Yeşaya 9:1–7 Kimden Bahsediyor? Hizkiya, Asur Krizi ve Hristiyan Mesih Okuması

Yeşaya 9:1–7, Hristiyan misyonerliğinde İsa’nın doğumunu ve Tanrılığını önceden bildiren bir kehanet olarak sunulur. Özellikle “Bize bir çocuk doğdu, bize bir oğul verildi” sözleri ile devamındaki Pele Yoets, El Gibor, Avi Ad, Sar Şalom ifadeleri bu iddianın merkezine yerleştirilir. Fakat pasaj kendi tarihsel ve edebi bağlamında okunduğunda başka bir tablo ortaya çıkar. Yeşaya 7–10 boyunca anlatılan kriz, Yehuda’nın Asur tehdidi altındaki dönemidir; çocuğun krallığı da bu tarihsel çerçevenin içindedir. Klasik Yahudi yorumunun ana çizgisi, Yeşaya 9’daki kralı Hizkiya ile ilişkilendirir.

İbranice fiiller için “geçmiş zaman = yalnız geçmiş olay” kuralı geçerli değildir. Tanah İbranicesinde fiiller modern Türkçedeki zaman kipleri gibi mekanik işlemez; özellikle peygamberlik ve şiir dilinde tamamlanmış biçimler gelecekte kesin görülen olaylar için de kullanılabilir. Yeşaya 9’un anlamı tek bir fiilin zaman biçiminden değil, bölümün bütün anlatısından çıkarılmalıdır.

Yeşaya 7–10 tek bir tarihsel dünyanın içindedir

Yeşaya 7, Yehuda Kralı Ahaz’ın Aram Kralı Retsin ile Kuzey İsrael Kralı Pekah’ın saldırısından korkmasıyla başlar. Yeşaya Ahaz’a bu iki kralın planının gerçekleşmeyeceğini bildirir. Aynı bölümde İmmanuel işareti verilir ve çocuğun henüz iyiyi kötüden ayıracak yaşa gelmeden Ahaz’ın korktuğu iki krallığın gücünün kırılacağı söylenir.

Yeşaya 8’de Asur tehdidi büyür. Şam ile Şomron’un düşüşü anlatılır; ardından Asur’un Yehuda’ya kadar taşacağı bildirilir. Bölüm karanlık, sıkıntı ve baskı görüntüsüyle sona erer. Yeşaya 9 işte bu karanlığın içinden açılır. “Karanlıkta yürüyen halk büyük bir ışık gördü” sözü, önceki bölümde anlatılan ulusal felaketin karşısındaki kurtuluşu anlatır.

Bu nedenle Yeşaya 9’u Yeşaya 7–8’den koparıp yedi yüzyıl sonraki bir doğum hikayesine taşımak, peygamberin kurduğu anlatı zincirini parçalamaktır. Metnin dünyası Ahaz, Asur, Yehuda, İsrael’in kuzey bölgeleri, baskı, savaş ve yaklaşan kurtuluştur.

Fiiller neden tek başına tarihi belirlemez?

Yeşaya 9:1’de “gördü” anlamındaki רָאוּ — rau ve “parladı” anlamındaki fiil tamamlanmış biçimdedir. Eski makalede bundan, olayın Yeşaya’nın zamanında mutlaka tamamlanmış olması gerektiği ve gelecek zaman çevirilerinin Hristiyan teolojisi uğruna yapıldığı sonucu çıkarılıyordu. Bu çıkarım doğru değildir.

Tanah İbranicesinde qatal biçimi yalnız kronolojik geçmişi belirtmez. Bağlama göre tamamlanmışlık, kesinlik ve peygamberin gelecekteki bir olayı gerçekleşmiş gibi görmesi gibi işlevler taşıyabilir. Orta Çağ Yahudi dilbilgisi ve yorum geleneği de peygamberlik metinlerinde bu kullanımı tanır. Dolayısıyla “gördü” biçiminin kendisi ne Hizkiya yorumunu tek başına kanıtlar ne de gelecek zaman çevirisini tek başına sahtekarlık haline getirir.

Yahudi okumasının gücü burada fiil zamanına bağlı değildir. Asıl kanıt, Yeşaya’nın pasajı Asur krizinin içine yerleştirmesi ve klasik Yahudi yorumunun çocuğu Hizkiya ile tanımlamasıdır.

“Midyan günü” hangi kurtuluşu anlatıyor?

Yeşaya 9:3, baskının sona ermesini “Midyan gününde olduğu gibi” sözleriyle anlatır. Şoftim 6–8’de İsrael sayıca çok üstün Midyan güçlerinin elindeyken Aşem olağanüstü biçimde kurtuluş sağlar. Yeşaya’nın kendi dönemindeki büyük paralel de Asur ordusunun Yeruşalayim’i kuşatması ve Sanheriv’in ordusunun ilahi müdahaleyle kırılmasıdır.

