32. İddia: Kohen Gadol’un Kodeş HaKodaşim’e girip çıkması İsa’nın göğe çıkıp geri dönmesini haber verir
İddia başlığının kaynak notları: 238
Hristiyan iddiası
“As the High Priest came out of the most holy and then blessed the people, so Messiah must return from Heaven (having ascended there first) to pronounce His people’s forgiveness. When God’s people are eagerly awaiting His appearance and have made suitable confession of sins, then Jesus will return from Heaven, having obtained eternal redemption.”
Cevap
Hristiyan yorum Yom Kippur avodasını İsa’nın göğe yükselişi ve gelecekte dünyaya dönüşünün önceden verilmiş modeli olarak okur. Kodeş HaKodaşim’i Tanrı’nın yeryüzündeki en yoğun tezahür mekanı saydıktan sonra gökle özdeşleştirmeye yaklaşır. Kohen Gadol’un içeri girip İsrael için kapara sağlamasını Maşiah’ın göğe yükselerek gerçek bağışlanmayı elde etmesine, dışarı çıkmasını ise İsa’nın gelecekte gökten dönüşüne bağlar. Tehillim’de kutsal mekan ile göğün birlikte anıldığı ayetleri de bu şemaya ekler. Böylece Kohen Gadol’un girişi ve çıkışı, tek bir göğe yükseliş ve tek bir ikinci geliş olarak okunur.
Vayikra 16’nın avodası bu kadar tek çizgili değildir. Kodeş HaKodaşim gök değil, Mişkan’ın ve daha sonra Bet HaMikdaş’ın parokhetin (perdenin) arkasındaki en iç bölümüdür. Mişna Yoma Kohen Gadol’un oraya yürüyüşünü fiziksel ayrıntılarıyla anlatır. Heikhal boyunca ilerler, perdelerin arasından geçer, iç bölüme girer, Aron’un bulunduğu yere kadar yürür, közleri ve ketoreti yerleştirir ve aynı yoldan geri çıkar. İkinci Bet HaMikdaş döneminde Aron bulunmadığında ketoret Even Şetiya üzerine konur. Yeryüzündeki en kutsal mekan ile göksel gerçeklik arasında sembolik karşılık görmek Yahudi düşüncesine yabancı değildir; fakat bir mekanın göğe işaret edebilmesi, oraya giren kohenin gerçekten göğe çıkan gelecekteki bir kişiyi haber verdiği anlamına gelmez.239
Bir kralın taht odası krallığın egemenliğini temsil edebilir. Buna rağmen taht odasına girmek bütün ülkeyi fiziksel olarak dolaşmak değildir. Kodeş HaKodaşim de HaŞem’in huzurunun yeryüzündeki merkezi olarak gökle sembolik ilişki taşıyabilir. Bundan “Kodeş HaKodaşim aslında göktür ve kohenin oraya girişi bir insanın dünyadan göğe yükselişidir” sonucu çıkmaz. Vayikra 16’da göğe yükseliş, gökte çağlar boyunca kalış veya gelecekte dünyaya dönüş dili yoktur.
Avodanın gerçek sırası bu tipolojinin en zayıf noktasını ortaya çıkarır. Kohen Gadol Kodeş HaKodaşim’e bir kez girip bir kez çıkmaz. Geleneksel Yom Kippur avodasında dört giriş vardır. Ketoret için girer ve çıkar. Kendi boğasının kanıyla yeniden girer ve çıkar. Halkın keçisinin kanıyla üçüncü kez girer ve çıkar. Daha sonra içeride bıraktığı kaşık ile küreği almak üzere dördüncü kez girer ve yeniden çıkar. Tosefta bu dört girişi açıkça kaydeder; Bavli Yoma da iç ve dış avoda arasındaki geçişleri ve kapların alınması için yeniden girilmesini ayrıntılı biçimde tartışır.
Eğer giriş İsa’nın göğe yükselişiyse hangi giriş? Çıkış ikinci gelişse hangi çıkış? İlk girişin ardından Kohen Gadol aynı gün çıkar ve yeniden girer. Sonra tekrar çıkar ve yeniden girer. Avodanın hareketi “dünyadan ayrıldı, gökte uzun süre kaldı, çağların sonunda geri döndü” biçiminde değildir. Aynı gün içinde kutsal mekan ile dış avoda arasında tekrarlanan geçişler vardır. Hristiyan yorumun şeması bu dört girişten birini ve dört çıkıştan birini seçmek, geri kalanları tipolojinin dışında bırakmak zorundadır.
