85. İddia: “Halkın antlaşması” ifadesi Maşiah’ın kanıyla kurulacak yeni antlaşmayı anlatır

İddia başlığının kaynak notları: ⁸⁹³

Hristiyan iddiası

“He is encouraged in language which has links with the passage just considered in Zech.9: ” I will give thee (implying ‘in sacrifice’) for a covenant of the people…that thou mayest say to the prisoners, Go forth; and to them that are in darkness (spiritually? In death?), Shew yourselves” (Is.49:4-9). This precisely fits the case of Jesus – rejected by Israel, accepted widely by the Gentiles, whose blood is the means of a new covenant.”

Cevap

Hristiyan yorum, Yeşaya 49:8’deki “Seni halk için bir antlaşma olarak vereceğim” sözünü bir adım daha ileri taşır. “Seni vereceğim” ifadesinin kişinin korban olarak verilmesini ima ettiğini söyler; bunu Zeharya 9:11’deki “antlaşmanın kanı” sözüyle, ardından Yeremya 31’deki yeni antlaşmayla birleştirir. Böylece Yeşaya’daki kul Maşiah, Maşiah korban, onun kanı da yeni antlaşmanın aracı olur ve bütün zincir İsa’da tamamlanır. Bu zincirin en kritik sözü, İbranice ayette bulunmayan ve Hristiyan yorumun parantez içinde eklediği “korban olarak” ifadesidir.⁸⁹⁴ Yeşaya’nın İbranicesi şöyledir: כֹּה אָמַר יְהוָה בְּעֵת רָצוֹן עֲנִיתִיךָ וּבְיוֹם יְשׁוּעָה עֲזַרְתִּיךָ וְאֶצָּרְךָ וְאֶתֶּנְךָ לִבְרִית עָם לְהָקִים אֶרֶץ לְהַנְחִיל נְחָלוֹת שֹׁמֵמוֹת “HaŞem şöyle dedi: Uygun zamanda sana cevap verdim, kurtuluş gününde sana yardım ettim; seni koruyacağım ve seni halk için bir antlaşma olarak vereceğim; ülkeyi ayağa kaldırman ve ıssız mirasları yeniden paylaştırman için.” Yeşaya’nın cümlesinde bu yorum için gerekli kelimeler yoktur. Dam, “kan”, zevah, “kesilen korban”, ve korban sözcükleri kullanılmaz; ölümden, günah taşımaktan veya insanın kendisini sunmasından söz edilmez. Berit hadaşa, “yeni antlaşma”, ifadesi de yoktur. Yeşaya yalnız berit am der.

“Yeni antlaşma” kimliği, Yeremya 31’in sonradan bu ayete bağlanmasıyla gelir.⁸⁹⁵ Hristiyan yorumun yorumunun dayandığı sözcük וְאֶתֶּנְךָ — ve-etenkha, “seni vereceğim” fiilidir. Fakat iki ayet önce aynı bölüm aynı fiili kullanır: וּנְתַתִּיךָ לְאוֹר גּוֹיִם “Seni uluslara ışık olarak vereceğim.” Yeşaya 49:6’daki “verme” kişinin öldürülmesi değil, görevlendirilmesidir. Aynı fiil 49:8’de yeniden kullanıldığında yalnız “vermek” kelimesinden korban ölümü çıkmaz. Bir insanın uluslara “ışık” olarak verilmesi nasıl ölüm anlamına gelmiyorsa, “antlaşma” olarak verilmesi de fiilin kendi anlamı nedeniyle ölümü gerektirmez. Üstelik 49:8 “verilme”nin ne işe yaradığını açıklar: lehakim erets, ülkeyi ayağa kaldırmak; lehankhil nehalot şomemot, ıssız mirasları yeniden paylaştırmak. Bir sonraki ayette tutsaklara “Çıkın”, karanlıktakilere “Ortaya çıkın” denir. Kulun işi onarım, mirasın geri verilmesi ve özgürlüktür.⁸⁹⁶ Raşi de 49:8’i bu yönde okur. Li-vrit am sözünü “Benim için antlaşma halkı olmak” şeklinde açıklar; hemen ardından “ülkeyi ayağa kaldırmak” ifadesindeki ülkenin Erets İsrael olduğunu belirtir. Raşi’nin açıklamasında insan kanı veya Maşiah’ın öldürülmesi yoluyla kurulacak yeni bir antlaşma yoktur.

