31. İddia: Azazel keçisi ölüm ve dirilişin sembolüdür
İddia başlığının kaynak notları: 233
Hristiyan iddiası
“The sin offering being comprised of a dead and living goat suggests that the true atoning sacrifice would be so on account of both its death and subsequent (resurrected) life.”
Cevap
Hristiyan yorum Vayikra 16’daki iki keçiyi tek bir gelecekteki kişinin iki aşaması olarak okur. HaŞem için seçilip kesilen keçi Maşiah’ın ölümünü, canlı olarak Azazel’e gönderilen keçi ise aynı Maşiah’ın ölümden sonraki yaşamını temsil eder. Bu bağlantının temeli Vayikra 16:5’te iki keçinin birlikte le-hatat, yani günah korbanı için alınmasıdır. Hristiyan yoruma göre tek Yom Kippur düzenine ait olan ölü ve canlı keçi, gerçek kapara korbanının önce ölüp sonra yaşayan tek bir kişide tamamlanacağını gösterir.
Bu yorum, iki ayrı hayvanı tek bir kişinin ardışık yaşam öyküsüne çevirdiğimiz anda ortaya çıkar. Tora ise kuradan itibaren onların görevlerini ayırır:
“Aharon iki keçinin üzerine kuralar koyacak; bir kura HaŞem için, bir kura Azazel için. Aharon, üzerine HaŞem için kura çıkan keçiyi yaklaştıracak ve onu hatat yapacak. Üzerine Azazel için kura çıkan keçi ise, onun üzerinde kapara sağlamak ve onu Azazel’e, çöle göndermek için HaŞem’in önünde canlı tutulacaktır.”
HaŞem için olan keçi ve-asahu hatat, “onu hatat yapacak” sözüyle günah korbanı olarak belirlenir. Azazel için olan keçi ise yaamad hay, “canlı duracak”, ardından leşalah oto, “onu göndermek için” sözleriyle tanımlanır. Aynı Yom Kippur düzeninin içindedirler; fakat aynı hayvan değildirler ve aynı işi yapmazlar.
Bölüm ilerledikçe ayrım daha da belirgin olur. HaŞem için seçilen keçi kesilir ve kanı Kodeş HaKodaşim’de kullanılır. Kohen Gadol (Başkohen) kutsal alan, Ohel Moed ve mizbeahla ilgili kapara avodasını tamamladıktan sonra Tora diğer keçiye döner ve ona ha-sair ha-hay, “canlı keçi” der. Aharon iki elini onun başına koyar, İsrael oğullarının suçlarını, isyanlarını ve günahlarını onun üzerinde itiraf eder, bunları sembolik olarak keçinin başına koyar ve keçi belirlenmiş bir adamın eliyle çöle gönderilir. Tora bu hareketin anlamını da söyler: “Keçi onların bütün suçlarını üzerinde ıssız bir ülkeye taşıyacak.”
İki fiil ritüelin yönünü açıklar. Nasa taşımaktır; şalah göndermektir. Suçlar keçinin üzerine konur, keçi onları taşır ve topluluğun bulunduğu yerden uzağa götürür. Tora ikinci keçi için “öldü ve yeniden yaşadı”, “geri döndü” veya “ilk keçinin yeniden dirilmiş hali oldu” demez. Diriliş yorumunun kurulabilmesi için önce iki ayrı hayvan tek özne sayılmalı, sonra birinin ölümü ile diğerinin canlılığı aynı kişinin kronolojik iki aşaması haline getirilmelidir.
