Talmud’a yapılan iftiralar (4) “Yahudi Olmayanlar İnsan Değil Midir?”

Yahudi olmayanlar insandır. Tora, insanı Tanrı’nın suretinde yaratılmış olarak tanımlar; Talmud da Yahudi olmayanlar için adam, insan dilini kullanır. “Talmud Yahudi olmayanları insan saymaz” suçlaması, belirli ayetlerin hukuki kapsamıyla ilgili tartışmayı insanlığın tanımına çevirerek üretilmiş bir iftiradır.

İsrael’in antlaşmaya bağlı görevleri, halkın kendi içindeki sorumluluğunu belirler. Diğer ulusların da Tanrı karşısında görevleri vardır. Halahik statü, bir kişinin hangi emre veya ritüel hükme bağlı olduğunu açıklar. Belirli görevlerin farklılığı, insanlığın reddi değildir. Tora’nın ortak insan kökeniyle antlaşma halkına verdiği görevler birlikte okunur.

İsrael’in karşılıklı sorumluluğu

Vayikra 19:17–18, kardeşe yürekten nefret beslememeyi, gerektiğinde onu uyarmayı ve komşuyu kendisi gibi sevmeyi emreder. Rabbi Akiva, sevgi emrini Tora’nın büyük bir ilkesi olarak niteler. Ahavat İsrael, İsrael’e sevgi, başkasının iyiliği için sorumluluk almayı da içerir. (Vayikra 19:17–18; Sifra, Kedoşim, 19:18 açıklaması.)

Şevuot 39a’daki כָּל יִשְׂרָאֵל עֲרֵבִים זֶה בָּזֶה — kol Yisrael arevim ze baze, “Bütün İsrael birbirinden sorumludur” ilkesi bu ortaklığı anlatır. Bireyin sorumluluğu, müdahale edebildiği alan ve koşullarla birlikte ele alınır. Başkasının yanlışını önleyebilmek, o kişiye karşı gerçek bir görev doğurur. (Şevuot 39a.)

Aileye karşı özel görevler, aile dışındaki insanların değerini kaldırmaz. İsrael’in antlaşmasından doğan karşılıklı sorumluluk da halkın kendi içindeki bağını güçlendirir. Bu özel bağdan, diğer insanlara karşı hiçbir görev bulunmadığı sonucunu çıkarmak, söylenenin yerine başka bir önerme koymaktır.

Mezarlıkta sorulan halahik soru

Bava Metsia 114b’de Rabba bar Avuha, Eliyahu ile mezarlıkta karşılaşır. Kohenlikle ilgili tuma sorusu üzerine Rabbi Şimon bar Yohai’nin görüşü aktarılır: Yahudi olmayanların mezarları, ohel yoluyla tuma konusunda İsrael mezarlarından farklı hükme bağlanır. Yehezkel 34:31’deki “siz benim sürümsünüz… adam sizsiniz” ifadesi bu yorumda dayanak olarak kullanılır. (Bava Metsia 114b.)

Bamidbar 19:14, bir insan çadırda öldüğünde oluşan ritüel durumu açıklar. Talmud’daki tartışma, bu hükmün kapsamıdır. Tumat ohel, ölüyle aynı örtülü alanı paylaşma veya onun üzerinde bulunmayla ilişkili tuma biçimidir. Ayetteki אָדָם — adam sözcüğü, burada hangi mezarın bu yoldan tuma oluşturduğunu belirlemek için yorumlanır.

Yevamot 61a, aynı görüşü dokunma ve taşıma yollarıyla karşılaştırır. Ravina’nın açıklamasında ohel bakımından getirilen dışlama, dokunmaya ve taşımaya uygulanmaz. Yahudi olmayanın cesedi bu iki yoldan tuma oluşturur. Tartışılan şey, cesede hangi biçimde temas edildiğine bağlı ritüel hükümdür. (Yevamot 61a.)

Rambam, Hilhot Tumat Met 1:12–13’te Yahudi olmayanın cesedinin dokunma ve taşıma yoluyla tuma oluşturduğunu, ohel yoluyla ise farklı hükme bağlı olduğunu yazar. Tosafot’ta ve diğer ilk dönem yorumcularında ohel sınırlamasının uygulanması hakkında görüş ayrılığı bulunur. Görüşlerin ayrıldığı konu, insanlık değil, mezarın belirli yoldan tuma oluşturmasıdır. (Rambam, Hilhot Tumat Met 1:12–13; Tosafot, Yevamot 61a.)