Melahim II 18–19 ile Yeşaya 36–37 aynı Asur krizini anlatır. Sanheriv Yehuda’nın şehirlerini ele geçirir, Yeruşalayim’i tehdit eder ve Hizkiya Aşem’e yönelir. Sonunda Asur ordusu ağır bir darbeyle geri çekilir. Yeşaya 9’daki “boyunduruğun kırılması” ve “Midyan günü” benzetmesi bu tarihsel dünyanın içine tam olarak oturur.

“Bize bir çocuk doğdu” kimdir?

İbranice Tanah numaralandırmasında Yeşaya 9:5 şöyle başlar:

כִּי־יֶלֶד יֻלַּד־לָנוּ בֵּן נִתַּן־לָנוּ
Ki yeled yulad lanu, ben nitan lanu.
“Çünkü bize bir çocuk doğdu, bize bir oğul verildi.”

Raşi bu çocuğu Hizkiya olarak açıklar. Radak da açıkça sözün Hizkiya hakkında söylendiğini ve İsrael’in kurtuluşunun onun krallığı döneminde gerçekleştiğini belirtir. İbn Ezra aynı şekilde pasajı Hizkiya ile ilişkilendirir ve Sanheriv istilası sırasındaki yaşını tartışır.

Bu, Hristiyanlık karşısında sonradan üretilmiş bir kaçış değildir. Talmud, Sanhedrin 94a’da Yeşaya 9:5’i doğrudan Hizkiya’ya uygular. Hatta Aşem’in Hizkiya’yı Maşiah, Sanheriv’i de Gog ve Magog yapmayı düşündüğünü anlatan ünlü deraş aynı pasajı temel alır. Bu aggadik anlatının amacı peşatı değiştirmek değildir; fakat Yeşaya 9’un klasik Yahudi hafızasında Hizkiya–Sanheriv ekseninde okunduğunu açık biçimde gösterir.

Pele Yoets, El Gibor, Avi Ad, Sar Şalom

Hristiyan çevirilerinde Yeşaya 9:5/6 genellikle çocuğa “Harika Öğütçü, Güçlü Tanrı, Ebedi Baba, Barış Prensi” gibi unvanların verildiği biçimde çevrilir. Ardından “Güçlü Tanrı” ve “Ebedi Baba” sözlerinden çocuğun Tanrı olduğu sonucu çıkarılır.

Klasik Yahudi yorum bu ifadelerin sözdizimi konusunda tek bir açıklama vermez. Raşi ve Radak, Pele Yoets, El Gibor, Avi Ad ifadelerini Aşem’e ait nitelemeler olarak okur ve Aşem’in çocuğa Sar Şalom — Barış Önderi adını verdiğini söyler. Radak bunu Hizkiya’nın Asur’a kulluk etmeyip bağımsızlaşması ve onun günlerinde İsrael’e verilen esenlikle ilişkilendirir.

İbn Ezra ise bütün ifadelerin çocuğa uygulanabileceğini kabul eder. Fakat bu durumda bile onları ontolojik Tanrılık ilanı olarak okumaz. “Pele”yi onun günlerinde gerçekleşen harikayla, “Yoets”i danışma ve yönetimle, “El Gibor”u kudretli önder oluşuyla, “Avi Ad”ı David hanedanının onun sayesinde sürmesiyle ve “Sar Şalom”u dönemindeki esenlikle açıklar.

Klasik Yahudi kaynaklarında cümlenin nasıl bölüneceği konusunda farklı görüşler vardır; fakat hiçbirinde Hizkiya beden almış Tanrı haline gelmez. Hristiyan okuma, İbranice unvanlardan yalnız bir çeviri tercihi değil, Tanah’ın Tanrı–kral ayrımının dışına çıkan yeni bir ontoloji üretmektedir.

Hizkiya’nın krallığı neden “sonsuza dek” deniyor?

Yeşaya 9:6/7, yönetimin David’in tahtı üzerinde “şimdiden sonsuza dek” kurulacağını söyler. Bu söz de “Hizkiya öldüğüne göre pasaj ondan söz edemez” şeklinde kullanılır. Fakat Tanah, David’e de tahtının ve hanedanının sonsuza dek süreceğini söyler:

“Evin ve krallığın önümde sonsuza dek güvence altında olacak; tahtın sonsuza dek sağlam duracak.” (Şemuel II 7:16)

Buradaki vaat David’in biyolojik olarak hiç ölmeyeceği anlamına gelmez. Krallık antlaşmasının ve hanedan çizgisinin kalıcılığı anlatılır. Yeşaya 9’daki dil de aynı krallık dünyasının içindedir. Hizkiya bireysel olarak ölümsüz değildir; David’in tahtı ve Aşem’in İsrael’e ilişkin krallık vaadi onun kişisel ömründen daha büyüktür.

