Samael ve Yılan — Hava’nın Ayartılması ve Samael’in Yetkisinin Sınırı

Samael, insanı günaha çekmeye çalışan bir melektir. Pirkei deRabbi Eliezer onu on iki kanatlı, büyük bir gök yöneticisi olarak tanıtır. Rambam ise Gan Eden’de yılanın üzerine binen Samael’in Satan olduğunu söyler. Samael’in amacı, Hava’yı Tanrı’nın yemeyi yasakladığı meyveyi yemeye yöneltmektir (Pirkei deRabbi Eliezer 13:2–3 ve More Nevuhim II:30).
Bereşit, yılanı kırdaki hayvanların en kurnazı olarak tanıtır. Tanrı, Bilgi Ağacı dışında bahçedeki bütün ağaçlardan yemeye izin vermiştir. Yılan Hava’nın dikkatini bu tek yasağa çeker ve Tanrı’nın meyveyi ondan bir bilgi esirgemek için yasakladığı düşüncesini uyandırır. Kurnazlık, yılanın bu düşünceyi Hava’ya nasıl inandırıcı gösterebildiğini açıklar. Peki bilgelerimiz neden bir de Samael’i anlatır? Çünkü yılanın kurnazlığı, Hava’nın Yaratıcısına olan güvenini sarsmayı kimin ve niçin istediği sorusunu açık bırakır (Bereşit 2:16–17 ve 3:1–6).
Midraş cevabı, yılanın ağzını açmasından önceki olayda bulur. Adam canlılara ad verince, bunu başaramayan melekler onu Yaratıcısı karşısında günaha düşürürlerse ona üstün gelebileceklerini söylerler. Samael yanındakilerle aşağıya iner, kötülük yapmaya en yatkın bulduğu yılanı seçer ve deveye benzeyen bu canlının üzerine biner. Bineğin gideceği yönü binicisi belirler. Midraş da yılanın söylediği sözleri ve yaptığı işleri Samael’in niyetine bağlar. Duyduğu söze nasıl karşılık vereceğine Hava karar verir ve Rambam’ın dikkat çektiği gibi, Adam’a meyve Hava’nın elinden ulaşır (Bereşit 3:6, Pirkei deRabbi Eliezer 13:1–3 ve More Nevuhim II:30).
Zohar aynı olayı Hava’nın içinde uyanan eğilimle birlikte okur. Rabbi Yitshak yılanı Yetser HaRa, yani insanı kötülüğe çeken eğilim olarak açıklar. Rabbi Yehuda, konuşan gerçek yılana işaret eder. Rabbi Şimon ikisine וַדַּאי כֹּלָּא חַד (vadday kolla had – gerçekten hepsi birdir) diye cevap verir ve Samael’i yılanın üzerinde gösterir. Yılanın dışarıdan söylediği söz, Hava’nın içindeki daha çok bilme isteğine seslenir. Ayartma, o isteği Tanrı’nın buyruğunu çiğnemek için bir gerekçeye dönüştürdüğünde etkili olur. (Zohar I, 35b, Sefaria’da Zohar, Bereşit 44:437–438)
Yılan Hava’yı nasıl ayarttı?
