Goy ve Goyim Ne Demektir? Tanah ve Hazal’da “Ulus” Kavramı
Goy (גּוֹי), İbranicede “ulus, millet” demektir. Çoğulu goyim (גּוֹיִם), “uluslar, milletler” anlamına gelir. Tanah, Yahudi kutsal kitaplarının bütünü, bu sözcüğü İsrael için de kullanır. Yahudi bilgelerinin, yani Hazal’ın metinlerinde ve günümüzde ise goy, sık sık “Yahudi olmayan kişi” anlamındadır. Kelimenin kimi anlattığını geçtiği cümle belirler; bir insanın değeri hakkındaki hükmü de o metnin söylediklerinden öğreniriz.
Tanah’ta İsrael de bir goydur
Moşe’nin beş kitabını içeren Tora’da Tanrı, Sinay’da İsrael’e “Siz Benim için bir kohenler krallığı ve kutsal bir ulus olacaksınız” der (Şemot 19:6). Kohen, kutsal hizmeti yerine getiren görevlidir. Ayetin İsrael için kullandığı ifade גּוֹי קָדוֹשׁ — goy kadoş, “kutsal ulus”tur. Yeşaya ise aynı halkın günahlarını eleştirirken גּוֹי חֹטֵא — goy hote, “günahlı ulus” der (Yeşaya 1:4). İki yerde de goy aynı halkı anlatır. Birinde kutsallığı, diğerinde günahı bildiren, kelimenin yanındaki nitelemedir.
Yahudi kaynaklarında İsrael ile diğer uluslar karşılaştırıldığında goyim, İsrael dışındaki ulusları ifade eder. Rabbinik İbranicede, yani Yahudi bilgelerinin kullandığı dilde, goy ayrıca bu uluslardan bir kişiyi anlatabilir. Böylece sözcük hem topluluk hem kişi için kullanılır. Konuşma dilindeki tonu da önemlidir. Türkçede “yabancı” sözü nasıl bilgi vermek veya birini küçümsemek amacıyla söylenebiliyorsa, goy da konuşanın amacı ve cümlenin kuruluşuna göre farklı bir ton taşıyabilir.
Tanah’ta uluslara yöneltilen sert eleştiriler belirli davranışları hedef alır: putperestlik, çocuk kurbanı, cinsel suçlar, şiddet, saldırı savaşları ve İsrael’e yapılan zulüm. Aynı ahlaki yargı İsrael’e de yönelir. Amos, Yeşaya, Yirmeyahu ve Yehezkel, İsrael ile Yehuda’nın suçlarını anlatır; sürgün ve yıkımı bu suçlarla ilişkilendirir. Tanrı’yla antlaşma içinde olmak, halkı yaptıklarından sorumlu kılar.
Yeşaya 40:17’de bütün ulusların Tanrı’nın karşısında hiç gibi sayılması başka bir karşılaştırmadır. Bölüm, dünyayı yaratan Tanrı ile yaratılmış güçler arasındaki farkı anlatır. Büyük bir krallık insanlara yenilmez görünebilir; onu var eden Tanrı karşısında ise gücü sınırlıdır.
Noah ve insanlığın ortak başlangıcı
Noah, İsrael halkının ortaya çıkışından ve Sinay antlaşmasından önce yaşar. Onu bugünkü Yahudi–Yahudi olmayan ayrımıyla adlandırdığımızda, daha sonraki bir ayrımı eski bir döneme taşımış oluruz. Tora’nın anlatısında Noah, insanlığın ortak atalarından biridir. Tufandan sonra onunla yapılan antlaşma, kendisinden sonraki kuşakları da kapsar (Bereşit 9:1–17).
Bu ortak başlangıcın temeli, Bereşit 1:27’de insanın Tanrı’nın görüntüsünde yaratılmasıdır. Yahudi düşüncesinde buna Tselem Elokim denir. Buradaki insan, henüz uluslara ayrılmamış insanlıktır. Bütün insanların ilk insan Adam’dan gelişi, Tanrı’nın görüntüsünde yaratılma niteliğini ortak kılar. İsrael’in daha sonra aldığı özel görev, insanlığın bu ortak zemininde yer alır.
Tora öğrenimi ve insanın değeri
Yahudi bilgelerinin hukuk ve yorum tartışmalarını aktaran Talmud, Yahudi olmayan kişilerin sorumluluklarını ve değerini de ele alır. Bava Kamma 38a’da Rabbi Meir, Tora öğrenen Yahudi olmayan bir kişiyi Kohen Gadol’a, yani Bet HaMikdaş’taki başkohene benzetir. Bet HaMikdaş, Yeruşalayim’deki kutsal Mabettir; başkohen burada en yüksek kohenlik görevini taşır. Bu karşılaştırma, öğrenime verilen değerin büyüklüğünü gösterir.
Rabbi Meir’in dayandığı sözcük Vayikra 18:5’teki הָאָדָם — ha-adam, “insan”dır. Ayet, Tanrı’nın hükümlerini yerine getirerek yaşayan kişiden söz ederken bir kohen, Mabette hizmet eden bir Levi veya bir İsraelli diye belirli bir grubu saymaz; insan der. Rabbi Meir, bu geniş ifadeden Yahudi olmayan kişinin de kendisine verilen Tanrısal hükümleri öğrenmesinin değerini çıkarır.
