Bitahon Nedir? Tanrı’ya Güvenmek ve Hiştadlut

Bir insan Tanrı’ya gerçekten güveniyorsa geleceği için plan yapmalı mıdır? Çalışmalı, para biriktirmeli, doktora gitmeli, güvenlik önlemi almalı ve karşısına çıkan sorunlara çözüm aramalı mıdır? Yoksa bunların hepsi Aşem’e yeterince güvenmediğini mi gösterir? Daha zor soru ise şudur: Bitahon sahibi bir insan, istediği iyi sonucun mutlaka gerçekleşeceğine inanmak zorunda mıdır? Hastaysa “Kesin iyileşeceğim”, işi tehlikedeyse “Kesin hiçbir şey olmayacak” veya önemli bir sonuç bekliyorsa “Kesin benim istediğim gibi olacak” mı demelidir?

Yahudi kaynaklarında bitahon, bu soruların hiçbirine basit bir sloganla cevap vermez. Bitahon, insanın hiçbir şey yapmadan mucize beklemesi değildir; doğal nedenleri reddetmek veya geleceği bildiğini sanmak da değildir. İnsan kendisine düşen görevi yerine getirir, makul sebepleri kullanır, dua eder ve tedbir alır; fakat bütün sonucu kendi zekâsına, parasına, doktoruna, işverenine veya planına bağlamaz. Bitahonun merkezinde, insanın kendi sorumluluk alanını ciddiye alırken hayatın tamamının kendi kontrolünde olmadığını kabul etmesi vardır.

Bu nedenle bitahon, Haşgaha Pratit ile yakından bağlantılı olsa da aynı konu değildir. Haşgaha, Aşem’in dünyayı nasıl gözetip yönettiğini sorar. Bitahon ise bu gerçek karşısında insanın nasıl yaşaması gerektiğini ele alır.

Bitahon: İnancı Hayatın İçinde Taşımak

Bitahon, İbranice בטחון kelimesinden gelir ve güvenme, dayanma, kendini emniyette hissetme anlamlarını taşır. Kavramın en önemli klasik açıklamalarından biri Rabbeinu Bahya ibn Pakuda’nın Hovot HaLevavot adlı eserindeki Şaar HaBitahon, yani “Güven Kapısı” bölümüdür. Rabbeinu Bahya bitahonu menuhat hanefeş, insanın güvendiği varlığa dayanmasından doğan ruh huzuru olarak tanımlar. Güvenin temelinde, kendisine dayanılan kişinin insanın gerçek iyiliğini istediğine, neyin iyi olduğunu bildiğine ve bunu gerçekleştirebilecek güce sahip olduğuna inanmak vardır.

İnsanlara duyulan güven her zaman sınırlıdır. Bir insan bizi sevebilir fakat hangi sonucun gerçekten iyi olduğunu bilemeyebilir; doğruyu bilebilir fakat onu gerçekleştirmeye gücü yetmeyebilir; bugün yardım edebilir fakat yarının şartlarını kontrol edemez. Aşem’e güven ise bu sınırlılıkların ötesindedir. Bu yüzden Rabbeinu Bahya’nın anlattığı huzur, “Her şey benim istediğim gibi olacak” düşüncesinden değil, hayatın nihai yönetiminin insanın sınırlı gücüne bağlı olmadığını bilmekten doğar.

Burada emuna, Haşgaha ve bitahon arasındaki farkı korumak gerekir. Emuna, Aşem’in varlığı, birliği, bilgisi ve Hanhaga’sı hakkındaki temel inancı ifade eder. Haşgaha, Aşem’in yaratılışı gözetmesi ve yönetmesiyle ilgilidir. Bitahon ise insanın bu inancı kendi hayatındaki belirsizliklerin içine taşımasıdır. “Aşem dünyayı yönetir” demek teorik olarak kolay olabilir; iş, sağlık veya aile konusunda gerçek bir belirsizlik ortaya çıktığında insanın nasıl düşündüğü ve nasıl davrandığı ise bitahonun fiilî alanıdır.

Tanah’ın güven dili de aynı yöndedir. Mişlei 3:5, “Aşem’e bütün kalbinle güven ve kendi anlayışına dayanma” der. Bu söz aklı kullanmayı yasaklamaz; insanın kendi hesabını nihai ölçü saymamasını öğretir. Yirmeyahu 17:7–8 Aşem’e güvenen kişiyi su kenarına dikilmiş, kuraklık geldiğinde bile kökleri suya ulaşan ağaca benzetir. Tehillim 37 ise güven ile eylemi doğrudan yan yana koyar: “Aşem’e güven ve iyilik yap.” Bitahonun Tanah’taki dili, hayatın dışına çekilmeyi değil, doğru eylemi güven içinde sürdürmeyi ister.

