdaş’ı kurar ve öğretisiyle barışı artırır. 53:6’da Tanrı onun hatırı için günahları bağışlar. 53:7’de duası kabul edilir ve düşman güçlerini yargıya teslim eder. 53:8’de İsrael’in sürgünlerini getirir ve yabancı hakimiyeti kaldırır. 53:9’da kötüler yargılanır. 53:10’da halkın bakiyesi arınır ve Maşiahın krallığını görür. 53:11’de Maşiah insanları Tora’ya bağlar ve günahları için dua eder. 53:12’de zafer ganimetini alır, isyankarları Tora’ya bağlar ve yine şefaat eder.
Buna karşılık aşağılanma ve sürgün dili büyük ölçüde İsrael tarafına yerleştirilir. 52:14’te İsrael Evi halklar arasında kararmış ve aşağılanmış durumdadır. 53:3–4’te acı çeken “biz” topluluğudur. 53:6’da koyunlar gibi dağılanlar sürgündeki İsrael’dir. 53:8’de sürgünler yeniden toplanır. 53:10’da arınan ve günleri uzayan Tanrı’nın halkının bakiyesidir. Düşmanların yargısı ise özellikle 53:7–9’da görünür hale gelir.
Targum’un yorumu bu nedenle basitçe “kul Maşiahtır” veya “kul İsrael’dir” cümlesine indirgenemez. Aramice yorum, İbranice şiirin tekil kul anlatısındaki farklı öğeleri Maşiah, İsrael’in bakiyesi ve uluslar arasında yeniden dağıtır.
Maşiah kurtuluşun kralı ve aracısıdır. İsrael sürgünden kurtarılan, arındırılan ve Tora’ya dönen topluluktur. Düşman güçler ise yargının hedefidir.
Targum’un “Maşiah” demesi Yeşaya’nın peşatını belirler mi?
Burada doğal olarak ikinci bir soru doğar. Targum 52:13’te açıkça “kulum Maşiah” dediğine göre, bu durum Yeşaya’nın özgün İbranicesindeki kulun peşat düzeyinde Maşiah olduğunu kanıtlar mı?
Kaynak katmanları bu soruya açık bir sınır koyar.
Masoretik Yeşaya 52:13 yalnızca avdi — “kulum” der. “Maşiah” kelimesi İbranice ayette bulunmaz. Meşiha kelimesi Targum’un yorumlayıcı Aramice aktarımında eklenmiştir.
Bu ekleme önemlidir; çünkü eski Yahudi yorum geleneğinde pasajın Maşiah dönemine uygulanabildiğini gösterir. Fakat Targum’un kendi yorum yöntemi, bunun bir sözlük veya gramer açıklamasından daha geniş olduğunu ortaya koyar. Aynı Targum birkaç ayet sonra özneleri değiştirir, İbranice imgeleri farklı gruplara dağıtır, Bet HaMikdaş’ın inşasını ve Tora öğretisini metne dahil eder.
Başka bir deyişle Targum 52:13’te Maşiah yorumu yapmaktadır. Bu yorum, Yeşaya’nın İbranice peşatında “kul” sözcüğünün filolojik karşılığının “Maşiah” olduğu iddiasıyla aynı şey değildir.
Rambam ile görülen Yahudi sürekliliği
Targum’un Maşiah tasviri, daha sonraki klasik Yahudi Maşiah anlayışıyla önemli süreklilikler gösterir.
Rambam, Mişne Tora’nın Hilhot Melahim 11. bölümünde Maşiahın David Hanedanı’nın krallığını yeniden kuracağını, Bet HaMikdaş’ı inşa edeceğini ve İsrael’in dağılmışlarını toplayacağını söyler. David soyundan gelecek kralın Tora’ya ve mitsvalara bağlı olması, bütün İsrael’i Tora yoluna yöneltmesi, Tora düzenini güçlendirmesi ve Tanrı’nın savaşlarını yürütmesi beklenir. Bu görevleri başarıyla tamamlayıp Bet HaMikdaş’ı inşa eder ve sürgünleri toplarsa kesin Maşiah olarak tanınır.
Targum’da da Maşiah Bet HaMikdaş’ı kurar, Tora’yı öğretir, insanları Tora’ya bağlar, İsrael’in sürgünlerini getirir, yabancı hakimiyetini sona erdirir ve düşman güçleri yener.
Targum ile Rambam aynı dönemden gelmez ve aynı edebi türde değildir. Bununla birlikte her ikisinin kurduğu Maşiah dünyasında aynı temel Yahudi ekseni görünür: David’e dayanan krallık, Tora, Bet HaMikdaş, İsrael’in toplanması ve yabancı egemenliğinin sona ermesi.
Michael Brown’ın itirazı ne söylüyor?