Bu aynı zamanda pasajın gelecekteki Maşiah beklentisiyle neden ilişki kurabildiğini açıklar. Hizkiya tarihsel kraldır; David hanedanına verilen vaat ise onunla sona ermez. Yahudi Maşiah beklentisi, başarısız olmuş bir İsa kehanetini kurtarmak için değil, David’e verilen krallık vaadinin gelecekte tamamlanması üzerine kuruludur.

Sanhedrin 94a neden önemlidir?

Sanhedrin 94a, Yeşaya 9:5’teki isimleri Hizkiya’ya uygular ve Aşem’in onu Maşiah yapmayı tasarladığını anlatır. Midat ha-Din buna, David’in Aşem’e çok sayıda ilahi söylemesine karşılık Hizkiya’nın kendisi için yapılan büyük mucizelerden sonra yeterli şükrü sunmadığı gerekçesiyle karşı çıkar.

Bu metin iki şeyi birlikte gösterir. Birincisi, Yeşaya 9 klasik rabbinik gelenekte Hizkiya’dan kopuk değildir. İkincisi, Hizkiya nihai Maşiah olarak kabul edilmez. Dolayısıyla Yahudi gelenek hem pasajın tarihsel Hizkiya bağlantısını korur hem de Maşiah beklentisinin tamamlanmadığını açıkça kabul eder.

Matta’nın kullanımı Yeşaya’nın anlamını değiştirmez

Matta 4:12–16, Yeşaya 9’un ilk ayetlerindeki Zevulun, Naftali ve “büyük ışık” dilini İsa’nın Galil’deki faaliyetine uygular. Bu, Matta’nın Tanah metinlerini İsa anlatısına yerleştirme yönteminin başka bir örneğidir. Daha sonraki bir Hristiyan yazarın Yeşaya’nın dilini İsa’ya uygulaması, Yeşaya’nın kendi tarihsel anlatısını geriye dönük olarak değiştirmez.

Yeşaya önce kendi çağında konuşur. Asur’un gölgesi, Yehuda’nın korkusu, Midyan gününe benzeyen kurtuluş, David’in tahtı ve Hizkiya’nın krallığı aynı pasajın parçalarıdır. Matta’nın yaptığı şey bu eski dili kendi İsa anlatısında yeniden kullanmaktır. Bu, Yeşaya’nın yedi yüzyıl önce İsa’nın doğumunu tarif ettiği anlamına gelmez.

Sonuç

Yeşaya 9’un Yahudi okuması tek bir fiilin geçmiş zaman biçimine dayanmaz. Pasajın kendi bağlamı çok daha güçlüdür. Yeşaya 7–10, Ahaz döneminden başlayarak Asur krizini, Yehuda’nın baskısını ve Aşem’in kurtuluşunu anlatır. “Midyan günü” benzetmesi olağanüstü askeri kurtuluşu işaret eder. Raşi, Radak ve İbn Ezra “bize verilen çocuk” sözünü Hizkiya ile ilişkilendirir. Sanhedrin 94a da aynı ayeti Hizkiya’ya uygular.

Yeşaya 9, İsa’nın Tanrı olarak dünyaya geleceğini haber veren bir Hristiyan doğum kehaneti değildir. Pasajın tarihsel kralı Hizkiya’dır; onun üzerinden görünen daha geniş çizgi ise Aşem’in David hanedanına verdiği krallık vaadidir. Gelecekteki Maşiah bu vaadin tamamlanmasını temsil eder, fakat Yeşaya 9’un İbranice metni İsa’yı, Üçlü Birliği veya beden almış Tanrı öğretisini içermez.

Kaynaklar

Tanah: Yeşaya 7–10; Melahim II 18–20; Divre Hayamim II 29–32; Şoftim 6–8; Şemuel II 7:12–16.

Hazal: Talmud Bavli, Sanhedrin 94a.

Klasik yorumcular: Raşi, Yeşaya 9:5; Radak, Yeşaya 9:5; İbn Ezra, Yeşaya 9:5.

Dilbilgisel not: Tanah İbranicesinde qatal biçimleri bağlama göre geçmiş, tamamlanmışlık veya peygamberlik söyleminde gelecekte kesin görülen olayları ifade edebilir. Bu nedenle Yeşaya 9’un tarihsel kimliği yalnız fiil biçiminden değil, pasajın bağlamından belirlenmelidir.