Sanhedrin 59a, aynı sözü öğrenimin kapsamı açısından inceler. Rabbi Yohanan’ın İsrael’e verilen Tora mirasını öğrenmek konusunda koyduğu sınır ile Rabbi Meir’in sözü birlikte ele alınır. Tartışma, Rabbi Meir’in burada Noah’ın çocuklarına ait yedi mitsvanın öğrenimini anlattığını açıklar. Bney Noah, “Noah’ın çocukları”; mitsva ise Tanrısal buyruk demektir. Bu yedi buyruk, Yahudi geleneğinde insanlığın ortak yükümlülüklerini ifade eder. Bava Kamma’daki tartışma ayrıca emredilerek ve kendiliğinden yapılan eylemlerin ödülü arasında ayrım kurar. Böylece öğrenimin değeri, kişinin hangi yükümlülükleri öğrendiği ve yerine getirdiğiyle birlikte açıklanır.
Barış içinde yaşamanın somut gerekleri
Gittin 61a, Yahudi olmayan yoksulların Yahudi yoksullarla birlikte desteklenmesini, hastalarının ziyaret edilmesini ve ölülerinin gömülmesiyle ilgilenilmesini bildirir. Gerekçesi darkei şalom, “barış yolları”dır. Toplumda barışın kurulması, yardıma ihtiyaç duyan insanla ilgilenmeyi gerektirir. Yahudi uygulama yasalarının bütünü olan halaha, bu sorumluluğa somut biçim verir.
Gittin 59b’de Abaye, Tora’nın bütününün barışla ilişkisini Mişlei 3:17’ye bağlar: “Onun yolları hoşluk yollarıdır; bütün patikaları barıştır.” Yoksula destek, hasta ziyareti ve cenazeyle ilgilenme bu ilkenin günlük hayattaki karşılıklarıdır.
Gittin 62a, selamlaşmanın ayrıntılarını da tartışır. Rav Hisda’nın Yahudi olmayanlara önce selam verdiğini aktarır. Metin onun gerekçesini açıklar: Kendisine verilen selamı iki kez “şalom” diyerek karşılamak zorunda kalmak istemez. “Şalom”, barış anlamına gelen selam sözüdür; bölüm, bu sözün kullanımına ilişkin dini sınırları da ele alır. Rav Hisda, karşısındaki kişiye selam vererek ilişki kurar ve selamın biçimini bu sınırlar içinde seçer.
Yaşın getirdiği tecrübeye saygı da aynı insan ilişkilerinin parçasıdır. Kiduşin 33a’ya göre Rabbi Yohanan, yaşlı Aramilerin önünde ayağa kalkar; onların uzun hayatları boyunca yaşadıklarını düşünürdü. Rava ise ayağa kalkmadan saygısını gösterirdi. Metin, farklı davranış biçimleri içinde yaşlı insanın tecrübesine verilen ortak değeri aktarır.
Berahot 58a, ulusların bilgelerinden birini gören kişinin, bilgeliğinden insana verdiği için Tanrı’ya beraha söylemesini bildirir. Beraha, Tanrı’yı öven bir kutsama duasıdır. Bu duayı söyleyen kişi, karşısındaki bilginin bilgeliğini Tanrı’dan gelen bir armağan olarak tanır.
Gelecek Dünya ve İsrael’in görevi
Sanhedrin 105a’da ulusların Gelecek Dünya’daki payı üzerine iki görüş yer alır. Olam Haba, “Gelecek Dünya”, insanın Tanrı katındaki kalıcı hayatını ve ödülünü anlatan terimdir. Rabbi Eliezer, Tehillim 9:18’i ulusları dışlayan biçimde yorumlar. Rabbi Yehoşua ise ayetin “Tanrı’yı unutan bütün uluslar” dediğine dikkat çeker. Ayetteki niteleme, Tanrı’yı unutanlarla O’na bağlı yaşayanları ayırır. Rabbi Yehoşua bu nedenle uluslar arasındaki Tanrı’ya saygı duyan kişilerin Gelecek Dünya’da payı olduğunu söyler.
Rabbi Eliezer ile Rabbi Yehoşua, aynı ayetin ulusları hangi kapsamda ele aldığı konusunda ayrılır. Rabbi Yehoşua’nın hükmünde Gelecek Dünya’daki payı belirleyen, kişinin Tanrı’ya bağlılığıdır. Tanah’ta insanlığın ortak başlangıcıyla kurulan değer, burada insanın Tanrı’yla ilişkisi açısından ele alınır.
İsrael’in “kutsal ulus” olarak seçilmesi de bir görev verir: Antlaşmayı ve Tora’yı taşımak, yaşayışıyla Tanrı’nın birliğine tanıklık etmek. Yeşaya’nın İsrael’i “uluslara ışık” olarak anlatması, bu görevi diğer halklara yöneltir (Yeşaya 42:6; 49:6). Kutsallık, insanın başkalarıyla ilişkisine kadar ulaşır. Yoksula yardım etmek, yaşlıya saygı göstermek ve bir bilginin bilgeliğini tanımak, bu sorumluluğun yaşanan biçimleridir.
Kaynaklar
Tanah: Bereşit 1:27; 9:1–17; Şemot 19:6; Vayikra 18:5; Yeşaya 1:4; 40:17; 42:6; 49:6; Tehillim 9:18; Mişlei 3:17. Talmud Bavli: Bava Kamma 38a; Sanhedrin 59a; Gittin 59b, 61a, 62a; Kiduşin 33a; Berahot 58a; Sanhedrin 105a.