Hiştadlut: Sebepleri Kullanmak ve Kalbi Sebeplere Bağlamamak

Bitahonun yanındaki en önemli kavramlardan biri hiştadluttur. Hiştadlut, insanın kendisine düşen makul çabayı göstermesi ve dünyadaki sebepleri kullanmasıdır. Hovot HaLevavot bu konuda şaşırtıcı derecede açık bir dil kullanır. Rabbeinu Bahya insanın hayatı, sağlığı ve geçiminin Aşem’in hükmü altında olduğunu söyledikten hemen sonra, kişinin yararlı görünen yollarla ilgilenmekle yükümlü olduğunu belirtir. İnsan “Ömrüm belirlenmişse yemek yemeden de yaşarım” diyemez; yiyecek aramak, su içmek, barınmak ve bedenini korumak zorundadır. Çiftçi tarlasını sürer, yabani otları temizler, tohumu eker ve gerekiyorsa sular; ardından ürünün gerçekleşmesini Aşem’e bırakır. İşçi çalışır, tüccar ticaret yapar ve zanaatkâr mesleğini yerine getirir.

Buradaki hassas denge, sebepleri kullanmakla onları bağımsız güç hâline getirmemek arasındadır. Bir insanın maaşı gerçekten işvereninden gelir; doktor gerçekten tedavi uygular; müşteri gerçekten sipariş verir ve banka gerçekten finansman sağlayabilir. Bunların hepsi yaratılmış dünyanın gerçek ara nedenleridir. Fakat hiçbiri nihai ve bağımsız kaynak değildir. Bu yüzden bitahon, sebebi yok saymak değil, sebebin yerini doğru belirlemektir.

Saadya Gaon HaEmunot veHaDeot’ta, yalnız Tanrı’ya güvendiğini söyleyerek geçim, bedenin bakımı ve dünyanın olağan işlerini terk eden yaklaşımı eleştirir. Ona göre Tanrı dünyada işler için sebepler ve olağan yollar yaratmıştır. Mucize mümkündür, fakat insan hayatını olağanüstü bir müdahalenin sürekli gerçekleşeceği varsayımı üzerine kurmamalıdır. Kuzari de benzer biçimde yiyecek, silah, hazırlık ve başka ara nedenlerin kullanılmasını Haşgaha’ya karşı bir davranış olarak görmez. Tanrı’ya güven ile yaratılmış dünyanın işleyişini ciddiye almak birbirinin karşıtı değildir.

Berahot 35b bu konuyu çalışma ve Tora öğrenimi üzerinden tartışır. Rabbi Yişmael, “Tahılını toplayacaksın” ayetinden insanın Tora öğrenirken dünyanın normal işleyişi içinde çalışmasını da sürdürmesi gerektiğini çıkarır. Rabbi Şimon bar Yohay ise insan bütün zamanını sürmeye, ekmeye, biçmeye ve diğer işlere ayırırsa Tora’ya ne olacağını sorarak çok daha yüksek bir model ortaya koyar. Gemara tartışmayı yalnız teoride bırakmaz: Abaye, birçok kişinin Rabbi Yişmael’in yolunu izleyip başarılı olduğunu, Rabbi Şimon bar Yohay’ın yolunu uygulamaya çalışan birçok kişinin ise bunu başaramadığını kaydeder. Nefeş HaHayim bu sugyayı açıklarken toplumun geneli ile bütün hayatını Tora’ya verebilecek istisnai bireyin şartlarının aynı olmadığını vurgular.

Dolayısıyla hiştadlut için herkese uygulanabilecek tek bir saat, para veya çaba miktarı yoktur. Bir insanın çalışması, ailesinin sorumluluğunu taşıması ve gerekli planlamayı yapması bitahona aykırı değildir. Asıl soru, çabanın görev olmaktan çıkıp sınırsız bir kontrol arzusuna dönüşüp dönüşmediğidir. İnsan bir noktadan sonra “Bir telefon daha açarsam artık başarısız olmam mümkün değil” veya “Bu kişiyi ne pahasına olursa olsun memnun etmeliyim, çünkü bütün geleceğim onun elinde” diye düşünmeye başlıyorsa, doğal aracı kullanmanın ötesine geçip kalbini o araca bağlamaya başlamış olabilir.