Tuma neyi belirler?

Tuma, kutsal alan ve kutsal yiyeceklerle ilişkiyi etkileyen ritüel durumdur. Bir kişi ölen yakınıyla ilgilenirken veya hayatın başka kaçınılmaz olaylarında tame duruma gelebilir. Tuma yolları, süreleri ve arınma işlemleri bu ilişkileri düzenler. İnsanların ahlaki değerini sıralamaz.

“Bir mezar ohel yoluyla tuma oluşturmaz” ifadesini “orada yatan kişi insan değildir” diye aktarmak, hukuki kapsamı değiştirir. Aynı cesedin dokunma ve taşıma bakımından ayrıca hükme bağlanması, ayrımın hangi düzeyde kurulduğunu gösterir. Teknik terimler insanlıktan çıkarma suçlamasına çevrildiğinde, kaynak yerine ona yüklenen anlam konuşmaya başlar.

Yevamot 61a, uluslar için adam sözcüğünün kullanıldığı Midyan ve Ninova pasajlarını da gündeme getirir. Bu ayetler tartışmanın kendi itirazlarıdır. “Yahudi olmayanlar hiçbir yerde insan diye adlandırılmaz” iddiası, alıntı yapılan sayfanın ele aldığı karşı örneklerle bile çelişir.

Keritot 6b’de kutsal yağın kullanımı

Şemot 30:32–33, kutsal göreve atamada kullanılan özel yağın yetkisiz kullanımını yasaklar. Keritot 6b, bu yağın kime sürülmesi halinde belirli sorumluluğun doğduğunu tartışırken adam sözcüğünü yorumlar. Buradaki sınıflandırma, yağın kullanımı için öngörülmüş yaptırımın kapsamını belirler. (Keritot 6b.)

Patur, “muaf”, kişinin belirli sorumluluğun dışında kaldığını bildirir. Eylemin izinli olup olmadığı ve başka sorumluluklar doğurup doğurmadığı ayrıca belirlenir. Aynı yaptırımdan muaf tutulan farklı kişiler veya varlıklar, yalnız o hüküm bakımından birlikte sayılır. Bu ortak sınıflandırma, onların bütün niteliklerinin aynı olduğu anlamına gelmez.

Talmud’un Yahudi olmayanlar için kullandığı insan dili

Gittin 47a’da Rabbi Elazar, Yahudi olmayanın toprağı üzerindeki haklarını tartışırken Tehillim 115:16’ya başvurur. Yeryüzü בְּנֵי־אָדָם — bne adam, “insanoğullarına” verilmiştir. Yahudi olmayanın mülkiyet hakkına ilişkin bu çıkarım, onu bne adam ifadesinin içinde değerlendirir. (Gittin 47a.)

Rabbi Meir’in Avoda Zara 3a ve Sanhedrin 59a’da aktarılan öğretisi, kendi mitsvalarını öğrenen Yahudi olmayan kişiyi Kohen Gadol’a benzetir. Dayanak Vayikra 18:5’teki הָאָדָם — haadam, “insan” sözcüğüdür. Ayet yalnız kohen, Levi veya İsrael’i adlandırmamıştır. Gemara, bu öğrenimin kapsamını kişinin kendi yedi mitsvasıyla açıklar; benzetme, onun Tanrı’ya karşı görevini öğrenmesinin değerini anlatır. (Avoda Zara 3a; Sanhedrin 59a.)

Kohen Gadol benzetmesi öğrenimin değerini belirtir; kişinin kohenlik statüsünü değiştirmez. Öğrenimin yedi mitsvayla ilgili kapsamı da diğer öğrenim hükümlerinden ayrılır. İnsanın Tanrı’ya karşı sorumluluğu ve bu sorumluluğu öğrenmesinin değeri, burada açıkça Yahudi olmayan kişiye uygulanır.

Tosafot, Yevamot 61a’da bu pasajları karşılaştırır. Rabbeinu Tam, ilgili yorumları adam ile haadam ayrımı üzerinden uzlaştırır. Diğer açıklamalar ayetin bağlamına veya bilgelerin görüş ayrılığına başvurur. Bunlar belirli ayet yorumlarını ilişkilendiren açıklamalardır; İbranicede her bağlam için geçerli bir insanlık sınıflandırması değildir. (Tosafot, Yevamot 61a, “ve-en haovde kokhavim keruyin adam”.)