Yılan önce Tanrı’nın bütün ağaçlardan yemeyi yasaklayıp yasaklamadığını sorar. Hava, yasağın bir ağaçla sınırlı olduğunu söyler ve ağaca dokunmayı da yasak kapsamında anar. Midraş’ta yılan tam bu sözden yararlanır. Ağaca dokunur, ölmediğini söyler ve Hava’yı da dokunmaya çağırır. Oysa Tanrı’nın ölümle ilişkilendirdiği eylem meyveyi yemektir. Yılan, dokunmanın sonucunu yemenin sonucuymuş gibi sunarak uyarıyı etkisizleştirmeye çalışır. (Bereşit 2:17 ve 3:1–4, Pirkei deRabbi Eliezer 13:5–7)
Tora’da yılan, yasağın sebebini de tersine çevirir. Hava’ya meyveyi yerse gözlerinin açılacağını ve iyiyle kötüyü bileceğini söyler. Böylece Tanrı’nın koyduğu sınır Hava’ya, ulaşabileceği bir bilginin önünde duran bir engel gibi görünmeye başlar. Hava ağaca bakar ve yılanın vaadi, gördüklerine yeni bir anlam verir. Meyve yemek için elverişli, ağaç göze güzel, onun vereceği bilgi ise arzu edilir görünür. Hava meyveyi kendi eliyle alıp yer ve Adam’a verir. Adam da yer. Samael’in etkisi, insanın önündeki seçimi nasıl gördüğünü değiştirir. Meyveyi yiyen ve yaptığı işten sorumlu olan insandır. (Bereşit 3:4–13)
Samael Tanrı’ya isyan edebilir mi?
Samael yılanın üzerine bindiğinde Midraş, Tora’yı konuşturur. עֵת לִמְרֹד בַּמָּרוֹם (et limrod ba-marom – Tanrı’ya isyan etmenin zamanı mı?) diye sorar. Sonraki bölümde Tanrı’nın Samael’i ve yanındakileri gökteki yerlerinden düşürdüğünü de anlatır. İsyan sözü girişimin yönünü gösterir. Samael, insanı kendisine verilen buyruğa karşı çevirmektedir. Samael’in gökteki yerini kaybetmesi de ayartıcının konumunu ve yetkisinin sınırını belirleyenin Tanrı olduğunu gösterir. (Pirkei deRabbi Eliezer 13:2 ve 14:5)
Peki verilen görev içinde seçim yapmakla Tanrı’ya isyan etmek arasındaki fark nedir? Rambam, Lot’un kaçışı üzerinden bu ayrımı anlatır. Melek, Lot’un sığınmak istediği kenti bağışlama isteğini kabul eder. Lot oraya ulaşana kadar işe başlayamayacağını da söyler. Rambam bu örneği, meleğin işini anlayarak רצון ובחירה (ratson uvehira – irade ve seçim) kullandığını göstermek için verir. Aynı bölümde göksel akılların daima iyiyi yaptığını söyler. Meleğin seçim alanı, Tanrı’nın ona verdiği işle sınırlıdır. İyov’da bu sınır açık bir buyrukla gösterilir. Satan’a İyov’u sınama izni verilir, ama canını koruması buyurulur. (Bereşit 19:21–22, More Nevuhim II:7 ve III:22, İyov 1:12 ve 2:6)
Zohar, Tanrı’nın insandan bir şey isterken onu neden ayartıyla karşı karşıya bıraktığını bir kral ile oğlunun hikayesiyle açıklar. Kral, oğluna bir kadının kendisini baştan çıkarmasına izin vermemesini söyler. Sonra oğlunun babasının sözüne ne kadar bağlı olduğunu görmek için o kadını gönderir. Kadının işi ayartmak, oğlun işi ayartıya karşı babasının sözünü tutmaktır. Oğul kadını geri çevirdiğinde ikisi de kralın kendilerine verdiği işi yapmış olur. Zohar bu örneği kötü eğilimin görevini açıklamak için verir. Gan Eden’de de yılanın sözü insanı sınar. Hava’nın bütün kararını değiştirebilecek kadar güçlü olan bu söz, Tanrı’nın buyruğunu değiştirmez. (Zohar II, Teruma, 163a)
Samael, insanı Tanrı’nın buyruğunu çiğnemeye yöneltebilir. Ayartma gücünün sınırını ve akıbetini Tanrı belirlediği için O’nun hükmü dışına çıkıp Tanrı’ya gerçekten isyan edemez. Bahçede çiğnenen buyruk, Adam ile Hava’ya verilen buyruktur. Yılanın sözü o buyruğa uymayı güçleştirmiştir. Ona uyup uymayacaklarına karar verme yetkisi yine Adam ile Hava’ya aittir.









