İsa’nın Dirilişine İlişkin Tarihsel Kanıtlar Neyi Gösteriyor?
Bir olayın gerçekten yaşandığını göstermekle, insanların o olayın yaşandığına inandığını göstermek aynı şey değildir. Tarihçi, geçmişe ait yazılı tanıkları, bunların ne zaman oluşturulduğunu, birbiriyle ilişkisini, anlatıcıların hangi bilgiye erişebildiğini ve metinlerin neyi doğrulamaya yöneldiğini inceler. İsa’nın dirildiği iddiası da önce bu yöntemle araştırılmalıdır. Bir topluluğun dirilişe inanmasının tarihsel olarak erken bir döneme uzanması önemlidir; fakat bu inancın varlığı ile doğaüstü olayın gerçekleşmiş olması iki ayrı önermedir. İsa’nın dirilişi hakkında en eski metinlerin ne söylediği, onların neyi bağımsız biçimde kanıtladığından ayrı tutulmalıdır.
İsa’nın Roma yönetimi altında idam edilmesi, erken Hristiyan kaynakların yanı sıra Hristiyan olmayan Roma tarihçisi Tacitus’un Annales 15.44’teki kaydıyla da ilişkilendirilebilmektedir. Tacitus, Christus’un Tiberius döneminde Pontius Pilatus yönetiminde ölüm cezasına çarptırıldığını aktarmaktadır. Bu belge, Hristiyan hareketinin erken tarihini ve İsa’nın ölümüne ilişkin bilgiyi araştırmada önemlidir. Ancak Tacitus’un anlatısında İsa’nın ölümden döndüğünü gördüğünü bildiren bir tanıklık yoktur. Ölümün tarihsel olarak kabul edilmesi, dirilişin de aynı kaynakla doğrulandığı anlamına gelmemektedir.
En eski yazılı tanıklık: Pavlus neyi aktarmaktadır?
Diriliş inancıyla ilgili en önemli erken metinlerden biri I Korintliler 15:3–8’dir. Pavlus burada kendisine ulaştırılan öğretiyi yeniden aktardığını belirtmektedir. Yunanca παρέδωκα … παρέλαβον sözcükleri, “aktardım … aldım” anlamlarını taşımaktadır. Pavlus, İsa’nın öldüğünü, gömüldüğünü ve dirildiğini bildiren bir geleneği sunmakta, ardından Kefas’a, On İki’ye, beş yüzden fazla kardeşe, Yaakov’a ve diğerlerine göründüğünü söylemektedir. Bu metin, Pavlus’un mektuplarının yazıldığı birinci yüzyıl ortasında diriliş inancının Hristiyan topluluklarda bulunmuş olduğunu güçlü biçimde göstermektedir.
Burada iki zaman birbirinden ayrılmalıdır. Pavlus’un metni olaylardan sonra yazılmıştır; aktardığı gelenek ise metnin kaleme alınmasından önce bulunmaktadır. Bu nedenle anlatının yazılı tanığıyla inanışın başlangıç tarihi aynı değildir. Metnin erken olması tarihsel araştırma açısından önemli bir üstünlük sağlamaktadır, fakat anlatılan bütün olayların doğruluğunu otomatik olarak kanıtlamamaktadır. Pavlus’un gördüğünü söylediği tecrübenin niteliğiyle başkaları hakkında aktardığı bilgiler de ayrı değerlendirilmelidir.
Örneğin I Korintliler 15:6’da beş yüzden fazla kişiye bir defada görünme iddiası bulunmaktadır. Bu, Pavlus’un bir kalabalıktan söz ettiğinin yazılı tanığıdır. Ancak elimizde bu beş yüz kişinin her birinin kimliğini, gördüğü olayı kendi sözleriyle aktaran beş yüz bağımsız ifade bulunmamaktadır. “Beş yüz tanık vardı” diyen bir kişinin metni ile beş yüz ayrı tanığın kayıtlı ifadeleri aynı delil değildir. Pavlus’un aktardığı liste tarihsel araştırmada dikkate alınmalıdır; fakat sayı tek başına doğaüstü olayın bağımsız doğrulaması olarak kullanılamaz.
