240. İddia: Bedensiz Tanrı düşüncesi Yahudilikte büyük ölçüde Rambam’ın etkisiyle yaygınlaştı ve Tanah’ta temeli yoktur
Hristiyan İddiası:
Tanah’ta Tanrı insanla konuşur, karar verir ve antlaşma kurar. Bazı ayetlerde Tanrı’nın eli, yüzü veya kanatları da anılır. Tanrı’nın eliyle ilgili bir söz kurtarmayı, kanatlarıyla ilgili bir söz korunmayı anlatabilir. Bu benzetmelerin neyi ifade ettiği, yer aldıkları ayetlerden anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Tanrı’nın insanla konuşmasını ve insan bedenine ait sözcüklerle anlatılmasını, O’nun kişisel ve bedensel olduğuna kanıt sayarlar. Onlara göre bedensiz ve kişisel olmayan bir Tanrı anlayışı Tanah’a dayanmaz. Bu düşüncenin büyük ölçüde Rambam’ın 12. yüzyıldaki etkisiyle Yahudilikte yayıldığını söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Tanrı’nın insanla konuşması, bilmesi, istemesi ve antlaşma kurması, O’nun insan bedeni taşımasını gerektirmez. Tanrı’nın insanla ilişki kurması ile maddi bir bedene sahip olması ayrı iddialardır. Tanah ilahi iradeyi ve ilişkiyi anlatırken Tanrı’yı yaratılmış bir insan bedenine indirgemez.
Devarim 4:12’de İsrael’in Sinay’da bir ses işittiği, ancak gözle görülebilen bir biçim, yani suret görmediği söylenir. 4:15–19’da bu olay hatırlatılır ve erkek, kadın, hayvan veya gökteki varlıklar biçiminde tasvirler yapılarak onlara tapınılması yasaklanır. Ayet doğrudan Sinay’da görülen ve görülmeyen şeyleri anlatır; Tanrı’yı orada görülmüş bir insan biçimiyle tanımlamaz.
I Melahim 8:27’de Şelomo, “Gökler ve göklerin göğü bile Seni içine alamaz” der. Yeşaya 40:18 ve 25, Tanrı’nın kime veya hangi surete benzetilebileceğini sorar. Bu sözler Tanrı’yı belirli bir yerde duran bir cisim gibi tarif etmez. Ayetler Tanrı’ya denk olan bir varlık da göstermez.
Bamidbar 23:19’daki “Tanrı insan değildir” ifadesi Tanrı’nın sözündeki doğruluk bağlamındadır. Hoşea 11:9’daki “Ben Tanrı’yım, insan değilim” sözü ise merhamet bağlamında kullanılır. İlk ayet Tanrı’nın sözünde durmasını, ikinci ayet ise Tanrı’nın davranışını insanınkinden ayıran merhameti anlatır. İkisi de Tanrı’yı insan türünden bir varlık olarak tarif etmez.
Tanah’ta Tanrı’nın “eli”, “yüzü” veya “kanatları” gibi anlatımlar da vardır. Yeşaya 59:1’de elin kısalmaması kurtarma gücünün tükenmediğini, Tehilim 91:4’te kanatlar korunmayı anlatır. Devarim 31:17–18’de yüzün gizlenmesi halkla ilişkideki yargıyı ifade eder. El kurtarma gücünü, kanat korunmayı, yüzün gizlenmesi ise halkın karşılaştığı yargıyı anlatır. Sözcüklerin anlamını, o ayette anlattıkları iş belirler.
Yehezkel 1:26–28’de insan görünümüne benzeyen bir tasvir vardır. Peygamber demut ve mar’eh, yani “benzerlik” ve “görünüş” sözcüklerini kullanır. Gördüğünü Tanrı’nın görkeminin görünümü olarak anlatır. Bu tasviri Tanrı’nın özünün fiziksel ölçüsü saymak, peygamberin gördüğü benzerliği Tanrı’nın kendisine yükler. Ayet Tanrı’ya ait bir bedenin varlığını veya ölçülerini bildirmez.
İskenderiyeli Filon’da da Tanrı’nın bedensizliğine ilişkin açıklamalar bulunur. Filon, sonraki rabbinik hukuk adına konuşmaz. Yazdıkları, Tanrı’nın bedensizliğinin Rambam’dan önce de savunulduğuna tarihsel bir örnektir.
Rambam’dan yaklaşık iki yüzyıl önce Saadya Gaon, Emunot veDeot eserinde Tanrı’ya beden ve şekil yüklenmesini reddetmiştir. Bahya ibn Pakuda da Rambam’dan önce ilahi birlik üzerine yazmıştır.
Rambam bedensizlik öğretisini güçlü bir felsefi ve hukuki sistem içinde açıklamıştır. Öğretiyi sistemleştirmesi, onu ilk kez kendisinin ortaya koyduğu anlamına gelmez. Tanrı’nın bedensiz olması, iradesiz veya insanla ilişkisiz olduğu anlamına da gelmez.
Raavad, Rambam’ın Tanrı’nın bedeni olduğunu söyleyenlere yönelik eleştirisine cevap verir. Kutsal metindeki ve aggadadaki, yani Yahudi geleneğinin anlatı ve öğretilerindeki ifadeleri bu şekilde anlayan önemli kişilerin bulunduğunu yazar. Bu not, Tanah ve rabbinik anlatılardaki beden dilini doğrudan fiziksel bir tarif olarak okuyanların da bulunduğunu gösterir. Yine de Tanah’ın el, yüz ve kanadı hangi anlamda kullandığı ayetlerden anlaşılır. Rambam’dan önceki kaynaklar da Tanrı’nın bedensizliği düşüncesinin onunla başlamadığını gösterir. Tanrı’nın bedeni olmadan insanla konuşması ve antlaşma yapması arasında bir çelişki yoktur.
Kaynaklar: Devarim 4:12–19; I Melahim 8:27; Yeşaya 40:18, 25; 59:1; Bamidbar 23:19; Hoşea 11:9; Tehilim 91:4; Devarim 31:17–18; Yehezkel 1:26–28; Saadya Gaon, Emunot veDeot II; Bahya ibn Pakuda, Hovot HaLevavot, Şaar HaYihud; Raavad, Rambam’ın Mişne Tora, Teşuva 3:7’sine notu; Rambam, More Nevuhim I; Filon, De Somniis I.232–233.



