94. İddia: Eliyahu’nun göğe alınması ve tekrar gönderilecek olması İsa’nın iki gelişini kanıtlar

İddia başlığının kaynak notları: ¹⁰³⁹

Hristiyan iddiası

“Elijah at his first ministry went about doing good deeds, as well as denouncing Israel’s sin. He was persecuted by them, and then taken up into Heaven. At his second coming Israel will accept him, as they proclaim each Passover (cp. Mal.4). This typifies exactly the position with Jesus.”

Cevap

Hristiyan yorum, önceki kurtarıcıların yaşamlarında İsa’nın iki gelişini gösteren bir kalıp bulunduğunu ileri sürerken Eliyahu’yu özellikle güçlü bir örnek olarak kullanır. Eliyahu’nun ilk hizmetinde iyilik yaptığını ve İsrael’in günahlarını kınadığını, İsrael tarafından zulme uğradığını, ardından göğe alındığını söyler. Daha sonra Eliyahu’nun ikinci gelişinde İsrael tarafından kabul edileceğini, Yahudilerin Pesah’ta bunu zaten dile getirdiklerini ileri sürer. Son cümlesi açıktır: “Bu, İsa’nın durumunu tam olarak örnekler.” İki anlatıdan seçilen bu iki kare yüzeysel olarak birbirine benzer. Çünkü Tanah gerçekten Eliyahu’nun göğe yükseldiğini anlatır ve gerçekten gelecekte Eliyahu’nun yeniden gönderileceğini söyler. Fakat tam da bu nedenle Eliyahu örneği Hristiyan iki-geliş öğretisine karşı en güçlü örneklerden biridir. Çünkü Tanah, bir kişinin ileride yeniden ortaya çıkmasını öğretmek istediğinde bunu nasıl söylediğini bize gösterir. Adını verir. Kişiyi açıkça tanımlar. Gelecekte gönderileceğini söyler. Görevini açıklar. Maşiah için ise böyle bir ikinci geliş cümlesi yoktur. Melahim II, Eliyahu’nun ayrılışını şöyle anlatır: “Onlar konuşarak yürürlerken, işte ateşten bir savaş arabası ve ateşten atlar ikisini birbirinden ayırdı; Eliyahu bir kasırga içinde göklere yükseldi.” Melahim II 2:11 Bu ifade sonraki Yahudi kaynaklarında da Eliyahu’nun olağanüstü yükselişinin temel metni olarak kullanılır. Zohar, ayeti doğrudan aktararak Eliyahu’nun kasırga içinde göğe yükselişini ayrıntılı biçimde yorumlar.

Tanah daha sonra Malahi’nin son sözlerinde şunu söyler: “İşte, HaŞem’in büyük ve korkunç günü gelmeden önce size peygamber Eliyahu’yu göndereceğim. O babaların yüreğini çocuklara, çocukların yüreğini babalarına döndürecek…” Malahi 3:23–24¹⁰⁴⁰ (Hristiyan bölümlemesinde 4:5–6). Malahi’nin sözü son derece belirgindir. Gönderilecek kişinin adı Eliyahu’dur. Kimliği peygamber olarak verilir. HaŞem’in büyük ve korkunç gününden önce gönderilecektir. Görevi de babaların ve çocukların yüreklerini birbirine döndürmek olarak açıklanır. Mişna Eduyot 8:7 de tam bu ayete dayanarak Eliyahu’nun gelecekteki görevini ele alır. Hahamların görüşüne göre Eliyahu’nun gelişinin amacı “dünyada barış yapmak”tır; dayanak yine Malahi 3:23–24’tür. Dolayısıyla Eliyahu’nun gelecekte ortaya çıkacağı düşüncesi daha sonraki Yahudi teolojisinin metne eklediği bir varsayım değildir. Malahi bunu doğrudan söyler. İşte Hristiyan yorumun sorunu tam burada başlar.¹⁰⁴¹ Eliyahu için açıkça söylenen şey Maşiah için söylenmez. Tanah’ın Eliyahu hakkında verdiği yapıyı yan yana koyalım. İlk tarihsel hizmeti vardır. Göğe yükselir. Sonra Tanah açıkça: “Size peygamber Eliyahu’yu göndereceğim” der. Şimdi Hristiyan iki-geliş öğretisinin İsa hakkında gerektirdiği yapıyı düşünelim. Maşiah gelir. Reddedilir. Öldürülür. Dirilir. Göğe yükselir. Yüzyıllar boyunca orada kalır. Sonra aynı Maşiah yeniden dünyaya gönderilir. İlk gelişinde gerçekleştirmediği Maşiah görevlerini ikinci gelişinde tamamlar. Bunun Tanah’taki karşılığı nerede?