Pavlus’un diriliş inancını içtenlikle savunduğu ve bu inancın hayatında önemli sonuçlar doğurduğu söylenebilir. Bununla birlikte bir kişinin inancı uğruna bedel ödemeye hazır olması, inandığı her şeyin doğru olduğunu göstermemektedir. Fedakarlık, kişinin bağlılığının güçlü olduğunu ortaya koyar; bağlılığın konusu hakkında ayrıca delil gerekmektedir. Bu ayrım Hristiyanlığın erken tarihine ilişkin tanıklıkları yok saymayı değil, onların tarihsel olarak gerçekte hangi bilgiyi verdiğini doğru belirlemeyi sağlamaktadır.
Boş mezar ve dört İncil anlatısının ilişkisi
Markos 16:1–8, kadınların mezara gittiği ve mezarda İsa’nın dirildiğini bildiren genç bir kişiyi gördüğü anlatısını içermektedir. Matta 28, Luka 24 ve Yuhanna 20 ise mezara gidiş, bildirinin kim tarafından verildiği, kimlerin ne zaman haberdar olduğu ve İsa’nın görünmesi hakkında farklı ayrıntılar sunmaktadır. Bu eserler birbirinden bütünüyle bağımsız dört modern tutanak değildir. Markos, Matta ve Luka’nın geniş ortak metin alanına sahip olması, tanıklıkların metinsel bağlantısını araştırmayı gerektirmektedir. Aynı olayın farklı anlatılarının bulunması, bunların bağımsız görgü tanıkları tarafından ayrı ayrı yazılmış olduğunun kanıtı değildir.
Boş mezar anlatısı, onu aktaran İncil metinlerinde bulunmaktadır; fakat bir mezarın boş olduğu bildirilmesi, cesedin hangi nedenle orada bulunmadığı sorusunu kendiliğinden çözmemektedir. Bir olayın olağanüstü bir açıklamayla anlatılması, diğer açıklamaların tarihsel olarak bağımsızca dışlandığını göstermemektedir. Bununla birlikte anlatıyı hiçbir araştırma yapmadan uydurma diye nitelemek de tarihsel yöntem değildir. Metinlerin yaşı, birbirine bağımlılığı, anlatıların hangi bağlamda kullanıldığı ve eldeki harici tanıkların sınırları birlikte değerlendirilmelidir.
Markos 16:9–20 bakımından ayrıca önemli bir metin tenkidi sorunu bulunmaktadır. Codex Sinaiticus ve Codex Vaticanus gibi iki büyük dördüncü yüzyıl Yunanca yazmasında Markos anlatısı 16:8’de sona ermektedir. Dirilen İsa’nın sonraki görünmelerini anlatan 16:9–20, başka eski tanıklarda ve sonraki yazmalarda bulunmaktadır; metnin özgün sona ait olup olmadığı üzerine araştırmalar ve görüş ayrılıkları vardır. Bu yüzden geçerli bir delil incelemesi, uzun sonun bütün Yunanca nüshalarda aynı biçimde bulunduğunu söyleyemez. İlgili pasajın elyazması durumunu açıklamadan onu en erken ve tartışmasız tanık gibi kullanmak metnin aktarım tarihini görmezden gelmektedir.
Roma kaynakları diriliş hakkında neyi doğrular?
Tacitus’un Annales 15.44’ü ve Genç Plinius’un Traianus’a yazdığı 10.96 numaralı mektup, erken Hristiyanlığın Roma dünyasındaki varlığına ilişkin önemli dış kaynaklardır. Plinius, yaklaşık MS 112’de Christus’a bağlı insanların belirli günlerde toplanarak ona ilahi söylediklerini aktarmaktadır. Bu kayıt, bir topluluğun inanç ve ibadet uygulamasını göstermektedir. Ne Tacitus ne de Plinius, kendi gözlemleriyle İsa’nın dirilişine tanık olduklarını bildirmektedir. Bir topluluğun dirilişe inandığının belgelenmesiyle dirilişin gerçekleştiğinin bağımsız biçimde kanıtlanması birbirinin yerine geçmemektedir.
