Yeşaya 53’te Istırap Çeken Kul Kimdir? Neden İsrael?
Genel Yeşaya 53 rehberi: Bölümün bütün Kabalat çalışmalarını ve temel bağlamı görmek için Yeşaya 53 Nedir? Metin, Bağlam ve Yahudi Yorumu sayfasına bakın. Bu makale yalnız “Istırap Çeken Kul kimdir?” sorusuna odaklanır.
Yeşaya 53’ün Kulunu Yeşaya’nın Kendisi Tanımlar
Yeşaya 53, Hristiyan misyonerlik geleneğinde İsa’ya ilişkin en güçlü peygamberliklerden biri olarak sunulur. Fakat bu iddia bölümün birkaç cümlesini bağlamından ayırarak kurulabilir. Yeşaya kitabı kendi içinde okunduğunda ‘kul’un kimliği önceden defalarca açıklanmıştır: ‘Sen, İsrael, kulum; Yaakov, seni seçtim’ denir (Yeşaya 41:8–9); ‘Kulum Yaakov, seçtiğim İsrael’ ifadesi tekrarlanır (44:1–2); Tanrı yine ‘Yaakov, kulumsun’ der (44:21) ve 49:3’te doğrudan ‘Sen Benim kulumsun, İsrael’ ifadesi yer alır. Yeşaya 52:13’te başlayan ‘kulum’ şiirini bu açık kimlik zincirinden koparmak için metnin kendisi hiçbir gerekçe vermez.
Bu nedenle Yeşaya 53’e sorulması gereken ilk soru ‘Bu ayetleri İsa’ya nasıl uygularız?’ değil, ‘Yeşaya’nın daha önce İsrael diye tanıttığı kul burada neden acı çekiyor ve sonunda nasıl haklı çıkarılıyor?’ sorusudur. Rabbi Michael Skobac’ın Jews for Judaism çerçevesinde yaptığı açıklamanın omurgası da budur: bölümün anlamı, sonraki Hristiyan teolojisinden geriye doğru değil, Yeşaya’nın kendi dili ve anlatı akışı içinden kurulmalıdır.
Konuşan Kimdir?
Metin Yeşaya 53:1’den başlamaz. Şiir 52:13’te ‘İşte kulum başarıya ulaşacak’ sözleriyle açılır ve 52:15’te milletlerden ve krallardan söz edilir. Raşi, 53:1’de başlayan şaşkın konuşmayı bu ulusların gelecekte İsrael hakkında söyledikleri sözler olarak okur. Daha önce hor gördükleri halkın sonunda Tanrı tarafından yüceltildiğini görünce geçmiş yargılarının yanlışlığını kabul ederler. Böylece ‘onu değersiz saydık’, ‘bizim acılarımızı taşıdı’ ve ‘biz onun yaralarıyla şifa bulduk’ gibi ifadeler, İsrael’in çektiği acıların gerçek anlamını sonunda kavrayan ulusların itirafı haline gelir.
Bu okuma bölümün zamirlerini de doğal yerine oturtur. Konuşan ‘biz’ ile hakkında konuşulan ‘o’ aynı topluluk değildir. Uluslar kendileriyle İsrael’i karşılaştırır. Yüzyıllar boyunca İsrael’in aşağılanmasını Tanrı’nın onu reddettiğinin kanıtı sandıklarını, oysa gördükleri tablonun tersine döndüğünü kabul ederler.
“Bizim Günahlarımız İçin” İfadesi Ne Anlatır?
Yeşaya 53’ü Hristiyan kefaret doktrinine dönüştüren temel hata, şiirsel dili Tora’nın korban hukukunun yerine koymaktır. Bölümde ‘kul bizim günahlarımızın hukuki cezasını üstlendi ve ölümü Tanrı’ya kefaret ödemesi oldu’ şeklinde bir cümle yoktur. Tam tersine konuşmacılar, kendi yanlış davranışları ile kulun çektiği acı arasındaki ilişkiyi fark ederler. Bir halk başka halkların zulmü yüzünden acı çekebilir; zalimlerin günahı mazlumun üzerine hukuken aktarılmış olmaz.
Tanah’ın açık ilkesi Yehezkel 18’de verilir: Günah işleyen kişinin kendisi sorumludur; oğul babanın suçunu, baba oğlun suçunu taşımaz. Teşuva eden kişi yaşar. Bu ilke, günahsız bir insanın başka insanların ahlaki suçlarını üzerine alıp ölmesi gerektiği şeklindeki Hristiyan sistemini dışarıda bırakır. Yeşaya 53, Tora’nın bu açık sorumluluk öğretisini iptal eden gizli bir kefaret doktrini kurmaz.
Metindeki Ayrıntılar İsa Okumasını Desteklemiyor
Yeşaya 53:10’da kulun ‘soyunu’ — זֶרַע, zera — göreceği ve günlerinin uzayacağı söylenir. İbranice zera, Tanah boyunca normal biçimde nesil, soy ve çocuklar için kullanılan kelimedir. İsrael gibi kuşaklar boyunca devam eden kolektif bir kul için bu dil doğaldır. İsa’nın kısa yaşamı ve çocuksuz ölümü için ise metnin olağan anlamını değiştirmek gerekir. Aynı şekilde kulun aşağılanıp sonra yükselmesi, Yeşaya’nın başka yerlerinde İsrael için kullandığı ulusal düşüş ve gelecekteki yüceliş diline tam olarak uyar.
Bölümde ‘Maşiah’, ‘David’in oğlu’ veya gelecekteki kral anlamına gelen bir tanımlama bulunmaz. Yeşaya’nın Maşiah dönemini anlattığı başka bölümlerde ise dünya barışı, İsrael’in toplanması, Tanrı bilgisinin dünyaya yayılması ve David hanedanından adil bir kral gibi tanınabilir tarihsel sonuçlar vardır. Yeşaya 53’teki kul şiiri bu mesihî kral tanımının yerine geçirilmemelidir.
Raşi İsrael Yorumunu Uydurmadı
Raşi, Yeşaya 52:13’teki ‘kulum’ ifadesini Yaakov ve onun içindeki erdemli kişilerle açıklar. Bu, Hristiyanlığa cevap vermek için metne sonradan eklenmiş keyfî bir kimlik değildir; Yeşaya kitabının daha önce defalarca verdiği ‘İsrael = kul’ eşitliğinin devamıdır. Yahudi yorum geleneğinde bölümün ayrıntılarının nasıl anlaşılacağı konusunda farklı açıklamalar bulunabilir, fakat misyoner iddianın tersine, İsrael okumasının metinsel temeli doğrudan Yeşaya’nın kendisindedir.
Sonuç nettir: Yeşaya 53, İsa’nın çarmıhta insanların günahlarının cezasını üstleneceğini önceden haber veren bir Hristiyan metni değildir. Şiir, Yeşaya’nın kul olarak tanımladığı İsrael’in — özellikle sadık ve erdemli kesiminin — uluslar arasında hor görülmesini, acısını ve sonunda Tanrı tarafından haklı çıkarılıp yüceltilmesini anlatır. İsa’yı bu bölüme yerleştirmek, metnin verdiği kul kimliğini bırakıp yüzyıllar sonra oluşmuş Hristiyan teolojisini Yeşaya’nın üzerine okumaktır.
