Yahudiler, Yeşaya 53’ün Sinagoglarda Okunmasını Yasakladı mı?

Yeşayahu 53 Yahudiler tarafından yasaklanmış bir bölüm değildir. Yahudi Tanah baskılarında bulunur, klasik yorumcular tarafından açıklanır ve Talmud’da ayetleri tartışılır. Haftalık aftara listesinde yer almaması, okunmasının veya öğrenilmesinin yasak olduğu anlamına gelmez. Hristiyan “yasak bölüm” iddiası, ibadette belirli pasajların seçilmesiyle bir metnin gizlenmesini birbirine karıştırır.

Bu iddianın açık bir örneği, One for Israel’in 2016 tarihli Yeşayahu 53 yazısında bulunur. Yazı, rabbilerin bu bölümü sinagoglarda okumayı bıraktığını ve bunun İsa’yla bağlantısının anlaşılmasını önlemeye hizmet ettiğini ileri sürer. İddianın doğruluğu için yalnız bazı haftalarda 52. ve 54. bölümlerin okunması yetmez. Önce 53. bölümün belirli bir takvimde okunduğu, ardından bir kararla çıkarıldığı ve bu kararın İsa iddiası nedeniyle alındığı gösterilmelidir. Bir seçkide bulunmayan metni doğrudan “yasaklanmış” ilan etmek, bu tarihsel kanıtın yerini tutmaz. (One for Israel, 1 Haziran 2016.)

Aftara bütün Neviim’in sırayla okunması değildir

הפטרה — aftara, Tora okumasından sonra Neviim, yani Peygamberler kitaplarından okunan seçilmiş pasajdır. Haftalık Tora bölümü olan peraşayla veya o günün anlamıyla ilişkilendirilir. Tora’nın yıllık okuma düzeniyle aynı işlevde değildir: Aftaralar, Neviim’in bütün ayetlerini yıl boyunca baştan sona bitiren bir program oluşturmaz.

Bu fark seçimin nasıl yapıldığını açıklar. Bir peraşada yaratılış, diğerinde Avraam, başka birinde doğum vaadi veya bir kuşağın yerini sonraki kuşağın alması anlatılır. Aftara bu konulardan biriyle bağlantı kurar. Aynı peygamberlik kitabında arada kalan bölümlerin okunmaması, onların Tanah’tan çıkarıldığı anlamına gelmez. Kitabın kendisi bütün olarak korunur ve öğrenilir.

Avudraham’ın aftaranın başlangıcına ilişkin açıklaması, uygulamayı Antiohos dönemindeki Tora okuma baskısıyla ilişkilendirir: Halk, Tora’nın konularını hatırlatan Neviim pasajları okumuş, baskı sona erdikten sonra da bu okumayı sürdürmüştür. Bu, geleneğin kökenine ilişkin aktarılan açıklamadır. Bugünkü bütün cemaatlerin bütün haftalara ait pasaj sınırlarını o döneme yerleştiren bir takvim belgesi değildir. Aşkenaz ve Sefarad geleneklerindeki farklı sınırlar da okuma listesinin tek bir değişmez biçimden ibaret olmadığını gösterir. (The Book of Haftarot, Avudraham’ın açıklamasının aktarımı.)

Neviim’den topluluk önünde okuma, eski kaynaklarda açıkça vardır. Mişna Megila 4, okuma ve tercümeyle ilgili kuralları ele alır. Hristiyan metni Elçilerin İşleri 13:14–15 de bir sinagogda Tora ve Peygamberler’in okunmasından söz eder. Pesikta deRav Kahana’nın teselli pasajlarına ayrılan bölümleri, seçilmiş peygamberlik metinleri etrafında gelişen açıklama geleneğini gösterir. Pesikta Rabbati ise ayrı bir Midraş derlemesidir; iki eserin adı tek bir kitapmış gibi birleştirilemez.

Peraşayla bağlantı nasıl kurulur?

Yıllık okumaların ilk beşi bunun somut örneklerini verir. Yaygın Aşkenaz düzeninde Bereşit peraşasının aftarası Yeşayahu 42:5–43:10’dur. Yaratılışı anlatan peraşanın ardından, gökleri yaratan ve yeryüzünü yayan Tanrı’dan söz eden pasaj okunur. Noah peraşasında ise Yeşayahu 54:1–55:5 yer alır; 54:9’da Noah’ın sularına ve Tanrı’nın antlaşmasına açık gönderme vardır.