Korku, Tedbir, Tıp ve Geçim: Yaakov’un Yolu

Bitahonun korku ve tedbirle ilişkisini en iyi gösteren Tanah örneklerinden biri Yaakov’un Esav ile karşılaşmaya hazırlanışıdır. Yaakov, Esav’ın dört yüz adamla kendisine doğru geldiğini öğrenince Tora onun “çok korktuğunu ve sıkıldığını” açıkça söyler. Buna rağmen anlatı Yaakov’u emunasını kaybetmiş biri olarak sunmaz. Yaakov korkusunun içinde hem Aşem’e yönelir hem de elindeki imkânları kullanır: kampını ikiye ayırır, Aşem’e dua eder ve Esav’a hediyeler gönderir. Midraş bu hazırlığı dua, hediye ve savaşa hazırlanma şeklinde üç yönlü olarak özetler.

Bu örnek, bitahonun insanın hiçbir korku hissetmemesi anlamına gelmediğini gösterir. İnsan bedeni tehlikeye tepki vermek üzere yaratılmıştır; sağlık sonucu bekleyen, ailesi için endişelenen veya ekonomik bir tehlikeyle karşılaşan insan korkabilir ve nitekim Yaakov da korkmuştur. Bitahonun sorusu korkunun gelip gelmemesi değil, korkunun insanı nasıl yönettiğidir. Yaakov korkunun içinde dua etmiş, düşünmüş ve tedbir almıştır; ne yalnız kendi planına dayanmış ne de “Aşem beni korur, hiçbir şey yapmama gerek yok” demiştir.

I Şmuel 16’daki Şmuel örneği aynı noktayı daha da belirginleştirir. Aşem Şmuel’e Yişay’ın evine gidip yeni kralı meshetmesini emrettiğinde Şmuel, Şaul bunu duyarsa kendisini öldürebileceğini söyler. Aşem onu güvensizlikle suçlamak yerine güvenli biçimde hareket edebileceği bir yol gösterir. Hovot HaLevavot bu olayı özellikle kullanır ve Şmuel’in tedbirini bitahon eksikliği olarak görmez.

Şabat 32a’daki öğreti de gereksiz tehlikeye karşı çok nettir. Rabbi Yannai, insanın tehlikeli bir yerde durup “Bana mucize yapılır” dememesi gerektiğini söyler; çünkü mucize gerçekleşmeyebilir ve gerçekleşse bile kişinin zehutundan eksiltebilir. Aynı sugyada Rabbi Yannai’nin geçeceği vapuru kontrol ettiği ve Rabbi Zeira’nın kuvvetli rüzgâr sırasında devrilebilecek hurma ağaçlarının arasından yürümekten kaçındığı anlatılır. Bunlar, güven ile tedbirin aynı hayat içinde birlikte bulunabileceğini gösterir.

Bu ilkeden günümüz için açık bir sonuç çıkar: makul güvenlik önlemleri almak, emniyet kemeri takmak, iş güvenliğine dikkat etmek, binayı güvenli tasarlamak, riskleri değerlendirmek veya uygun durumlarda sigorta gibi koruyucu araçlardan yararlanmak kendi başlarına bitahona aykırı değildir. Klasik kaynaklar modern sigorta sistemlerinden söz etmez; burada yapılan şey onların tedbir ilkesini günümüz şartlarına uygulamaktır. Sorun tedbirin varlığı değil, insanın bütün güvenliğini yalnız tedbire bağlayarak Aşem’i unutmasıdır.

Tıp konusunda kaynakların çizdiği sınır özellikle önemlidir. Bava Kamma 85a, Şemot 21:19’daki ve-rapo yerape ifadesinden doktora tedavi etme izni verildiğini çıkarır. Berahot 60a da insanın tedavi olurken Aşem’den şifa istemesini öğretirken tıbbi tedavinin Tanrı’nın iradesine karşı bir müdahale olmadığını açıkça belirtir. Bu nedenle “Aşem’e gerçekten güveniyorsan doktora gitme veya ilaç kullanma” sonucu klasik Yahudi kaynaklarından çıkmaz. Doktor şifanın Aşem’den bağımsız kaynağı değildir; fakat doktoru ve tedaviyi kullanmak da Aşem’e güvensizlik sayılmaz.