Vayikra 16:5’in iki keçiyi birlikte le-hatat diye anması onların tek kapara düzenine ait olduğunu gösterir. Hazal da bu bağı güçlü biçimde korur. Mişna Yoma iki keçinin mümkün olduğunca görünüş, boy, değer ve alınma zamanı bakımından birbirine benzemesini ister. Fakat ritüel birlik kişisel özdeşlik değildir. Aynı avodanın birbirini tamamlayan iki unsuru olmak, iki ayrı hayvanı “aynı kişi önce öldü, sonra dirildi” haline getirmez. Tora kuradan hemen sonra her birine ayrı ad, ayrı işlem ve ayrı yön verir.234
Dirilişin en temel şartı basittir: ölen ile yeniden yaşayan aynı varlık olmalıdır. Vayikra 16’da HaŞem için olan keçi ölür ve yeniden canlanmaz. Azazel keçisi ise ölen keçi değildir. Kura çekildiği andan itibaren başka bir hayvandır ve Tora onu zaten ölmeden önce canlı olarak gösterir. Bir hayvanın ölmesi ile başka bir hayvanın hayatta kalması, birincinin dirilişi değildir. İki kişinin bulunduğu bir odada biri ölürken diğerinin yaşamaya devam etmesi nasıl ilk kişinin dirildiğini göstermiyorsa, iki keçinin farklı durumları da ancak önceden kurulmuş bir sembolik sistemle tek kişinin ölüm ve dirilişine çevrilebilir.
Rabbinik uygulama Hristiyan yorumun “ölü keçi – canlı keçi” karşıtlığını daha da zorlaştırır. Mişna Yoma’nın anlattığı İkinci Bet HaMikdaş uygulamasında Azazel keçisini götüren kişi onu çölde serbest bırakmaz; kayalıktan aşağı iter. Mişna, keçinin dağın yarısına ulaşmadan parçalandığını anlatır. Bavli Yoma da erets gezerah ifadesini kayalık ve keskin araziyle ilişkilendiren açıklamalar aktarır. Hazal’ın halahik uygulaması esas alınırsa törenin sonunda biri ölü, biri yaşayan iki keçi kalmaz. Birincisi korban olarak kesilmiş, ikincisi Azazel’de ölmüştür.235
Tora’nın açık cümlesi ile sonraki halahik uygulama aynı kanıt katmanı değildir. Vayikra ikinci keçinin çöle canlı olarak gönderildiğini söyler ve ölümünü ayrıca anlatmaz. Modern Mişna araştırması da ayetin kelime düzeyinde keçinin canlı kaldığını veya en azından ölümün ayetten zorunlu olarak çıkmadığını kaydeder. Sifra ise gönderilme işlemini kayalıkta ölümle tamamlanan bir avoda olarak okur. Hristiyan iddiası açısından iki okuma da aynı noktaya çıkar. Yalnız Tora’nın açık anlatımı esas alınırsa ikinci keçi daha önce ölmemiştir; dolayısıyla diriliş yoktur. Halahik uygulama esas alınırsa ikinci keçi de ölür ve yine diriliş yoktur.236
Hazal’ın yaamad hay, “canlı duracak” sözünü nasıl okuduğu da anlamlıdır. Bavli ve Tosefta’daki tartışmada soru, keçinin hangi aşamaya kadar canlı kalması gerektiğidir. Rabbi Yehuda belirli kan işlemleri tamamlanıncaya kadar, Rabbi Şimon ise keçinin üzerinde viduy yapılıncaya kadar canlı kalması gerektiğini söyler. “Canlı duracak” ifadesi rabbinik yorumda bile dirilişin işareti değildir. Keçi ölüp canlanmaz; kendi görevinin yerine getirilebilmesi için belirli bir aşamaya kadar zaten canlı tutulur.
Hristiyan yorum iki keçinin tek hatat düzenine ait olmasını birleştirici veri olarak kullanırken, Tora’nın daha sonra yaptığı ayrımları geri plana iter. Birinin kanı kutsal alana girer; diğerinin başında viduy yapılır. Biri HaŞem için seçilir; diğeri Azazel’e gönderilir. Birinin işi kan avodasıdır; diğeri İsrael’in suçlarını çöle taşır. Eğer bunlar yalnız aynı kişinin ölü ve canlı iki hali olsaydı, Tora’nın neden bu kadar farklı işlevi iki ayrı hayvana verdiği ayrıca açıklanmalıydı. Hristiyan tipolojisi bu iki ritüel hareketi tek kişinin biyografisine çevirir; Vayikra ise onları Yom Kippur’un aynı gün içindeki farklı görevleri olarak anlatır.