Kohen Gadol’un kişisel durumu da eşleştirmeyi zorlaştırır. Aharon halk için kapara avodasına başlamadan önce kendisine ait hatat boğasını yaklaştırır: “Aharon kendisine ait hatat boğasını yaklaştıracak ve kendisi ile evi için kapara sağlayacaktır.” Vayikra 16 bu düzeni daha sonra yeniden söyler. Sifra ilk ve-khipper beado u-vead beito ifadesini viduy (itiraf) olarak açıklar. Aharon kendi adına ve evi adına günah, suç ve isyanı itiraf eder. Üstelik ilk kapara sözü boğa kesilmeden önce gelir. Avoda ilerledikçe kapara Aharon’u, evini, kohenleri ve bütün İsrael cemaatini kapsar.240
Hristiyan yorum Kohen Gadol’un kendi günahları için de kaparaya ihtiyaç duyduğunu kabul eder. Fakat tam bu ayrıntı, onu günahsız İsa’nın doğrudan modeli yapmayı zayıflatır. Ritüelin ayrıntıları gelecekteki Maşiah’ın yaşamını gerçekten önceden anlatıyorsa, kohenin kendi viduyu ve kendi kaparası neden aynı tipolojiye dahil edilmez? “Levitik kohen kusurluydu, İsa değildi” denildiği anda ölçü Vayikra olmaktan çıkar. İsa anlatısına uyan ayrıntılar peygamberlik, uymayanlar yalnız eski sistemin özelliği sayılır. Bu seçim Tora’dan değil, önceden bilinen Hristiyan anlatısından gelir.
Giysilerde de aynı seçicilik görülür. Hristiyan yorum Kohen Gadol’un Kodeş HaKodaşim’e girerken olağan başkohenlik giysilerini çıkarmasını Levitik kohenliğin eksikliğinin işareti sayar. Tora ise Kohen Gadol’un iç avoda için özellikle kutsal keten giysiler giymesini emreder:
“Kutsal keten tunik giyecek, bedeninin üzerinde keten pantolon olacak, keten kuşak kuşanacak ve keten sarık takacak; bunlar kutsal giysilerdir.”241
Sifra, bad yani keten sözünün tekrarından hoşen, efod ve altınlı giysilerin Kodeş HaKodaşim’e sokulmadığını açıklar. Kohen Gadol içeri girerken kohenlik kimliğini bırakmaz. Tam tersine, Tora’nın bu güne ve bu iç avodaya verdiği bigdei kodeş, kutsal giysiler içinde görev yapar.
Hazal giysi değişimine farklı açıklamalar verir. Vayikra Rabba altının Altın Buzağı günahını hatırlatmaması gerektiğini aktaran görüşü korur; başka bir açıklama keten giysileri alçakgönüllülükle ilişkilendirir. Bu yorumların hiçbiri beyaz giysileri “kusurlu eski kohenliğin eksik giysileri” saymaz. Levitik düzenin eksik olduğu sonucu giysilerin Tora’daki anlamından değil, eski sistemi aşağıda ve İsa’nın kohenliğini yukarıda konumlandıran Hristiyan ön kabulünden çıkar.
Kohenliğin kendisi de Vayikra 16’nın ayrılmaz parçasıdır. Bölüm soyut bir “ruhsal arabulucu”dan değil Aharon’dan söz eder. Şemot 29:9 Aharon ile oğullarının kohenlik giysileriyle donatılmasının ardından kehunanın onlar için hukat olam, sürekli bir düzen olacağını söyler. Rabbinik hukuk da avodanın geçerliliğini Aharonik kohenlik statüsü ve uygun giysilerle birlikte ele alır. Hristiyan yorumun İsa tasvirinde ise İsa David soyundan gelen Maşiah’tır. Vayikra 16’daki Kohen Gadol ile David soyundan gelen İsa arasındaki özdeşlik Tora’nın verdiği soy kategorisinden çıkmaz.
