Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorumcu, Yeşaya 49:8’deki “Seni halk için bir antlaşma olarak vereceğim” sözünü bir adım daha ileri taşır. “Seni vereceğim” ifadesinin kişinin korban olarak verilmesini ima ettiğini söyler; bunu Zeharya 9:11’deki “antlaşmanın kanı” sözüyle, ardından Yeremya 31’deki yeni antlaşmayla birleştirir. Böylece Yeşaya’daki kul Maşiah, Maşiah korban, onun kanı da yeni antlaşmanın aracı olur ve bütün zincir İsa’da tamamlanır. Bu zincirin en kritik sözü, İbranice ayette bulunmayan ve Hristiyan yorumun parantez içinde eklediği “korban olarak” ifadesidir. Yeşaya’nın İbranicesi şöyledir: כֹּה אָמַר יְהוָה בְּעֵת רָצוֹן עֲנִיתִיךָ וּבְיוֹם יְשׁוּעָה עֲזַרְתִּיךָ וְאֶצָּרְךָ וְאֶתֶּנְךָ לִבְרִית עָם לְהָקִים אֶרֶץ לְהַנְחִיל נְחָלוֹת שֹׁמֵמוֹת “HaŞem şöyle dedi: Uygun zamanda sana cevap verdim, kurtuluş gününde sana yardım ettim; seni koruyacağım ve seni halk için bir antlaşma olarak vereceğim; ülkeyi ayağa kaldırman ve ıssız mirasları yeniden paylaştırman için.” Yeşaya’nın cümlesinde bu yorum için gerekli kelimeler yoktur. Dam, “kan”, zevah, “kesilen korban”, ve korban sözcükleri kullanılmaz; ölümden, günah taşımaktan veya insanın kendisini sunmasından söz edilmez. Berit hadaşa, “yeni antlaşma”, ifadesi de yoktur. Yeşaya yalnız berit am der.⁹⁰⁰

“Yeni antlaşma” kimliği, Yeremya 31’in sonradan bu ayete bağlanmasıyla gelir. Hristiyan yorumun yorumunun dayandığı sözcük וְאֶתֶּנְךָ — ve-etenkha, “seni vereceğim” fiilidir. Fakat iki ayet önce aynı bölüm aynı fiili kullanır: וּנְתַתִּיךָ לְאוֹר גּוֹיִם “Seni uluslara ışık olarak vereceğim.” Yeşaya 49:6’daki “verme” kişinin öldürülmesi değil, görevlendirilmesidir. Aynı fiil 49:8’de yeniden kullanıldığında yalnız “vermek” kelimesinden korban ölümü çıkmaz. Bir insanın uluslara “ışık” olarak verilmesi nasıl ölüm anlamına gelmiyorsa, “antlaşma” olarak verilmesi de fiilin kendi anlamı nedeniyle ölümü gerektirmez. Üstelik 49:8 “verilme”nin ne işe yaradığını açıklar: lehakim erets, ülkeyi ayağa kaldırmak; lehankhil nehalot şomemot, ıssız mirasları yeniden paylaştırmak. Bir sonraki ayette tutsaklara “Çıkın”, karanlıktakilere “Ortaya çıkın” denir. Kulun işi onarım, mirasın geri verilmesi ve özgürlüktür. Raşi de 49:8’i bu yönde okur. Li-vrit am sözünü “Benim için antlaşma halkı olmak” şeklinde açıklar; hemen ardından “ülkeyi ayağa kaldırmak” ifadesindeki ülkenin Erets İsrael olduğunu belirtir. Raşi’nin açıklamasında insan kanı veya Maşiah’ın öldürülmesi yoluyla kurulacak yeni bir antlaşma yoktur.⁹⁰¹⁹⁰²