Michael Brown, Targum’un Yeşaya 52:13–53:12’yi Maşiah ile ilişkilendirdiğini vurgular; aynı zamanda Targum’un pasajı geniş ölçüde yeniden işlediğini ve kulun ıstırabını başka özneler üzerine taşıdığını kabul eder. Aktarılan ifadelerinden birinde Targum’un Maşiahı “savaşan, muzaffer kral” olarak yorumladığını ve kilit ayetlerin anlamını bütünüyle değiştirecek ölçüde serbest davrandığını söyler. Bir başka değerlendirmesinde Targum’un pasajı “neredeyse yeniden yazdığını” ve kulun acısıyla ilgili ayetleri ulusların acısına yönelttiğini belirtir.
Brown’ın tespiti Targum’un yorumlayıcı niteliği konusunda önemli bir gerçeğe dokunur: Targum gerçekten Masoretik metne sözcük sözcük bağlı bir tercüme değildir. Fakat bu yorum özgürlüğü Targum’un teolojisini görünmez hale getirmez; tam tersine daha açık hale getirir.
Targumist, Maşiahı nasıl resmetmek istediğini seçtiğinde onu savaşan ve kazanan kral, Bet HaMikdaş’ın kurucusu, Tora öğretmeni, İsrael’in kurtarıcısı ve günahlar için dua eden şefaatçi olarak resmeder.
“Ulusal yorum Raşi’den önce yoktu” iddiası
Hristiyan misyonerlik literatüründeki daha geniş iddialardan biri, Yeşaya 53’ün İsrael halkıyla ilişkilendirilmesinin Orta Çağ’da Hristiyanlığa cevap vermek amacıyla geliştirildiğidir.
Buksbazen bunu açıkça söyler. Ona göre ulusal yorum “Orta Çağ kökenlidir” ve Hristiyan iddialarına cevap vermek için üretilmiştir.
Michael Brown da Answering Jewish Objections to Jesus, cilt 3, s. 41’de ulusal yorumun Talmud, Targum veya Midraşlarda bulunmadığını ve geleneksel Yahudi kaynaklarında Raşi’ye kadar görülmediğini ileri sürer.
Tarihsel kayıt bu genellemeyi taşımaz.
MS yaklaşık 248’de Hristiyan ilahiyatçı Origen, Contra Celsum 1:55’te Yahudilerle yaptığı gerçek bir tartışmayı aktarır. Origen’in kendi anlatımına göre karşısındaki Yahudi bilginler Yeşaya’daki bu sözleri “tek bir kişi gibi düşünülen bütün halk” hakkında yorumlamışlardı. Halkın diasporada dağılmış ve acı çekmiş olduğunu söylüyorlardı. Origen bu yoruma karşı çıkmak için uzun uzun tartıştığını da açıkça yazar.
Bu tanıklık Raşi’den yaklaşık sekiz yüzyıl öncedir.
Origen Yahudi yorumunu onaylayan bir kaynak değildir; tam tersine onu çürütmeye çalışan Hristiyan bir yazardır. Bu yüzden tarihsel değeri özellikle yüksektir: MS üçüncü yüzyılda, Hristiyan bir polemikçinin karşı çıktığı gerçek Yahudi çevrelerde Yeşaya 53’ün bütün İsrael halkına uygulanan bir okuması zaten mevcuttu.
Böylece “ulusal yorum Raşi tarafından Hristiyanlığa cevap vermek için icat edildi” anlatısı tarihsel olarak sürdürülemez.
Eski Yahudi kaynaklarında Maşiah yorumu bulunması neyi gösterir?
Eski Yahudi kaynaklarında Yeşaya 53’ün Maşiah ile ilişkilendirildiği yorumlar gerçekten vardır. Targum 52:13 bunun açık örneğidir. Başka rabbinik ve sonraki Yahudi kaynaklarında da pasajın belirli ayetleri Maşiahla ilişkilendirilmiştir.
Yahudi yorum geleneğinin tek bir görüşten oluşması beklenmez. Peşat, deraş, aggada ve eskatolojik uygulama farklı düzlemlerde işleyebilir.
Belirleyici soru, eski bir Yahudi kaynağın “Maşiah” kelimesini kullanmış olması değildir. O kaynağın Maşiah hakkında ne söylediğidir.
Targum bu konuda çok ayrıntılıdır. Maşiah günahlar için dua eder. Bet HaMikdaş’ı kurar. Tora’yı öğretir. İsrael’i sürgünden getirir. Yabancı hakimiyetini sona erdirir. Kötüleri yargılar. İsrael’in bakiyesi arınır ve Tora’ya döner.
Bu veriler, “eski Yahudiler Yeşaya 53’te Hristiyan İncili’nin kefaret için ölen İsa öğretisini kabul ediyordu” iddiasının önündeki temel engeldir.