Aynı denge para ve geçim alanında da görülür. Devarim 8:17–18, insanın “Gücüm ve elimin kuvveti bana bu serveti yaptı” demesine karşı uyarır; fakat ayet insanın gerçekten çalıştığını inkâr etmez. Uyarının hedefi emeği mutlaklaştırmaktır; insan çalışır, beceri geliştirir ve fırsat arar, fakat çalışma gücünün, sağlığın, zamanlamanın, müşterinin, piyasanın ve sonucun tamamının yalnız kendi iradesinden doğmadığını bilir.

Bava Metsia 42a’da Hazal bir yandan malın korunması ve paranın nasıl dağıtılacağı hakkında somut tedbirlerden söz ederken, aynı pasajda Aşem’in kişinin emeğine beraha vermesi için dua edilmesini öğretir. Maddi planlama ile Aşem’e güven aynı sugyada yan yana durabilir. Bu yüzden bütçe yapmak, bir miktar birikim ayırmak veya malı korumak başlı başına bitahon eksikliği değildir. İnsan para ile hayatını düzenleyebilir; fakat parayı mutlak güvenlik kaynağı hâline getirdiğinde bitahonun yönü değişmeye başlar.

Me’am Lo’ez’in Yaakov’un duası hakkındaki açıklaması bu dengeye başka bir boyut ekler. Bereşit 28’de Yaakov Aşem’den “yiyecek ekmek ve giyecek elbise” ister. Me’am Lo’ez, Yaakov’un lüks istemediğine ve temel ihtiyaçlarını dile getirdiğine dikkat çeker; ardından Mişlei 30:8’deki “Bana ne yoksulluk ne zenginlik ver” düşüncesini aktarır. Bitahon böylece yalnız daha çok kazanacağına inanmakla değil, neyin gerçekten ihtiyaç olduğunu öğrenmek ve Aşem’in verdiğiyle yaşayabilmekle de ilgilidir.

İstenen Sonucun Kesinleşmesi Bitahon mudur?

Bitahon hakkında en zor tartışmalardan biri burada başlar. Hazon İş, Emuna uBitahon’un ikinci bölümünde yaygın bir tanımı eleştirir. Gelecekte iki ihtimal varsa ve biri bize iyi, diğeri kötü görünüyorsa, peygamberlik yoluyla sonuç bildirilmemişken “Aşem’e güvendiğim için kesinlikle benim istediğim iyi sonuç gerçekleşecek” demenin bitahonun temel tanımı olmadığını söyler. Ona göre insan sonucu bilmiyor olabilir; bitahonun esas noktası, olayın bağımsız bir mikre tarafından yönetilmediğini ve Aşem’in Hanhaga’sının dışında bulunmadığını bilmektir.

Bu görüş özellikle belirsizlik anlarında önemlidir. Bir insan tıbbi test bekliyorsa, bitahon sahibi olmak “Sonuç kesin temiz çıkacak” demesini zorunlu kılmaz. Sonucu bilmiyor olabilir; buna rağmen tedavisini sürdürür, dua eder ve hayatının Aşem’in bilgisi dışında olmadığını bilir. Bu yaklaşımda huzur geleceği bilmekten değil, geleceği bilmeden güvenebilmekten doğar.

Habad düşüncesinde, özellikle Tsemah Tsedek’in “Tracht gut, vet zayn gut” sözü ve Lubavitcher Rebbe’nin bu söz hakkındaki açıklamalarında daha ileri bir vurgu bulunur. Bu çizgide yüksek bir bitahon düzeyinde insanın tov ha-nire veha-nigle, yani açıkça görülebilen iyi sonucu güvenle beklemesine daha geniş yer verilir; böyle bir güvenin kendisi manevi avodanın parçası olarak görülür. Hazon İş ile Habad öğretisinde öne çıkan tanımlama birebir aynı değildir. Hazon İş bilinmeyen gelecekte istenen sonucun kesinleşmesini bitahonun temel tanımı yapmazken, Habad kaynakları yüksek bir güven düzeyinde görünür iyiliği beklemeyi daha güçlü biçimde vurgular.

Bu farkı korumak önemlidir; fakat ondan başka bir yanlış sonuç çıkarılmamalıdır. Kötü bir sonuç yaşayan kişiye “Demek ki yeterince güvenmedin” demek için bu kaynaklar kullanılmamalıdır. Böyle bir yargı hem insanın iç dünyası hakkında bilmediğimiz bir iddia kurar hem de İyov kitabının öğrettiği sınırı aşar. Bitahon, başkasının acısını açıklama yetkisi değildir.