Aynı ifade Yeşaya 42:6’da yeniden karşımıza çıkar: וְאֶצָּרְךָ וְאֶתֶּנְךָ לִבְרִית עָם לְאוֹר גּוֹיִם “Seni koruyacağım ve seni halk için antlaşma, uluslar için ışık olarak vereceğim.” Raşi sözlerin Yeşaya’ya yöneldiğini belirtir ve kişinin işlevini halkı HaŞem’in antlaşmasına geri döndürmek, onları aydınlatmak olarak açıklar. Yeşaya 42:6’daki paralel, ve-etenkha li-vrit am yapısının bir kişinin kanını antlaşmanın maddesi yapmak zorunda olmadığını gösterir. Kişi antlaşmayı halka taşıyan veya halkı antlaşma ilişkisine geri götüren biri olabilir. Yahudi kaynakları ifadeyi daha geniş biçimde İsrael’in göreviyle de ilişkilendirir. Avodat HaKodeş, Yeşaya 42:6’yı seçilmiş ulusun peygamberlik görevi içinde açıklar; başka yorumlar Yeşaya 49:8’i Erets İsrael’in yeniden kurulması ve sürgündekilerin dönüşüyle ilişkilendirir. Bunların her biri ayetin tek anlamı olmak zorunda değildir. Ortak nokta şudur: berit am kendi başına “öldürülen insanın kanıyla kurulan antlaşma” anlamına gelen teknik bir ifade değildir.^903904905

Hristiyan yorumun sonraki halkası Zeharya 9:11’dir. Birkaç ayet önce eşeğe binen Maşiah kralından söz edildiği için, “Senin antlaşmanın kanı sayesinde tutsaklarını susuz çukurdan çıkardım” sözündeki kanı Maşiah’ın kanı olarak okur. İbranice ise şöyledir: גַּם־אַתְּ בְּדַם־בְּרִיתֵךְ שִׁלַּחְתִּי אֲסִירַיִךְ מִבּוֹר אֵין מַיִם בּוֹ Buradaki at — “sen” dişil tekildir. Beritekh — “senin antlaşman” da dişil tekil muhataba yönelmiştir. Bölümün hemen önce hitap ettiği kişi bat Tsion — Tsion kızı, yani Yeruşalayim/İsrael’dir. Zeharya 9:11 “Maşiah’ın kanı” demez. Sözü edilen kan, dişil muhatabın “senin antlaşmanın kanı”dır. Klasik Yahudi açıklamaları bu ayrımı daha da berraklaştırır.

Raşi, “antlaşmanın kanı”nı Sinay’da İsrael üzerine serpilen antlaşma kanı olarak açıklar ve doğrudan Şemot 24:8’e gider: “İşte HaŞem’in sizinle yaptığı antlaşmanın kanı.” Radak iki açıklama aktarır. Birinde bu, sürgün boyunca İsrael’in bağlı kaldığı brit milanın kanıdır; diğerinde Sinay’da HaŞem’in İsrael’le yaptığı antlaşmanın kanıdır. Vayikra Rabba da Zeharya 9:11’i Sinay’daki antlaşma kanına bağlar ve HaŞem’in bu kanı hatırlamasıyla İsrael’in kurtuluşunu ilişkilendirir. Zeharya 9:11’de gerçekten kan vardır; tartışma hangi kanın kastedildiğidir. Hristiyan yorumcu birkaç ayet önce Maşiah kralından söz edildiği için bu kanı onun kanı yapar. Oysa zamir Tsion’a yönelir ve eski Yahudi yorumları kanı İsrael’in zaten var olan antlaşmasıyla ilişkilendirir. ⁹⁰⁶

Zeharya’nın düşüncesi “Maşiah öldürülecek ve onun kanıyla yeni antlaşma yapılacak” değildir. Raşi, İsrael’in Sinay’da kendisiyle yapılan antlaşmanın kanı sayesinde kurtarılacağını söyler; Radak aynı ifadeyi brit mila veya Sinay antlaşmasıyla açıklar; Vayikra Rabba da Sinay bağlantısını korur. Yeşaya 49’a eklenmek istenen “Maşiah’ın kanı” halkası Zeharya 9’dan çıkmaz. Yeremya 31’e geldiğimizde peygamber gerçekten berit hadaşa — yeni antlaşma der. Kiminle yapılacağı da doğrudan belirtilmiştir: וְכָרַתִּי אֶת־בֵּית יִשְׂרָאֵל וְאֶת־בֵּית יְהוּדָה בְּרִית חֲדָשָׁה⁹⁰⁷