Eliyahu için Tanah doğrudan “Size peygamber Eliyahu’yu göndereceğim” der. Maşiah için aynı türden bir ikinci gönderiliş cümlesi yoktur. Bu fark tesadüfi değildir. Eliyahu örneği, Tanah’ın ikinci bir görünüşü anlatmaya dil bakımından tamamen muktedir olduğunu gösterir. Tanah böyle bir olayı şifrelemek zorunda değildir. Birbirinden kopuk ayetler arasına gizlemek zorunda değildir. Acı çeken bir kişiyi bir kitaptan, görkemli kralı başka kitaptan alıp okuyucunun ikisini aynı kişi ilan etmesini beklemek zorunda değildir. Tanah böyle bir yeniden gönderilişi Maşiah için öğretmek isteseydi bunu Eliyahu’da kullandığı açıklıkla söyleyebilirdi. Böyle bir cümle yoktur. Bu nedenle Hristiyan yorumun Eliyahu örneği iki geliş öğretisini kanıtlamak bir yana, onun Tanah’taki en büyük eksikliğini açığa çıkarır. Hristiyan yorum metindeki kişiyi değiştirir. Malahi’nin öznesi Eliyahu’dur.¹⁰⁴² Bu, İsa’nın da iki kez geleceğini gösterir der. Fakat bu sonuç ayetten çıkmaz. Bir kişinin gelecekte yeniden gönderileceğinin söylenmesi, başka bir kişinin de gelecekte yeniden gönderileceği anlamına gelmez. Bunu basit bir örnekle düşünelim.

Bir kral “Yarın elçim Reuven’i yeniden göndereceğim” derse bundan Şimon’u da yeniden göndereceği sonucu çıkmaz. Reuven hakkında verilen bilgi Reuven hakkındadır; Şimon hakkında aynı sonucu çıkarmak için ayrıca kanıt gerekir. Malahi’nin cümlesi de böyledir. Hristiyan yorumun kanıtlamak istediği ise Maşiah’ın daha önce gelip ayrılmış olacağı ve yeniden gönderileceğidir. Bu ikinci cümle birincinin içinde yoktur. Eliyahu için verilmiş özel peygamberlik başka bir kişi için genel kurala dönüştürülemez. Rabbinik kaynaklar da Eliyahu ile Maşiah’ı birbirine karıştırmaz; Eruvin’de gelecekteki geliş tartışılırken Eliyahu ile ben David ayrı kişiler ve ayrı olaylar olarak ele alınır. Kaynakların kurduğu ilişki bu nedenle açıktır. Eliyahu gelecekte gelir ve kurtuluşla, Maşiah’ın gelişiyle ilişkili ayrı bir görev görür; kendisi Maşiah’ın “ilk” veya “ikinci” görünüşü değildir.¹⁰⁴³ Devarim Rabba da aynı ayrımı korur. Eliyahu’nun gelecekte gönderilişini Malahi 3:23’e bağlarken Maşiah kralın gelişini ayrı biçimde ele alır. Yahudi geleneğinde Eliyahu kurtuluşun habercisidir; Hristiyan yorumun kanıtlamak istediği şey ise Eliyahu’nun yaşamının İsa’nın iki gelişinin biyografik modeli olduğudur. Bu iki önerme aynı değildir.¹⁰⁴⁴

Eliyahu’nun durumu Tanah içinde olağanüstüdür. Melahim II onun kasırga içinde göğe yükseldiğini, Malahi aynı Eliyahu’nun gelecekte gönderileceğini söyler. Daha sonraki mistik gelenek de bu özelliği Eliyahu’ya özgü biçimde yorumlar.¹⁰⁴⁵ Zohar’ın bu anlatımı Tanah’ın peşatı değildir ve Tanah kanıtı yerine geçirilemez; fakat Hristiyan yorumun Yahudi Eliyahu geleneğini kendi tipolojisine dahil etmesi nedeniyle önem taşır. Eliyahu bütün İsrael’i toplar. Baal peygamberleriyle karşılaşır. HaŞem’in ateşi sunağı yakar. Halkın cevabı şöyledir: “Bütün halk bunu gördü; yüzüstü düştüler ve ‘HaŞem, O Tanrı’dır! HaŞem, O Tanrı’dır!’ dediler.” Melahim I 18:39 Yahudi kaynakları da bu tepkiyi özellikle İsrael’in Eliyahu’nun çağrısına verdiği cevap olarak aktarır. Bu olay Eliyahu’nun göğe yükselişinden önce gerçekleşir. Karmel olayı, Eliyahu’nun ilk hizmetini “İsrael’in reddi” olarak basitleştirmeyi de engeller. Hristiyan yorumun ihtiyaç duyduğu çizgi ilk gelişte ulusal reddediş, ikinci gelişte kabul biçimindedir; fakat Melahim I 18’de bütün halk ateşi gördüğünde yüzüstü düşer ve “HaŞem, O Tanrı’dır” diye cevap verir. Böylece bu kalıp daha ilk aşamada bozulur.