Tek bir cümleyle Targum’un anlamı nasıl değiştiriliyor?
Targum Yeşaya 52:13 şöyledir:
“İşte kulum Maşiah başarılı olacak…”
Bu gerçekten Targum’dadır.
Fakat Targum’un bütününü temsil etmek için bu cümleye “günahlarımız için yaralandı” eklenirse kaynak değiştirilmiş olur. Yalnız 52:13 gösterilip devamındaki yorum saklanırsa da okuyucu Targum’un Maşiah anlayışını göremez.
Devamı şöyledir: 52:14’te aşağılanan İsrael Evidir. 53:4’te Maşiah dua eder, acı çeken “biz”dir. 53:5’te Maşiah Bet HaMikdaş’ı kurar ve öğretir. 53:6’da İsrael sürgünde dağılmıştır ve Tanrı Maşiahın hatırı için bağışlar. 53:7’de ulusların güçlüleri yargıya teslim edilir. 53:8’de İsrael’in sürgünleri geri gelir. 53:9’da kötüler yargılanır. 53:10’da Tanrı’nın halkının bakiyesi arınır, çocukları çoğalır ve Tora’yı uygular. 53:11’de Maşiah insanları Tora’ya bağlar ve günahları için dua eder. 53:12’de “canını ölüme teslim etme” ifadesi vardır; aynı ayet Maşiahın isyankarları Tora’ya bağlaması, günahlar için şefaat etmesi ve onların onun hatırına bağışlanmasıyla devam eder.
On beş ayet, Maşiah’ın görevlerini ve İsrael’in kurtuluşunu birlikte anlatır.
Sonuç
Targum Yonatan’ın Yeşaya 52:13’te “kulum Maşiah” demesi gerçek ve önemli bir Yahudi yorum verisidir. Eski Yahudi geleneğinde Yeşaya pasajının Maşiah dönemine uygulanabildiğini gösterir. Targum’un yorum katmanı ile Yeşaya’nın İbranice peşatı ise ayrı düzlemlerdir; Aramiceye eklenen Meşiha kelimesi, İbranice avdi sözcüğünün sözlük anlamını değiştirmez.
Targum’un devamı bu Maşiahın kim olduğunu ayrıntılı biçimde açıklar. O, İsrael için dua eden, Bet HaMikdaş’ı yeniden kuran, Tora’yı öğreten, halkı Tora’ya yönelten, sürgünleri toplayan, yabancı hakimiyetini kaldıran ve düşmanları yargılayan kraldır. İsrael’in bakiyesi arınır, Maşiahın krallığını görür, çocukları çoğalır, günleri uzar ve Tora’yı uygular.
53:12’de Maşiahın “canını ölüme teslim ettiği” ifadesi de Targum’un gerçek metninin parçasıdır. Targum’un bağışlanma düzeni kendi cümlelerinde açıktır: Maşiah dua eder, şefaat eder, öğretir, insanları Tora’ya bağlar ve Tanrı onun hatırı için bağışlar. Targum, başkalarının günahlarının cezasını bedeninde üstlenen kurban-Maşiah sistemini kurmaz.
Buksbazen’in “kulum Maşiah… günahlarımız için yaralandı” sözü Targum’un iki ayrı fikrini aktarmakla kalmaz; Targum’un söylemediği bir kefaret cümlesini onun ağzına yerleştirir. Targum 53:5’in gerçek yorumu bunun yerine Bet HaMikdaş’ın yeniden kurulmasını ve Maşiahın öğretisini anlatır.
Aynı şekilde ulusal Yahudi okumasını Raşi döneminde Hristiyanlığa cevap olarak icat edilmiş bir görüş saymak tarihsel kayıtla uyuşmaz. Origen, MS üçüncü yüzyılda tartıştığı Yahudi bilginlerin Yeşaya’nın acı çeken figürünü diasporada acı çeken bütün halk olarak yorumladığını kendi Hristiyan polemiği içinde açıkça kaydetmiştir.
Targum Yonatan, Yeşaya 53 için Hristiyan kefaret öğretisinin eski bir Yahudi tanığı değildir. Targum’un on beş ayetinin bütünü, İsrael’in sürgünden kurtuluşunu, halkın arınmasını, Bet HaMikdaş’ın yeniden kurulmasını, Tora düzeninin güçlenmesini ve bunları gerçekleştiren muzaffer Maşiahı anlatan açık bir Yahudi eskatolojisi kurar. “Kulum Maşiah” sözünü bu bütünden kopararak İsa’nın vekaleten kefaret ölümüne kanıt göstermek, Targum’un kendi yorumunu tersine çevirmektir.
Kutsal Kitabınızı bilirseniz, hiç kimse Tanrı’ya olan inancınızı ve O’nunla olan bağlantınızı çalamayacaktır.