“İsrael evi ve Yehuda eviyle yeni bir antlaşma yapacağım.” HaŞem ardından bu antlaşmanın içeriğini kendi sözleriyle açıklar: נָתַתִּי אֶת־תּוֹרָתִי בְּקִרְבָּם וְעַל־לִבָּם אֶכְתֲּבֶנָּה “Tora’mı onların içine koyacağım ve onu kalplerine yazacağım.” Bunun sonucu HaŞem’in onların Tanrısı, onların da O’nun halkı olması; herkesin HaŞem’i bilmesi ve günahların bağışlanmasıdır. Yeremya 31:31–34’te Maşiah’ın kanından söz edilmez. İnsan korbanı anlatılmaz. Yeni antlaşmanın merkezine başka bir öğreti değil, açıkça Torati — “Tora’m” yerleştirilir. Radak da bu nedenle “yeni” kelimesini farklı bir Tora verilmesi olarak anlamaz. Yenilik, antlaşmanın artık bozulmamasıdır. HaŞem Tora’sını İsrael’in içine ve kalbine yerleştireceği için antlaşma kalıcı olacaktır. Radak geleceğe ait bu düzeni Malahi’nin “Kulum Moşe’nin Tora’sını hatırlayın” sözüyle de birleştirir.⁹⁰⁸

Hristiyan yorum burada şu ek öncüle dayanır: Bir kişinin “antlaşma” olarak verilmesini sıradan görev dili olarak değil, Maşiah’ın antlaşmayı kendi kişiliğinde temsil etmesi şeklinde okur; Zeharya’daki kanı da bunun açıklaması sayar. Daha sonraki Hristiyan metinleri İsa’nın kanı ile yeni antlaşma arasında zaten doğrudan bağ kurar. Bu teoloji önce kabul edildiğinde Yeşaya, Zeharya ve Yeremya ona göre aynı şemaya yerleştirilir. Fakat Tanah’tan İsa’ya doğru ilerlediğimizde üç metin aynı şeyi söylemez. Yeşaya 49’da “yeni” ve “kan” yoktur; “seni vereceğim” aynı bölümde görev diliyle kullanılır. Zeharya 9’da kan vardır, fakat “senin antlaşmanın kanı” dişil Tsion’a yönelir ve Yahudi kaynakları onu Sinay veya brit mila ile açıklar. Yeremya 31’de yeni antlaşma vardır, fakat HaŞem onun içeriğini Tora’sını İsrael’in kalbine yazmak olarak tanımlar.⁹⁰⁹

Hristiyan yorumun parantez içindeki “korban olarak” sözü bütün yorumun dönüm noktasıdır. İbranice ve-etenkha yalnız “seni vereceğim” der. Hristiyan yorumcu bu fiile korban anlamını ekler; sonra bu ek anlamı Zeharya’daki “kan” ve Yeremya’daki “yeni antlaşma” ile birleştirir. Yeşaya’dan “vermek”, Zeharya’dan “kan”, Yeremya’dan “yeni antlaşma” alınır ve sonunda İsa’nın kanıyla kurulan yeni antlaşma öğretisi elde edilir. Ortak kelimeler ortak olayı kendiliklerinden kurmaz. Bir anahtar, bir kapı ve bir ev üç ayrı cümlede bulunabilir; bunların aynı sahnenin parçaları olduğunu söylemek için aradaki bağın gösterilmesi gerekir. Burada Yeşaya’nın kuluna verilen iş ülkeyi yeniden kurmak ve tutsakları özgürlüğe çıkarmaktır; Zeharya’nın antlaşma kanı İsrael/Tsion’a aittir; Yeremya’nın yeni antlaşması İsrael ve Yehuda ile yapılır ve Tora’nın kalbe yazılmasıyla tanımlanır.

Yeşaya 49:8 Maşiah’ın kanlı bir insan korbanı olacağını söylemez. Zeharya 9:11 bu eksik bilgiyi İsa’nın kanıyla tamamlamaz; zamir Tsion’a yönelir ve klasik Yahudi kaynakları kanı Sinay veya brit mila ile ilişkilendirir. Yeremya 31 de yeni antlaşmanın niteliğini açıkça verir: HaŞem Tora’sını İsrael’in içine koyacak ve kalbine yazacaktır.⁹¹⁰