Vayikra’daki metsora arınması bu ayrımı daha kolay görmemizi sağlar. İki kuştan biri kesilir; canlı olan ikinci kuş kesilen kuşun kanına batırılır ve açık araziye salınır. Ölüm ve yaşam imgeleri aynı törende yan yana bulunur. Buna rağmen ikinci kuş kelime anlamıyla birinci kuşun dirilmiş bedeni değildir. Midraşik yorum iki kuşa çok sayıda sembolik anlam verebilir; fakat sembolik benzerlik iki ayrı hayvanı tarih içinde ölüp dirilen tek bir kişiye dönüştürmez.
Yom Kippur’daki ölüm ve yaşam imgeleri daha sonraki Hristiyan anlatısıyla benzeştirilebilir. Böyle bir benzetmenin kurulabilmesi, ritüelin baştan itibaren İsa’nın ölüm ve dirilişini haber verdiğini göstermez. Sembol ile peygamberlik özdeşliği aynı şey değildir. Bir gelenek başka bir kutsal metnin imgelerini kendi teolojik dili içinde yeniden okuyabilir; fakat bu sonraki okuma Tora’nın bağımsız kanıtı haline gelemez.
Yahudi yorum geleneğinde iki keçinin daha derin sembolik anlamları bulunur. Bazı kaynaklar Azazel keçisini Esav, kötülük güçleri veya yetser hara ile ilişkilendirir. Şelah geleneğinde keçinin İsrael’in yıl boyunca biriken suçlarını taşıması Yaakov-Esav sembolizmi içinde geliştirilir. Başka yorumlarda iki benzer keçi iyi ve kötü eğilimlerle ilişkilendirilir. Bunlar peşat değil, deraş veya mistik açıklama katmanlarıdır. Çeşitlilikleri de önemli bir şey gösterir: Vayikra 16 sembolik okumaya açıktır, fakat sembolik zenginlik tek bir Hristiyan anlamını Tora’nın zorunlu anlamına dönüştürmez.
Hristiyan yorumun yorumu ayrıca seçici bir an üzerinde durmak zorundadır. Azazel keçisi “dirilmiş ve yaşayan Maşiah” sayılacaksa, Vayikra 16:10’daki henüz gönderilmeden önceki canlılık öne çıkarılır. Hazal’ın uygulamasını sonuna kadar izlediğimizde keçi ölür. Yalnız Tora’nın açık cümlesinde kaldığımızda ise keçi canlı olarak uzaklaştırılır, fakat daha önce hiç ölmemiştir. Bir durumda ölümden sonra yaşam yoktur; diğerinde yaşamdan önce ölüm yoktur. Diriliş için gereken aynı öznenin ölüm ve yeniden yaşam dizisi iki okumada da bulunmaz.
Azazel keçisinin Tora’daki sembolik hareketi çok daha yakındır. Kohen Gadol İsrael’in suçlarını onun üzerinde itiraf eder, onları sembolik olarak başına koyar ve keçi bu suçları yerleşim alanından uzağa taşır. Tora’nın kendi fiilleri bunu söyler: suçlar taşınır ve keçi gönderilir. HaŞem için olan keçinin kan avodası ile Azazel keçisinin suçları uzaklaştırması aynı Yom Kippur kaparasının birbirini tamamlayan iki hareketidir. Birlikleri iki hayvanı tek kişiye dönüştürmez; kaparanın iki ayrı ritüel eylemle ifade edildiğini gösterir.
Hristiyan okuyucu bu iki hareketi daha sonra İsa’nın ölüm ve dirilişiyle ilişkilendirebilir. Bu, Hristiyan teolojisinin kendi içinde kurulmuş bir tipolojidir. Fakat Vayikra 16’yı İsa’nın dirilişine bağımsız kanıt yapmak için gereken temel unsur metinde yoktur: ölen keçi yeniden yaşamaz. Canlı keçi başka bir keçidir ve görevi İsrael’in suçlarını çöle taşımaktır. Hazal’ın uygulamasında o da yolun sonunda ölür ve geri dönmez.
Hristiyan yorum bu nedenle Hristiyan ölüm-diriliş şemasını Tora’dan çıkarmamakta, Tora’daki iki ayrı ritüel hareketi bu şemaya uydurmaktadır. Vayikra 16’nın kendi dili ölümden dirilen tek bir kişi anlatmaz; bir Yom Kippur avodası içinde farklı görevler verilen iki keçiyi anlatır.237