Eliyahu ilk tarihsel hizmeti sırasında İsrael’in önünde Tanrı’nın peygamberi olarak doğrulanmış ve halk: “HaŞem, O Tanrı’dır” diye cevap vermiştir. Daha sonra Eliyahu’ya ölüm tehdidini yönelten kişi özellikle İzevel’dir. Zohar bile Melahim I 19:2’ye dayanarak İzevel’in Eliyahu’yu ölümle tehdit etmesini ve Eliyahu’nun bunun üzerine kaçmasını açıkça anlatır. İsrael’in o döneminde Baal tapınması, antlaşma ihlali ve Eliyahu’ya yönelik direnç bulunduğu elbette doğrudur. Eliyahu kendisi de İsrael’in antlaşmayı terk ettiğinden yakınır. Eliyahu daha sonra ciddi direnç ve özellikle İzevel’in ölüm tehdidiyle karşılaşır; fakat bundan bütün İsrael’in onu ilk hizmetinde reddettiği ve ancak gelecekte kabul edeceği kronolojisi çıkmaz. Tanah’ın anlattığı tarih daha karmaşıktır. Hristiyan yorumun tipolojisi bu karmaşık tarihi iki kareye indirger: reddedilme ve daha sonra kabul. Biyografiden bu iki kare seçildiğinde İsa’ya benzerlik artar; ancak aradaki Hristiyan iki-geliş yapısını kaynak kendisi kurmaz.

Daha temel bir farklılık, Eliyahu’nun göğe yükselişi ile İsa’nın ölüm ve diriliş öğretisi arasındadır. Hristiyan öğretisinde İsa ölür, gömülür, dirilir ve sonra göğe yükselir. Melahim II Eliyahu için ölüm, mezar veya diriliş anlatmaz; 2:11 doğrudan onun kasırgada göğe yükseldiğini söyler. Bu nedenle ortak nokta yalnız “göğe alındı ve daha sonra gelecek” biçiminde seçildiğinde iki yaşam öyküsü arasındaki en temel fark dışarıda kalır. Eliyahu örneği önceki iddialardaki eksikliği daha belirgin kılar. Tanah’ta Maşiah’ın ikinci gelişini açıkça söyleyen bir ayet yoktur. Hristiyan yorum bu boşluğu farklı tipolojilerle doldurmaya çalışır. Hristiyan yorum Yeşaya 53 ile Daniel 7’yi tek kişiye bağlar, Sanhedrin 98a’daki şartlı seçenekleri ardışık gelişlere çevirir, Moşe’nin Midyan’dan dönüşünü ve Yosef’in kardeşleriyle yeniden karşılaşmasını aynı kalıba dahil eder. Eliyahu ise diğerlerinden farklıdır, çünkü Tanah onun gelecekte gerçekten yeniden gönderileceğini açıkça söyler.¹⁰⁴⁶ Eliyahu için açık bir ikinci gönderiliş ayeti bulunduğuna göre karşılaştırmanın doğal ölçütü Maşiah için aynı türden bir cümle aramaktır.