Bu üç metin arasındaki bağ, İsa’nın kanıyla kurulan yeni antlaşma öğretisi önce kabul edilip Yeşaya 49 bu öğretiye göre geriye doğru okunduğunda kurulabilir. Yalnız Tanah’ın sözleri izlendiğinde Yeşaya 49:8’den insan korbanına, İsa’nın kanına ve onun ölümüyle kurulan yeni antlaşmaya giden bir yol yoktur.⁹¹¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 85, güncel revizyon.
• Yeşaya 49:8; Zeharya 9:11; Yeremya 31.
• Yeşaya 49; Yeremya 31.
• Yeşaya 49:6.
• Yeşaya 42:6.
• Raşi, Bereşit 22:12.
• Yeşaya 42:6; Yeşaya 49:8.
• Zeharya 9:11; Şemot 24:8; Raşi, Zeharya 9:11 yorumu; Radak, Zeharya 9:11 yorumu; Vayikra Rabba.
• Yeşaya 49; Zeharya 9; Raşi, Yeşaya 49 yorumu; Radak, Yeşaya 49 yorumu; Vayikra Rabba.
• Yeremya 31:31–34; Radak, Yeremya 31:31–34 yorumu.
• Yeşaya 49; Zeharya 9; Yeremya 31.
• Yeşaya 49:8; Zeharya 9:11; Yeremya 31.
• Yeşaya 49; Yeşaya 49:8.

Hristiyan yorumun okuması burada kısa fakat belirleyicidir. Zeharya 9:9’daki alçakgönüllü, eşeğe binmiş kralı İsa olarak tanımlar; iki ayet sonra gelen “beritinin kanı sayesinde tutsaklarını susuz çukurdan çıkardım” sözündeki kanı da aynı kralın kanı sayar. Buradan yeni beritin Maşiah’ın kanı aracılığıyla kurulduğu sonucuna geçer.¹⁷⁵⁸

İbranice metin bu bağlantıyı zorlaştırır. 9. ayette hitap “Bat Tsion” ve “Bat Yeruşalayim”edir. Kral üçüncü tekil şahıstır: “Kralın sana geliyor; tsadik... alçakgönüllü ve eşeğe biniyor.” 11. ayet ise yeniden ikinci tekil dişile döner: gam at, “sen de”; be-dam beritekh, “senin beritinin kanı.”¹⁷⁵⁹

Bu küçük dilbilgisi ayrıntısı bütün savın yönünü değiştirir. Berit “onun”, yani kralın beriti diye verilmemiştir. “Senin beritin” denilen muhatap dişil Tsion/Yeruşalayim-İsrael’dir. Hristiyan yorumcu önce dişil muhatabın berit kanını kralın kendi kanına dönüştürmek, sonra o kralı İsa olarak belirlemek zorundadır.

Tanah’ın kendi içindeki en yakın ifade Şemot 24:8’dedir. Moşe korbanların kanını alır ve “İşte HaŞem’in sizinle bütün bu sözler üzerine kestiği beritin kanı” der. Burada dam ha-berit ifadesinin Sinay beritiyle bağı açıkça kurulmuştur.¹⁷⁶⁰

Raşi Zeharya 9:11’i tam bu yönde okur. Be-dam beritekh’i Sinay’da İsrael üzerine serpilen kanla ilişkilendirir ve doğrudan Şemot 24:8’deki “beritin kanı” sözünü anar. Tutsakların salıverilmesini de sürgünden kurtuluş olarak açıklar.¹⁷⁶¹

Hazal’da başka bir gerçek yorum hattı daha vardır. Mekhilta de-Rabbi Yişmael, Mısır’dan kurtuluş öncesinde İsrael’e verilen iki mitsvayı, Pesah kanı ve berit mila kanını anlatırken Zeharya 9:11’i kullanır.¹⁷⁶²

Bu deraş peşatla aynı şey değildir; kaynak katmanını karıştırmamak gerekir. Fakat bir şeyi kesin biçimde gösterir: Erken Yahudi geleneği “berit kanı” sözünü biliyor ve onu İsa’nın ölümü olarak okumuyor. Kan Sinay, Pesah veya mila beriti çevresinde açıklanabiliyor.