Bir halkın tekil anlatımı

Şemot 4:22–23, İsrael halkına “oğlum” ve “ilk doğanım” der. Yeşayahu 52:4–5’te “halkım” tekil zamirlerle sürdürülür. 62:2–4 ve 12’de şehir tek bir kadın gibi, sakinleri ise çoğul halk olarak anlatılır. Yirmeyahu 30:10 ve 46:27–28’de “kulum Yaakov” hitabı da halkın ortak kimliğine yönelir.

Bu adlandırmalar, Tanrı’nın belirli muhatabıyla ilişkisini anlatır. İsrael’in “oğlum” veya “kulum” diye çağrılması, diğer insanların oğul, kul veya insan sözcüklerinin bütün anlamlarından çıkarılması değildir. Antlaşmanın verdiği özel adlandırma, o ilişkinin niteliğini gösterir. İbranice biçimler ve ayetler: Yahudi Halkına Tekil Halde Hitap Edilir mi?

Tora’nın ortak insan kökeni

Bereşit 1:27, insanın Tanrı’nın suretinde yaratıldığını bildirir. 5:1–2, erkekle kadının birlikte adam diye adlandırılmasını anlatır. 9:6, insan hayatına saldırıyı aynı suret ilkesiyle yasaklar. Bunlar insanlığın başlangıcına ve Noah’tan gelen insan dünyasına ilişkin hükümlerdir; İsrael’in halk olarak ortaya çıkışından önce verilmiştir. (Bereşit 1:27; 5:1–2; 9:6.)

Avot 3:14, surette yaratıldığı için insanın sevgili olduğunu bildirir; ardından İsrael’in özel ilişkisini ayrıca anlatır. Ortak insan değeri ile antlaşmanın getirdiği yakınlık birlikte korunur. Mişna Sanhedrin 4:5 de yaratılışın tek bir insanla başlamasını, bir kişinin diğerine atasının daha büyük olduğunu söylemesini engelleyen öğretiyle açıklar. Bütün insanların ortak kökeni, bu hükmün temelidir. (Avot 3:14; Mişna Sanhedrin 4:5.)

Rambam, Yahudi olmayan hastaların ziyaretini, ölülerinin gömülmesiyle ilgilenmeyi ve yoksullarının Yahudi yoksullarla birlikte desteklenmesini kaydeder. Bu görevleri açıklarken barış yollarını, Tehillim 145:9’daki Tanrı’nın bütün eserlerine merhametini ve yolları barış olan bilgeliği anar. Tanrı’ya bağlılık, başka insanlara karşı yerine getirilen görevlerde de görünür. (Hilhot Melahim 10:12; iç paragraf numaraları baskıya göre değişir.)

Kohen, Levi, İsrael ve Ben Noah’ın görevleri farklıdır. Halahik düzen, kişilerin hangi yükümlülüklere bağlı olduğunu bu ayrımlarla açıklar. Ortak insan değeri ise Tora’nın insanın yaratılışı hakkında verdiği hükme dayanır. Görev farkını insanlığın inkarına çevirmek, hem bu hükmü hem de Talmud’un açık kullanımlarını reddetmeyi gerektirir.

“Talmud Yahudi olmayanları insan saymaz” suçlaması yanlıştır. Belirli bir tuma veya yaptırım hükmünü bağlamından koparmak, bu iftirayı doğru hale getirmez. Aynı iftirayı Hristiyanlığın doğruluğuna kanıt diye sunmak da geçersizdir. İnsanın değeri İsa’nın ilahiliğine inanmaya değil, Tanrı’nın insanı yaratmış olmasına dayanır. Yahudilik, ortak insanlıkla İsrael’in Tora’ya bağlılığını birlikte korur.

Kaynaklar

Bereşit 1:27; 5:1–2; 9:6. Şemot 4:22–23 ve 30:32–33; Vayikra 18:5 ve 19:17–18; Bamidbar 19:14; Yehezkel 34:31; Yeşayahu 52:4–5 ve 62:2–4, 12; Yirmeyahu 30:10 ve 46:27–28; Tehillim 115:16 ve 145:9. Mişna: Avot 3:14; Sanhedrin 4:5. Sifra, Kedoşim. Talmud Bavli: Şevuot 39a; Bava Metsia 114b; Yevamot 61a ve Tosafot; Keritot 6b; Gittin 47a; Avoda Zara 3a; Sanhedrin 59a. Rambam: Hilhot Tumat Met 1:12–13; Hilhot Melahim 10:12.