9. İddia: Avraam imanla, Moşe’nin Torası ise işlerle ilgilidir
Hristiyan İddiası:
Avraam, henüz çocuğu yokken Haşem’in kendisine verdiği soy vaadine güvendi. Aynı hayatın ilerleyen dönemlerinde kendisine buyruklar verildi. Moşe’nin Tora’sındaki iman ve itaat ilişkisini anlamak için Avraam’ın güveniyle yaptıklarının nasıl bir arada anlatıldığına bakılır.
Avraam’ın imanı doğruluk sayıldığında henüz sünnet edilmemişti. Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Bereşit 15:6’daki bu sırayı esas alırlar. Bunu, insanın yalnız imanla kabul edildiğine kanıt sayarlar. Moşe’nin Tora’sını ise buyrukları yerine getirmeye dayanan bir düzen olarak görürler. Böylece imanla verilen lütuf ile yapılan iş karşılığında kazanıldığını söyledikleri kabulü birbirinden ayırırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Bereşit 15’te Avraam’a bir oğul ve sayısız torun vaat edilir. Avraam henüz gerçekleşmemiş bu söze güvenir. Raşi’nin okumasında Haşem, Avraam’ın bu güvenini onun doğruluğu olarak kabul eder (Bereşit 15:4–6). Ramban’ın açıklamalarından birinde Avraam, bu vaadin gerçekleşmesini Haşem’in doğruluğuna bağlar. Aynı Avraam, Haşem’in sesini dinlediği, kendisine verilen buyrukları, hükümleri ve öğretileri koruduğu için övülür (26:5). İlkinde Avraam’ın henüz görmediği bir geleceğe güvenmesi, ikincisinde ise güvenle bağlandığı Haşem’in sözünü dinlemesi anlatılır.
Raşi’nin okumasında Avraam’ın güveni sünnet emrinden önce doğruluk sayılır. Sünnet emri ise daha sonra verilmiştir. Henüz verilmemiş bir emri yerine getirmesi beklenemez. Emir verildiğinde ise Avraam’ın kendisi de soyu da onu korumakla yükümlü olur. Sünnetsiz kalan erkeğin antlaşmayı bozmuş sayılacağı açıkça bildirilir (Bereşit 17:9–14). Avraam’ın daha önce gösterdiği güven, kendisine sonradan verilen emri geçersiz kılmaz. Nitekim Bereşit 22:16–18’de vaat, Avraam’ın Haşem’in sesini dinlemesiyle ilişkilendirilir (22:16–18). Avraam Sinay’dan önce yaşamıştır; kendisine verilen buyruklara bağlı kalmıştır.
Avraam’ın ev halkına bırakacağı yol da doğruluk ve adaletle davranarak Haşem’in yolunu korumaktır (Bereşit 18:19). Moşe’nin halktan istediği yaşamda aynı iç bağlılık bulunur. Haşem’in birliği tanınacak, O bütün yürekle sevilecek, sözleri yürekte taşınacak ve çocuklara öğretilecektir (Devarim 6:4–9). O’ndan korkmak, yollarında yürümek, O’nu sevmek, bütün yürekle hizmet etmek ve insanın iyiliği için verilen emirleri korumak birlikte istenir (10:12–13). Tora, insanın yalnız dışarıdan görülen davranışına seslenmez; davranışı doğuran sevgiyi ve bağlılığı da emreder.
“İtaat, imanın sonucudur; kabulün temeli yalnız imandır” denildiğinde de Avraam ile Moşe arasında ileri sürülen ayrım kurulamaz. İtaatin Haşem’e bağlılıktan doğması, Moşe’nin öğrettiği sevgiyle ve yürekten hizmetle zaten uyuşmaktadır. Ayrıca “doğruluk sayılma” ifadesi Tanah’ta yalnız inanca ayrılmış değildir. Pinhas’ın müdahalesiyle salgının durmasının ardından “Bu ona doğruluk sayıldı” denir (Tehilim 106:30–31). Bereşit 15:6’da geçen doğruluk sözü, burada yapılan bir eylem için kullanılır. Devarim 6:25’te de Haşem’in emrettiği buyrukları yerine getirmek doğrulukla ilişkilendirilir. Bu sözden tek başına davranışı dışarıda bırakan bir kabul öğretisi çıkarılamaz.
Yapılan iyiliğe karşılık verilmesi, Haşem’in insana borçlanması anlamına da gelmez. David, Tapınak için yapılan bağışların ardından her şeyin Haşem’den geldiğini, O’na verilenin yine O’nun elinden alındığını söyler (Divre HaYamim Alef 29:14). İyov kitabında Elihu’nun sorusu da aynı ayrımı ortaya koyar: “Doğruysan O’na ne verirsin? Senin elinden ne alır?” (İyov 35:7). İnsan, elindeki imkanlarla iyilik yaptığında Haşem’in bir ihtiyacını karşılamış olmaz. İnsanın yaptığı iyilik değerlidir ve karşılık bulur. Bu, Tanrı’nın ücret ödemek zorunda olan bir işveren gibi insana borçlandığı anlamına gelmez.
Merhamet ile yapılan işe göre karşılık verilmesi, Tehilim’de aynı cümlede birleştirilir: “Merhamet sana aittir; çünkü sen insana yaptığına göre karşılık verirsin” (Tehilim 62:13). Böylece itaate verilen karşılığın merhameti dışladığı varsayımı da ayetin açık sözüyle çürütülür. Avraam’ın güveni emirleri bağlayıcı olmaktan çıkarmamış, Moşe’nin emirleri de Haşem’e sevgiyi dışarıda bırakmamıştır. Birini iman ve lütuf, diğerini yalnız iş ve ücret düzeni olarak sunmak, Tanah’ın her ikisi hakkında söylediklerini ayırıp bozmaktır.
Avraam’ın imanının sünnetten önce doğruluk sayılması, Avraam’ın itaatinin önemsiz olduğunu veya Moşe’nin Tora’sının imandan yoksun bir düzen kurduğunu göstermez. Tanah, Haşem’e güvenmeyi ve O’nun sözünü dinlemeyi aynı bağlılığın içinde anlatır.
Tanah kaynakları: Bereşit 15:4–6 (özgün metin); 17:9–14; 18:19 (özgün metin); 22:16–18; 26:5 (özgün metin); Devarim 6:4–9, 25 (özgün bölüm; 6:4–9); 10:12–13 (özgün metin); Tehilim 106:30–31; 62:13; İyov 35:7; Divre HaYamim Alef 29:14. Tehilim 62:13, bazı çevirilerde 62:12 olarak numaralandırılır. Bereşit 15:6 açıklamaları: Raşi; Ramban.