Leh Leha için Yeşayahu 40:27–41:16 okunur. 41:2–3’te doğudan yükseltilen kişinin krallar karşısındaki ilerleyişi anlatılır; Raşi bunu Avraam’la ilişkilendirir. Vayera için Melahim II 4:1–37’deki Elişa anlatısı okunur. Peraşada Sara’ya oğul müjdesi verilmesiyle aftarada Şunemli kadına oğul müjdesi verilmesi arasında bağ vardır. Haye Sara için Melahim I 1:1–31 seçilir: Peraşada Avraam’ın yaşlılığı ve aile devamlılığı, aftarada David’in yaşlılığı ve krallığın Şelomo’ya geçişi ele alınır. David’in ölümü bu aftara parçasının içinde anlatılmaz; sonraki bölümün konusudur. (Aftara okuma dizisi.)

Bu pasajların hepsi aynı kitabın art arda gelen bölümleri değildir. Yaratılış, antlaşma, çocuk vaadi ve devamlılık gibi bağlantılarla seçilirler. Sefarad düzeninde bazı pasajların daha kısa olması, aynı konunun farklı sınırlarla okunabildiğini gösterir. Neviim’in büyük bir kısmı haftalık seçkilerin dışında kalır; bu durum yalnız Yeşayahu 53’e özgü değildir.

Hristiyanların İsa’yla ilişkilendirdiği bir metin olması da bir pasajın aftaradan çıkarıldığı anlamına gelmez. Yaygın Aşkenaz Yitro aftarası Yeşayahu 6:1–7:6’ya 9:5–6’yı ekler. “Bize bir çocuk doğdu” diye başlayan ve Hristiyan ilahilik iddialarında kullanılan pasaj burada okunmaktadır. Bu somut okuma, “İsa’yla ilişkilendirilen ayetler Yahudilerden saklanır” iddiasını doğrudan çürütür. (Yitro aftarası: Yeşayahu 6:1–7:6; 9:5–6.)

Bayramlar ve yedi teselli haftası

Bayramlarda aftara, haftalık peraşadan çok günün anlamına bağlanır. Yom Kippur sabahı Yeşayahu 57:14–58:14, oruçla adaletin ilişkisini anlatır; öğleden sonra Yonah kitabı, teşuva ve merhameti gündeme getirir. Sukkot’un ilk günü Zeharya 14:1–21’de Sukkot’a yapılan gönderme öne çıkar. Pesah’ın ilk gününde Yeoşua 3:5–7; 5:2–6:1; 6:27, halkın ülkeye girişini ve Pesah’ı anlatır. Şavuot’un ilk günü Yehezkel 1:1–28 ve 3:12, Sinay’da Tora’nın verilmesinin anıldığı günde Tanrısal görümle bağlantı kurar.

Yaz sonundaki on haftanın düzeni de belirli bir amaca sahiptir. Tişa beAv’dan önceki üç aftara uyarı ve yıkımla ilgilidir: Yirmeyahu 1:1–2:3; Yirmeyahu 2:4–28 ve yaygın Aşkenaz okumada 3:4; Yeşayahu 1:1–27. Tişa beAv’dan sonraki yedi Şabat ise yıkımın ardından İsrael’in tesellisine ayrılır. Bu dizinin adı şiva denehemta, “yedi teselli”dir. Düzen, Şulhan Aruh’ta da belirtilir. (Orah Hayim 428:8.)

Bu sıra, Yeşayahu’nun sayfalarını kesintisiz izlememektedir. Üçüncü hafta 54. bölüm okunur; dördüncü hafta 51. bölüme dönülür; beşinci hafta yeniden 54. bölüme gidilir. Dolayısıyla 52 ile 54 arasına bakıp “Burada sırayla gidiliyordu, yalnız 53 çıkarıldı” demek, dizinin kendi sırasını yanlış anlatır. Seçim, bölüm numaralarının devamına değil, teselli temasının gelişimine dayanır.

42–48. bölümler bu yedi haftalık dizide yoktur; fakat örneğin 42. bölüm, Bereşit aftarasında okunmaktadır. 55. bölümün ilk beş ayeti de üçüncü teselli aftarasının içindedir. Bu nedenle “42–48 ile 55–59’un tamamı hiçbir aftarada okunmaz” şeklindeki bir genelleme de doğru değildir. Yedi haftalık belirli seçkiyle bütün yılın okuma programı farklı kapsamlardır.

Yeşayahu 52:13–53:12’de kulun acılarının ardından yükselişi ve sonunda haklılığının ortaya çıkması anlatılır. Bu pasajın hiçbir teselli veya olumlu son içermediğini söylemek de metne uymaz. Ancak içinde teselli bulunan her pasajın aynı yedi haftaya alınması gerekmez. Aftaralar, İsrael’e ve Tsiyon’a yöneltilen belirli çağrıları bir araya getirir. Seçilmemiş olmak, bir metnin yasaklandığını göstermez.