Aynı ifade Yeşaya 42:6’da yeniden karşımıza çıkar:⁸⁹⁷ וְאֶצָּרְךָ וְאֶתֶּנְךָ לִבְרִית עָם לְאוֹר גּוֹיִם “Seni koruyacağım ve seni halk için antlaşma, uluslar için ışık olarak vereceğim.” Raşi sözlerin Yeşaya’ya yöneldiğini belirtir ve kişinin işlevini halkı HaŞem’in antlaşmasına geri döndürmek, onları aydınlatmak olarak açıklar. Yeşaya 42:6’daki paralel, ve-etenkha li-vrit am yapısının bir kişinin kanını antlaşmanın maddesi yapmak zorunda olmadığını gösterir. Kişi antlaşmayı halka taşıyan veya halkı antlaşma ilişkisine geri götüren biri olabilir.⁸⁹⁸ Yahudi kaynakları ifadeyi daha geniş biçimde İsrael’in göreviyle de ilişkilendirir. Avodat HaKodeş, Yeşaya 42:6’yı seçilmiş ulusun peygamberlik görevi içinde açıklar; başka yorumlar Yeşaya 49:8’i Erets İsrael’in yeniden kurulması ve sürgündekilerin dönüşüyle ilişkilendirir. Bunların her biri ayetin tek anlamı olmak zorunda değildir. Ortak nokta şudur: berit am kendi başına “öldürülen insanın kanıyla kurulan antlaşma” anlamına gelen teknik bir ifade değildir.⁸⁹⁹

Hristiyan yorumun sonraki halkası Zeharya 9:11’dir. Birkaç ayet önce eşeğe binen Maşiah kralından söz edildiği için, “Senin antlaşmanın kanı sayesinde tutsaklarını susuz çukurdan çıkardım” sözündeki kanı Maşiah’ın kanı olarak okur. İbranice ise şöyledir: גַּם־אַתְּ בְּדַם־בְּרִיתֵךְ שִׁלַּחְתִּי אֲסִירַיִךְ מִבּוֹר אֵין מַיִם בּוֹ Buradaki at — “sen” dişil tekildir. Beritekh — “senin antlaşman” da dişil tekil muhataba yönelmiştir. Bölümün hemen önce hitap ettiği kişi bat Tsion — Tsion kızı, yani Yeruşalayim/İsrael’dir. Zeharya 9:11 “Maşiah’ın kanı” demez. Sözü edilen kan, dişil muhatabın “senin antlaşmanın kanı”dır. Klasik Yahudi açıklamaları bu ayrımı daha da berraklaştırır. Raşi, “antlaşmanın kanı”nı Sinay’da İsrael üzerine serpilen antlaşma kanı olarak açıklar ve doğrudan Şemot 24:8’e gider: “İşte HaŞem’in sizinle yaptığı antlaşmanın kanı.” Radak iki açıklama aktarır. Birinde bu, sürgün boyunca İsrael’in bağlı kaldığı brit milanın kanıdır; diğerinde Sinay’da HaŞem’in İsrael’le yaptığı antlaşmanın kanıdır. Vayikra Rabba da Zeharya 9:11’i Sinay’daki antlaşma kanına bağlar ve HaŞem’in bu kanı hatırlamasıyla İsrael’in kurtuluşunu ilişkilendirir.⁹⁰⁰ Zeharya 9:11’de gerçekten kan vardır; tartışma hangi kanın kastedildiğidir. Hristiyan yorum birkaç ayet önce Maşiah kralından söz edildiği için bu kanı onun kanı yapar. Oysa zamir Tsion’a yönelir ve eski Yahudi yorumları kanı İsrael’in zaten var olan antlaşmasıyla ilişkilendirir. Zeharya’nın düşüncesi “Maşiah öldürülecek ve onun kanıyla yeni antlaşma yapılacak” değildir. Raşi, İsrael’in Sinay’da kendisiyle yapılan antlaşmanın kanı sayesinde kurtarılacağını söyler; Radak aynı ifadeyi brit mila veya Sinay antlaşmasıyla açıklar; Vayikra Rabba da Sinay bağlantısını korur. Yeşaya 49’a eklenmek istenen “Maşiah’ın kanı” halkası Zeharya 9’dan çıkmaz.⁹⁰¹ Yeremya 31’e geldiğimizde peygamber gerçekten berit hadaşa — yeni antlaşma der. Kiminle yapılacağı da doğrudan belirtilmiştir: וְכָרַתִּי אֶת־בֵּית יִשְׂרָאֵל וְאֶת־בֵּית יְהוּדָה בְּרִית חֲדָשָׁה