Hristiyan yorum Tehillim 110’daki Malkitsedek temasına başvurup İsa’nın Aharonik değil başka türden bir kohen olduğunu söyleyebilir. Fakat Malkitsedek bağlantısı eşleştirmeyi çözmek yerine yeni bir soru doğurur. İsa Malkitsedek düzeninde bir kohense, Vayikra 16’daki Aharonik Kohen Gadol’un ayrıntıları ona hangi Tora temeliyle doğrudan taşınmaktadır? İki kohenlik bir noktada farklı sayılıp başka bir noktada aynı kabul edildiğinde, benzer olan parçalar seçilmiş olur. Vayikra’nın Kohen Gadol’u Aharon soyundandır, Yom Kippur’un kutsal keten giysilerini giyer, kendi ve evinin kaparasıyla başlar, fiziksel Bet HaMikdaş’ın iç bölümüne girer ve aynı gün birkaç kez girip çıkar. Bu bütün, gökte bekleyen David soyundan bir Maşiah biyografisi değildir.
Hristiyan yorum Kohen Gadol’un dışarı çıkmasını da ikinci gelişle ilişkilendirir: Kohen halkın karşısına çıkar ve bağışlanmayı bildirir; İsa da gökten dönüp halkına bağışlanmayı bildirecektir. Vayikra 16’da çıkışın nedeni çok daha yakındır. Kohen dışarı çıkar çünkü avoda henüz bitmemiştir. Mizbeah üzerindeki işlemler, canlı keçi üzerindeki viduy, olalar ve günün geri kalan hizmetleri devam eder. Rabbinik avoda düzeninde daha sonra Kodeş HaKodaşim’e yeniden girecektir. Çıkış uzun göksel yokluğun ardından eskatolojik dönüş değil, aynı günkü avodanın bir sonraki hareketidir.
Daha sonraki Hristiyan düşüncesi burada sembolik bir benzerlik kurar. İlahi huzurun bulunduğu iç mekan göksel huzuru çağrıştırabilir. Daha sonraki Hristiyan düşüncesi, halk adına kutsal alana giren koheni İsa’ya uygular. Bu benzetme, iki olayın Tora tarafından aynı kişi hakkında peygamberlik olarak birbirine bağlandığını göstermez. İçeri giriş, dışarı çıkış, dua, kan, beyaz giysi ve halk adına hizmet gibi ortak biçimler, gelecekteki belirli bir kişinin biyografisini kendi başlarına kurmaz.
Tipoloji bütünüyle izlendiğinde benzemezlikler de aynı ağırlıkla hesaba katılmalıdır. Vayikra’nın Kohen Gadol’u kendi adına viduy eder; İsa’nın günahsız olduğu ileri sürülür. Kohen Aharon soyundandır; İsa David soyuna bağlanır. Kohen göğe değil Kodeş HaKodaşim’e girer. Orada yıllarca kalmaz; aynı gün çıkar ve yeniden girer. Bir kez değil dört kez giriş yapar. Altın giysiler yerine kutsal keten giysiler giymesi kohenliğinin eksikliği değil, emredilmiş Yom Kippur avodasıdır. İsa anlatısına uymayan bu ayrıntılar geri plana itilip yalnız “içeri girdi ve sonra çıktı” hareketi alınırsa, Tora açıklanmamış olur; daha sonra bilinen bir hikayeye uygun parçalar seçilmiş olur.
Yom Kippur avodası kendi içinde çok daha somut bir bütündür. Kohen Gadol kutsal giysilerini giyer, kendisi ve evi için viduy eder, korbanlarını hazırlar, ketoreti Kodeş HaKodaşim’e götürür, kan avodasını yapar, kutsal alanlardan dışarı doğru ilerler, İsrael’in suçlarını Azazel keçisinin üzerinde itiraf eder ve günün geri kalan avodasını tamamlar. İçeri giriş ve dışarı çıkış bu düzenin ritmik hareketidir; ayrı bir Maşiah kronolojisi değildir.
Hristiyan tipolojisi Kodeş HaKodaşim’in göksel kutsallık çağrışımını kendi eşleştirmesinde kullanır. Fakat Vayikra 16, İsa’nın önce göğe yükseleceğini ve çağlar sonra dünyaya geri döneceğini öğretmez. Hristiyan yorumun bağlantısının kurulabilmesi için fiziksel kutsal mekan göğe, Aharonik kohen başka bir kohenlikteki Maşiah’a, aynı gün içindeki dört giriş ve çıkış tek göğe yükseliş ile tek ikinci gelişe çevrilmelidir.
Bu dönüşümlerin yönü Tora’dan Hristiyanlığa doğru değildir; Hristiyan anlatısından geriye doğru Vayikra’ya doğrudur. Hristiyan tipolojisi Yom Kippur avodasını geriye dönük olarak İsa’yla eşleştirir; Vayikra 16 ise böyle bir gelecek kimliği kurmaz.242