Böyle bir cümle gösterilemez. Eliyahu örneği bu nedenle iki-geliş öğretisini desteklemek yerine metinsel farkı büyütür. Bu karşılaştırma doğal olarak şu soruyu doğurur: Eliyahu’nun yeniden gönderilişi açıkça yazılabiliyorsa, Maşiah’ın yeniden gönderilişi için buna karşılık gelen cümle nerede? Malahi’nin son üç ayeti tek bir düşünce akışı içinde ilerler. Önce Moşe’nin Torası hatırlatılır. “Kulum Moşe’nin Torası’nı, bütün İsrael için Horev’de ona emrettiğim kuralları ve yasaları hatırlayın.” Malahi 3:22¹⁰⁴⁷ Ardından Eliyahu’nun gelecekte gönderileceği bildirilir. “İşte, HaŞem’in büyük ve korkunç günü gelmeden önce size peygamber Eliyahu’yu göndereceğim.” Malahi 3:23¹⁰⁴⁸ Son olarak onun görevi açıklanır. “Babaların yüreğini çocuklara, çocukların yüreğini babalarına döndürecek…” Malahi 3:24¹⁰⁴⁹ Malahi’nin geleceğe dönük son sözlerinde önce Moşe’nin Tora’sının hatırlanması, ardından adı açıkça verilen Eliyahu’nun gönderilmesi vardır. Metin gelecekteki habercinin kimliğini belirsiz bırakmaz.¹⁰⁵⁰ Bu kapanışta geleceğe ilişkin iki açık unsur vardır: Moşe’nin Torası ve peygamber Eliyahu. Maşiah’ın ilk gelişi, ölümü, dirilişi, göğe çıkışı ve ikinci gelişi burada anlatılmaz; Tora’nın sona erdiği de söylenmez. Malahi’nin kapanışı böylece Moşe’nin Torası ile gelecekte gönderilecek peygamber Eliyahu’yu yan yana getirir. İki-geliş öğretisinin ölüm, diriliş, göğe yükseliş ve daha sonraki dönüş zinciri bu bölümde yoktur. Pesah’taki Eliyahu beklentisi de açık Malahi vaadinin sonraki Yahudi yaşamındaki ifadesidir. Mişna Eliyahu’nun gelecekteki görevini ayrıca tartışır.¹⁰⁵¹ Eduyot 8:7’de Eliyahu’nun gelecekteki görevi konusunda farklı görüşler aktarılır. Rabbi Şimon onun anlaşmazlıkları uzlaştıracağını söyler. Hahamlar ise daha geniş bir ifade kullanır: “Dünyada barış yapmak.” Eduyot’taki açıklama doğrudan Malahi’nin babalarla çocukların yüreklerini birbirine döndürme sözünü kullanır. “Babaların yüreğini çocuklara, çocukların yüreğini babalarına döndürecek” sözüne dayanırlar. Bu ilginçtir. Yahudi geleneği Eliyahu’nun gelecekteki gelişini yalnız kabul etmekle kalmaz. Görevini Eliyahu olarak korur. Onu İsa’ya dönüştürmez. Onu Maşiah’ın başka bir görünüşü yapmaz. Onun yaşam öyküsünü başka bir kişinin ölüm-diriliş-göğe çıkış şemasının kehaneti haline getirmez. Malahi Eliyahu der. Mişna Eliyahu der. Talmud Eliyahu ile ben David’i ayırır. Midraş Eliyahu der.¹⁰⁵²

Hristiyan yorumun tipolojisi bu açık Eliyahu geleneğinden başka bir sonuca geçer. “Bu tam olarak İsa’nın durumudur” biçimindeki sonuç, kaynakların kurduğu ilişkiden gelmez. Zohar’da Eliyahu’nun yükselişi üzerine özel bir mistik açıklama bulunur. Eliyahu’nun yukarıda başka bir varoluş biçimine büründüğü, yeryüzünde görünmek üzere geldiğinde yeniden aşağıdaki biçimle ortaya çıktığı anlatılır; aynı bölüm bunun Eliyahu’ya özgü bir sır olduğunu ve yukarıdaki ile aşağıdaki görevlerinde aynı kimliği koruduğunu vurgular. Bu bir Zohar deraşıdır ve Malahi’nin peşatını belirlemez. Bununla birlikte Hristiyan yorumun “Yahudi kaynaklarında böyle bir örnek varsa İsa’yı gösterir” yöntemini sınamak için önemlidir. Zohar Eliyahu’nun olağanüstü yükselişini ve yeryüzünde yeniden görünmesini kendi mistik bağlamı içinde bilir ve açıklar. Eliyahu geleneği kendi anlamı içinde kalır. Hristiyan tipolojisi bu anlamı başka bir kişinin biyografisine taşıdığında yeni bir çıkarım yapmış olur; bir kişinin istisnai yaşamı başka biri için genel yasa değildir. Mantık basittir. Eliyahu’nun yeryüzünde bulunması, göğe yükselmesi ve gelecekte yeniden gönderileceğinin açıkça bildirilmesi yalnız Eliyahu hakkında bir sonuç verir. Bundan başka bir kişinin de iki kez geleceği çıkmaz. Hanoh’un Tanrı tarafından alındığı, Moşe’nin Sina’ya çıktığı, Yehezkel’in olağanüstü görüler gördüğü ve Yona’nın denizin derinliklerinden kurtulduğu anlatılır; bu olayların hiçbiri sırf benzerlik nedeniyle başka bir insanın birebir biyografik kehaneti haline gelmez.