Metsudat David de ayetin muhatabını İsrael olarak korur ve kanı berit mila ile ilişkilendirir. Klasik yorumlar kanın tam tarihsel göndermesinde aynı olmak zorunda değildir. Ortak nokta daha önemlidir: “Bu, Maşiah’ın kendi kanıdır” anlamı gramerden zorunlu olarak çıkmaz.¹⁷⁶³

Zeharya 9 olayları şu sırayla anlatır. Kral gelir; hemen sonraki ayette savaş arabası ve savaş yayı kaldırılır, kral uluslara barış konuşur ve egemenliği denizden denize uzanır. Berit kanı ve tutsakların salıverilmesi bu kurtuluş ufkunun içindedir.¹⁷⁶⁴

Hristiyan yorumun okuması ise 9. ayetteki kralı seçer, 10. ayetteki dünya barışını ikinci gelişe taşır, 11. ayetteki dişil “senin beritinin kanı” ifadesini yeniden kralın kanına çevirir. Böylece üç ayetin doğal bağlantısı, İsa kimliğini korumak için üç farklı teolojik işleve bölünür.

Ayrıca “berit kanı”ndan “bütün bağışlanma mutlaka bir insanın kanıyla olur” sonucuna geçmek Tora’nın korban hukukuyla da uyuşmaz. Vayikra 5’te maddi imkanı olmayan kişi belirli günahlar için ince un getirir; kohen kapara sağlar ve kişi bağışlanır.¹⁷⁶⁵

Zeharya 9:11, antlaşma kanını tutsakların kurtuluşuyla ilişkilendirir. Fakat İbranice muhatap Tsion’dur, Tanah’ın açık paraleli Sinay beritidir ve Hazal ayeti Pesah/mila kanıyla da ilişkilendirir. “Maşiah’ın dökülen kanı” kimliği ayetin içinde yazılı değildir; Hristiyan yorumun Hristiyan okumasıyla eklenir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 147, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2. Zeharya 9:9-11’den hareketle yeni beritin ‘Maşiah aracılığıyla onun kanı yoluyla’ yapılacağını ileri sürer.
• Zeharya 9:9-11. 9. ayette hitap ‘Bat Tsion / Bat Yeruşalayim’dir. 11. ayetteki gam at (‘sen de’) ikinci tekil dişildir; beritekh (‘senin beritin’) aynı dişil tekil muhataba gider. Böylece 11. ayetin dilbilgisel muhatabı kral değil Tsion/Yeruşalayim-İsrael’dir.
• Şemot 24:8: ‘Hine dam ha-berit aşer karat HaŞem immakhem... - İşte HaŞem’in sizinle ... kestiği beritin kanı.’ Tanah’ta ‘beritin kanı’ ifadesinin açık Sinay örneğidir.
• Raşi, Zeharya 9:11: be-dam beritekh ifadesini Sinay’da halk üzerine serpilen ‘dam ha-berit’e, Şemot 24:8’e bağlar; ‘asirayikh’i sürgünden çıkarılan tutsaklar olarak açıklar.
• Mekhilta de-Rabbi Yişmael, Bo, Masekhta de-Pis’ha 5. Rabbi Matya ben Hereş, Mısır’dan kurtuluş bağlamında İsrael’e verilen ‘Pesah kanı’ ve ‘mila kanı’nı anarken Zeharya 9:11’i aktarır. Bu erken rabbinik deraş ayeti İsa’nın ölüm kanına bağlamaz.
• Metsudat David, Zeharya 9:11, ‘dam beritekh’i İsrael’in sürgünde koruduğu berit mila ile ilişkilendirir; ‘gam at’ı İsrael topluluğuna yöneltir. Klasik yorumların ayrıntıları farklı olsa da kanın ‘Maşiah’ın kendi kanı’ olduğu zorunlu okuma değildir.
• Zeharya 9:9-10. Aynı pasajda kralın gelişi ve hemen ardından savaş araçlarının kaldırılması, uluslara barış konuşması ve denizden denize egemenlik vardır. 9:11’deki berit dili bu siyasi-kurtuluş bağlamının içindedir; ayette çarmıh, çivi veya insan korbanı sözcüğü yoktur.
• Vayikra 5:11-13. Maddi imkanı olmayan kişi belirli günahlar için ince un getirebilir; kohen onun için kapara sağlar ve kişi bağışlanır. Bu hüküm, ‘her bağışlanmanın zorunlu maddesi mutlaka kan olmalıdır’ şeklindeki sınırsız önermeye Tora içinden açık istisnadır.