Gam Zu Letova, Acı ve Dua

Hazal bitahonun yüksek örneklerini Rabbi Akiva ve Nahum İş Gam Zu üzerinden de anlatır. Berahot 60b’de Rabbi Akiva’ya bir şehirde kalacak yer verilmez; geceyi dışarıda geçirmek zorunda kalır, lambası söner, horozu ve eşeği kaybolur. Her aşamada “Kol de-avid Rahmana le-tav avid”, yani Rahman’ın yaptığı iyilik içindir, der. Sonunda askerlerin şehri ele geçirdiği ve o gece yaşanan kayıpların onun yerinin fark edilmesini engellediği anlaşılır. Taanit 21a’da Nahum İş Gam Zu da başına gelen olumsuz olaylar karşısında “Gam zu letova”, yani “Bu da iyilik içindir” sözüyle anılır.

Bu anlatılar, görünen kayıp ile Tanrısal Hanhaga’nın daha geniş sonucu arasındaki farkı öğretir. Fakat her acının nedenini birkaç saat veya birkaç yıl sonra mutlaka anlayacağımızı vaat etmezler. Rabbi Akiva’nın hikâyesinde ilişki görünür hâle gelir; İyov kitabında ise insanın acının bütün hesabını çözemediği özellikle gösterilir. Bu yüzden “Bunun nasıl iyi olduğunu biliyorum” ile “Aşem’in Hanhaga’sının dışında olmadığına güveniyorum” aynı cümle değildir.

Aynı sınır başkasının acısına yaklaşırken daha da önemlidir. Bir insan kendi başına gelen olay karşısında “Gam zu letova” diyebilir ve bununla kendi bitahonunu ifade edebilir. Fakat yas yaşayan, hastalanan veya ağır bir kayıp yaşayan başka bir kişiye “Bu kesin şu nedenle senin iyiliğin için oldu” demek Tanrısal hesabı bildiğimizi varsayar. İyov’un arkadaşlarının hatası tam da Tanrı’nın adaletini savunmaya çalışırken İyov’un acısını kendi teorileriyle açıklamalarıdır. Bitahon insana kendi kalbini Aşem’e bağlama görevi verir; başkasının gizli hesabını teşhis etme yetkisi vermez.

Dua da bu güvenin doğal parçasıdır. Tehillim 55 insanı yükünü Aşem’e bırakmaya, Tehillim 62 ise kalbini O’nun önünde dökmeye çağırır. Dua Aşem’e bilmediği bir ihtiyacı haber vermek değildir. İnsan duasında ne istediğini açıkça söyler, fakat aynı zamanda ihtiyacının ve sınırlılığının farkına varır. Bu nedenle dua hiştadlutun yerine geçen bir yöntem değildir; hiştadlutla birlikte insanın kendi gücünü doğru yere yerleştirir. Kabalat’taki Yahudilerin Dua Hakkındaki Anlayışı Nedir? yazısında bu ilişki daha ayrıntılı incelenmektedir.

Parnasa, Rekabet ve Günlük Hayat

Bitahonun en ciddi sınavlarından biri ekonomik hayatta ortaya çıkar. Hazon İş, dükkân sahibi üzerinden çok çarpıcı bir örnek verir. İnsan işleri yolundayken “Parnasa Aşem’dendir” diyebilir; fakat yanına rakip bir dükkân açıldığında rakibini karalamaya, onun işini engellemeye veya müşterileri haksız yollarla kendisine çekmeye başlıyorsa, teorik olarak söylediği güven henüz davranışına tam olarak yerleşmemiştir. Çünkü rakibini, kendisine verilmiş geçimi elinden alabilecek bağımsız bir güç gibi görmeye başlamıştır.

Bu, rekabetin kendisinin yanlış olduğu anlamına gelmez. İnsan hizmetini iyileştirebilir, daha iyi fiyat sunabilir, çalışmasını düzenleyebilir ve müşterilerine ulaşmak için meşru yollar kullanabilir. Bitahonun sınırı, korkunun insanı Tora’nın ahlaki sınırlarının dışına sürükleyip sürüklemediğinde ortaya çıkar. Eğer parnasanın nihai kaynağının Aşem olduğuna gerçekten inanıyorsa, rakibi karşısında yalan, iftira ve haksızlık kullanması için manevi bir gerekçe kalmaz.

Bu nokta bitahonun yalnız insanın ne kadar sakin hissettiğiyle ölçülemeyeceğini gösterir. İnsan kalben gergin olabilir ve yine de doğru davranabilir; başka biri ise son derece sakin görünürken haksızlık yapabilir. Bitahonun önemli ölçülerinden biri, belirsizlik ve kayıp korkusu geldiğinde insanın Tora’nın sınırları içinde kalıp kalamadığıdır.