4Q176 hangi tarihsel bilgiyi verir?

Ölü Deniz Yazmaları arasındaki 4Q176, Tanhumim, “teselli sözleri” adıyla bilinen bir seçkidir. Yeşayahu’nun farklı yerlerinden alınan pasajları bir araya getirir. Parçalar 1–2’de 40:1–5; 41:8–9; 49:7, 13–17; parça 3’te 43:1–2; parçalar 4–5’te 43:4–6; parçalar 6–7’de 51:22–23’e karşılık gelen metinler vardır. Parçalar 8–11’de 51:23’ün devamı, 52:1–3 ve 54:4–10’dan bölümler tanınır. Bu grupta Eiha 4:21–22 ile ilişkili satırlar da bulunur. (Qumran-Digital, 4Q176 metin dökümü ve ayet karşılaştırmaları.)

Bu belge, teselli konulu ayetlerin eski Yahudi derlemelerinde yan yana getirildiğini gösterir. Yıllık sinagog aftara takvimi vermez. Belgedeki seçmelerin bugünkü yedi aftarayla bazı ayetleri paylaşması, bütün aftaraların aynı sınırlarla o dönemde okunduğunu veya Yeşayahu 53’ün bir takvimden çıkarıldığını kanıtlamaz. 4Q176’nın gösterdiği uygulama, konuya göre metin seçmektir; bu işlem bir kitabın başka bölümlerini yasaklamakla aynı şey değildir.

Yasaklandığı söylenen bölüm Yahudi kaynaklarının içindedir

Bir pasajın gerçekten gizlenip gizlenmediği, yalnız haftalık okuma çizelgesinden değil, metnin korunmasından ve öğrenilmesinden de anlaşılır. Yeşayahu 53, Yahudi Tanah’ının içindedir. Raşi ve Radak bu pasajı açıklamışlardır. Raşi, 52:13’te kulu Yaakov ve onun içindeki erdemlilerle ilişkilendirerek açıklamaya başlar. Hristiyanlığın İsa okumasına karşı Yahudi cevap, ayeti saklamak değil, öznesini ve bağlamını açıklamaktır.

Sanhedrin 98b’de Maşiah’ın adlarına ilişkin agada tartışmasında Yeşayahu 53:4 de kullanılır. Bu kullanım, bölümün rabbinik öğrenimden çıkarıldığı iddiasını doğrudan boşa düşürür. Ayetin bir Maşiah tartışmasına alınması da onu İsa’yla özdeşleştiren bir hüküm değildir. Metinde böyle bir teşhis yapılmaz. Yasaklandığı söylenen ayet, Yahudilerin kuşaklar boyunca öğrendiği Talmud’un içindedir. (Sanhedrin 98b; Raşi, Yeşayahu 52:13.)

“Gizli bölüm” anlatısı, okuyucuyu metinle karşılaştırmaktan çok kendisine bir sır açıklandığına inandırır. Oysa burada saklanmış bir Yahudi kitabı yoktur. Açıkça basılan bir Tanah bölümü, onu açıklayan Yahudi yorumları ve bütün Neviim’i tamamlamayı amaçlamayan bir ibadet seçkisi vardır. İsa’nın Maşiah olduğu iddiası, bu üç olgunun birbirine karıştırılmasından kanıt kazanmaz.

Yeşayahu 53’ün İsa’yı gizlemek için Yahudiler tarafından yasaklandığı iddiası yanlıştır. Aftara bir seçkidir; Tanah’ın geri kalanını susturan bir yasak listesi değildir. Yeşayahu 53, Tanah’ın bir parçası olarak korunur, okunur ve öğretilir. İsa’yı kabul etmemesinin nedeni peygamberin sözünü saklaması değil, Hristiyan yorumun Tanah’ın kendi anlamını değiştirmesidir.

Başlıca kaynaklar: Mişna Megila 4; Pesikta deRav Kahana 16–22; Şulhan Aruh, Orah Hayim 428:8; Yeşayahu’nun belirtilen aftara pasajları; 4Q176’nın Qumran-Digital metin dökümü; Sanhedrin 98b; Raşi ve Radak’ın Yeşayahu 52–53 açıklamaları. Aftara listeleri için HaftorahAudio ve JTS’nin Yitro okuması; köken açıklaması için Avudraham’ın The Book of Haftarot’ta aktarılan görüşü. İncelenen Hristiyan iddia: One for Israel’in 1 Haziran 2016 tarihli yazısı.