Bu kaynakları küçümsemek de aynı ölçüde yanlıştır. Bir tarihçi için eski bir inancın ne kadar erken ortaya çıktığı, hangi kişiler tarafından taşındığı ve farklı coğrafyalara nasıl yayıldığı ciddi araştırma sorularıdır. Ancak bir öğretinin yayılmış olması, onun her doğaüstü iddiasının doğru olduğu sonucunu vermemektedir. Tarihsel veriden teolojik hükme geçilirken, olayın kaynaklarda anlatılmasından başka hangi öncüllerin gerektiği açıkça belirtilmelidir.
Tanah’ın Maşiah ölçütü diriliş iddiasından farklıdır
Dirilişin tarihsel olarak gerçekleşip gerçekleşmediği ile İsa’nın Tanah’ın bildirdiği Maşiah olup olmadığı ayrı sorulardır. Devarim 13:2–6, bir kişinin sunduğu işaret gerçekleşse bile başka ilahlara yönelten bir öğretiye uyulmamasını emretmektedir. Dolayısıyla olağanüstü olayın varlığı tek başına İlahi yetki ölçüsü değildir. Yeşayahu 11:1–12, Yirmeyahu 23:5–8 ve Yehezkel 37:21–28, gelecek David kralının adalet, İsrael’in toplanması, barış ve kutsal düzenle ilgili tarihsel görevlerini açıklamaktadır. Bir kişinin ölümden döndüğünü ileri sürmek, bu görevlerin yerine getirildiğini göstermemektedir.
Rambam, Mişne Tora, Hilhot Melahim uMilhamotehem 11’de Maşiah’ın kimliğinin mucize göstermeye bağlı olmadığını özellikle belirtmektedir. Maşiah’ın kimliği yerine getirdiği görevler üzerinden sınanmaktadır. Bu nedenle diriliş iddiası, Tanah’ın Maşiah için belirlediği ölçütlerin yerine geçememektedir. İnanç bildirisinin erken olması, tarihi kişinin gerçekten yaşamış olması ve Maşiah görevlerinin tamamlanması arasında zorunlu bir özdeşlik kurulamaz.
Eldeki kaynaklardan çıkan ayrım böylece belirginleşmektedir. Pavlus’un erken mektubu ve İncil anlatıları diriliş inancının erken Hristiyan topluluklarda önemli ve köklü olduğunu göstermektedir. Roma kaynakları İsa’nın idamı ve Hristiyan toplulukların varlığı hakkında dış tanıklık sağlamaktadır. Markos’un farklı elyazması sonları ise anlatının aktarımının ayrıca incelenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu verilerin hiçbiri tek başına doğaüstü dirilişi bağımsız olarak doğrulamamakta; dirilişin gerçekleşmiş olması iddiası tarihsel kaynaklardan hareketle geliştirilen ayrı bir hüküm olarak kalmaktadır. Tanah’ın Maşiah ölçütleri de bu iddiadan bağımsız biçimde geçerliliğini korumaktadır.
Metin ve araştırma kaynakları: I Korintliler 15:3–8 (özgün Yunanca 15:3); Markos 16:1–20; Matta 28; Luka 24; Yuhanna 20; Tacitus, Annales 15.44; Plinius, Epistulae 10.96; Markos’un elyazması sonu için Daniel B. Wallace’ın metin tenkidi incelemesi. Tanah: Devarim 13:2–6; Yeşayahu 11:1–12; Yirmeyahu 23:5–8; Yehezkel 37:21–28; Rambam, Hilhot Melahim 11.