Sukkot bu düşünceyi farklı bir biçimde somutlaştırır. İnsan geçici ve kırılgan bir sukkada otururken güvenliğin yalnız kalın duvarlardan gelmediğini öğrenir; fakat bundan fiziksel korunmanın gereksiz olduğu sonucu çıkmaz. Bu denge Kabalat’taki Sukkot’u Neden Kutluyoruz? Sukka, Ananei HaKavod ve Güven yazısında ayrıca ele alınmıştır.

Bitahon günlük hayatı pasifleştirmez; aksine sorumluluğun sınırlarını daha berrak hâle getirir. İş görüşmesine girecek insan hazırlanır, şirketi araştırır ve kendisini iyi ifade etmeye çalışır; fakat tek bir görüşmenin bütün hayatının mutlak belirleyicisi olmadığını bilir. Hastalanan kişi uygun doktora gider, gerekli tetkikleri yaptırır ve tedavisini takip eder; fakat doktorun nihai güç sahibi olmadığını bilir. İş kuran kişi pazar araştırması yapar, bütçe hazırlar ve risklerini hesaplar; fakat hesabının bütün geleceği kontrol eden kusursuz bir mekanizma olmadığını kabul eder.

Bu anlayış insanın sonuç istemesini de yasaklamaz. Hasta iyileşmek ister, işsiz insan iş bulmak ister, anne çocuğunun korunmasını ister ve insan duasında bunları açıkça dile getirir. Sonucu Aşem’e bırakmak, sonucu önemsememek değildir. Daha doğru anlamı, istediğimiz şeyi hayatımızın mutlak ölçüsü hâline getirmemektir. “Bunu çok istiyorum” ile “Bu gerçekleşmezse hayatımın hiçbir anlamı kalmaz” aynı düşünce değildir.

Bitahon aynı zamanda geleceği kontrol etmek için sürekli yeni güvence arama ihtiyacını sınırlar. İnsan gerekli adımı attıktan sonra her ihtimali sonsuza kadar hesaplamak zorunda olmadığını öğrenir. Hiştadlut burada tembellik ile aşırı kontrol arasında bir yol açar: insan üzerine düşeni yapar, fakat sonucu kendi çabasının zorunlu ürünü saymaz. Başarı geldiğinde yalnız kendisini yüceltmez; başarısızlık geldiğinde de bütün varlığını tek bir sonuca indirgemez.

Bu yüzden bitahonun özü dünyadan kaçmak değil, dünyadaki yerini doğru anlamaktır. İnsan sebepler içinde yaşarken onları Aşem’den bağımsız görmez; çalışırken işi mutlaklaştırmaz, doktora giderken şifayı yalnız doktora bağlamaz, tedbir alırken bütün güvenliğini tedbire yüklemez ve dua ederken Tanrı’ya hangi sonucu vermesi gerektiğini öğretmeye kalkmaz. Korku hissettiğinde de bu korkunun kendisini haksızlığa veya sorumluluktan kaçışa sürüklemesine izin vermemeye çalışır.

Bitahonun verdiği huzur tam burada ortaya çıkar. İnsan kendi görevini küçültmeden, kendisini evrenin tek yöneticisi sanma yükünden kurtulur. Hiştadlut insanın sorumluluk alanıdır; sonucu belirleyen bütün şartlar ise ondan daha büyüktür. İnsan yapması gerekeni mümkün olduğunca doğru yapar ve kendi gücünün bittiği yerde Aşem’e dayanır.

Başlıca Kaynaklar

Mişlei 3:5–6 ve 30:8; Yirmeyahu 17:5–8; Tehillim 37, 55, 62 ve 131; Bereşit 28 ve 32; I Şmuel 16:1–3; Berahot 35b ve 60a–b; Şabat 32a; Taanit 21a; Bava Kamma 85a; Bava Metsia 42a; Rabbeinu Bahya ibn Pakuda, Hovot HaLevavot, Şaar HaBitahon; Saadya Gaon, HaEmunot veHaDeot; R. Yehuda HaLevi, Kuzari; R. Hayim Volozhin, Nefeş HaHayim; Hazon İş, Emuna uBitahon, II; Me’am Lo’ez, Bereşit 28:20–22; Tsemah Tsedek ve Lubavitcher Rebbe’nin bitahon üzerine öğretileri.