Eliyahu’nun gelecekte gönderilişi bunlardan daha güçlüdür, çünkü açıkça öngörülmüş ve adı verilmiştir. Tam da bu nedenle başka biri için genel yasa haline getirilemez. İki-geliş öğretisinin temel sorusu yine aynıdır: Maşiah için buna karşılık gelen açık ikinci gönderiliş sözü nerede bulunur? Bütün tipolojik benzerlikler aynı soruda birleşir: Tanah Maşiah’ın iki kez geleceğini nerede söyler? Moşe, Yosef, Eliyahu, Sanhedrin 98a veya Maşiah ben Yosef ile Maşiah ben David geleneği bu cümleyi vermez; her kaynak kendi bağlamında başka bir şey anlatır.¹⁰⁵³ Hristiyan yorum bu ayrı anlatıları “reddedilen kurtarıcı, ayrılık, dönüş ve son kabul” adlı ortak bir şemada toplar. Fakat ortak şemayı kuran Tanah değil, Hristiyan yorumudur. Bu Hristiyanlaştırılmış şema daha sonra İsa’nın iki gelişinin kanıtı olarak kullanıldığında sonuç kanıtın içine baştan yerleştirilmiş olur. Eliyahu örneği İsa’nın iki gelişini kanıtlamaz. Melahim II Eliyahu’nun kasırga içinde göğe yükseldiğini, Malahi ise gelecekte aynı Eliyahu’nun gönderileceğini açıkça söyler. Malahi’nin ifadesi nettir: “Size peygamber Eliyahu’yu göndereceğim.” Mişna onun gelecekteki görevini barışla ilişkilendirir; Talmud Eliyahu ile Maşiah’ı ayrı kişiler olarak ele alır; Zohar da yükseliş ve yeniden görünme özelliğini Eliyahu’nun kendi mistik kimliği içinde açıklar.¹⁰⁵⁴

Bütün bu kaynaklarda özne Eliyahu’dur. Hristiyan yorum bu geleneği İsa’nın iki-geliş biyografisine taşıdığında kaynakların vermediği yeni bir bağ kurar. İki öykü birebir değildir. Eliyahu için ölüm ve diriliş anlatılmaz; gelecekte gönderileceği Tanah’ta açıkça yazılıdır; Yahudi kaynakları Eliyahu ile Maşiah’ı ayrı kişiler olarak korur. Karmel’de halk da onun ilk hizmeti sırasında “HaŞem, O Tanrı’dır” diye karşılık verir; daha sonraki ölüm tehdidi özellikle İzevel’den gelir. Oysa benzerlik olayların doğal akışından çıkmaz. Hristiyan yorumun benzerliği ancak Eliyahu’nun karmaşık yaşamı “ilk hizmet, reddediş, göğe çıkış, ikinci geliş ve son kabul” biçiminde yeniden düzenlendiğinde ortaya çıkar. Eliyahu örneğinin asıl önemi, Tanah’ın gerçekten ikinci bir gönderiliş öğretirken nasıl konuştuğunu göstermesidir: kişinin adını verir ve onu yeniden göndereceğini söyler. Maşiah için buna karşılık gelen bir söz yoktur. Eliyahu için açıkça yazılmış ikinci gönderilişi, Maşiah için yazılmamış ikinci gelişin kanıtına dönüştürmek metnin öznesini değiştirmek olur.

Kaynaklar

1039. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 35–38. ↩

1040. Kaynak: Malahi 3:23–24. ↩

1041. Kaynaklar: Malahi 3:23–24; Mişna. ↩

1042. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 35–38. ↩

1043. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 35–38. ↩

1044. Kaynaklar: Malahi 3:23; Devarim Rabba. ↩

1045. Kaynaklar: I. Melahim 18:39; II. Melahim 2:11; Malahi 3:23–24; Zohar, Eliyahu geleneği. ↩

1046. Kaynaklar: Yeşaya 53; Daniel 7; Bavli, Sanhedrin 98a. ↩

1047. Kaynak: Malahi 3:22. ↩

1048. Kaynak: Malahi 3:23. ↩

1049. Kaynak: Malahi 3:24. ↩

1050. Kabalat.com, “Malahi 3:1 İsa’dan mı bahsediyor?”; “Vaftizci Yahya, İlyas Peygamber mi?”. ↩

1051. Kaynak: Mişna. ↩

1052. Kaynak: Mişna. ↩

1053. Kaynak: Bavli, Sanhedrin 98a. ↩

1054. Kaynak: Mişna. ↩