“İsrael evi ve Yehuda eviyle yeni bir antlaşma yapacağım.” HaŞem ardından bu antlaşmanın içeriğini kendi sözleriyle açıklar: נָתַתִּי אֶת־תּוֹרָתִי בְּקִרְבָּם וְעַל־לִבָּם אֶכְתֲּבֶנָּה “Tora’mı onların içine koyacağım ve onu kalplerine yazacağım.” Bunun sonucu HaŞem’in onların Tanrısı, onların da O’nun halkı olması; herkesin HaŞem’i bilmesi ve günahların bağışlanmasıdır. Yeremya 31:31–34’te Maşiah’ın kanından söz edilmez. İnsan korbanı anlatılmaz. Yeni antlaşmanın merkezine başka bir öğreti değil, açıkça Torati — “Tora’m” yerleştirilir. Radak da bu nedenle “yeni” kelimesini farklı bir Tora verilmesi olarak anlamaz. Yenilik, antlaşmanın artık bozulmamasıdır. HaŞem Tora’sını İsrael’in içine ve kalbine yerleştireceği için antlaşma kalıcı olacaktır. Radak geleceğe ait bu düzeni Malahi’nin “Kulum Moşe’nin Tora’sını hatırlayın” sözüyle de birleştirir.

⁹⁰²Hristiyan yorum burada şu ek öncüle dayanır: Bir kişinin “antlaşma” olarak verilmesini sıradan görev dili olarak değil, Maşiah’ın antlaşmayı kendi kişiliğinde temsil etmesi şeklinde okur; Zeharya’daki kanı da bunun açıklaması sayar. Daha sonraki Hristiyan metinleri İsa’nın kanı ile yeni antlaşma arasında zaten doğrudan bağ kurar. Bu teoloji önce kabul edildiğinde Yeşaya, Zeharya ve Yeremya ona göre aynı şemaya yerleştirilir. Fakat Tanah’tan İsa’ya doğru ilerlediğimizde üç metin aynı şeyi söylemez. Yeşaya 49’da “yeni” ve “kan” yoktur; “seni vereceğim” aynı bölümde görev diliyle kullanılır. Zeharya 9’da kan vardır, fakat “senin antlaşmanın kanı” dişil Tsion’a yönelir ve Yahudi kaynakları onu Sinay veya brit mila ile açıklar. Yeremya 31’de yeni antlaşma vardır, fakat HaŞem onun içeriğini Tora’sını İsrael’in kalbine yazmak olarak tanımlar.

⁹⁰³Hristiyan yorumun parantez içindeki “korban olarak” sözü bütün yorumun dönüm noktasıdır. İbranice ve-etenkha yalnız “seni vereceğim” der. Hristiyan yorum bu fiile korban anlamını ekler; sonra bu ek anlamı Zeharya’daki “kan” ve Yeremya’daki “yeni antlaşma” ile birleştirir. Yeşaya’dan “vermek”, Zeharya’dan “kan”, Yeremya’dan “yeni antlaşma” alınır ve sonunda İsa’nın kanıyla kurulan yeni antlaşma öğretisi elde edilir. Ortak kelimeler ortak olayı kendiliklerinden kurmaz. Bir anahtar, bir kapı ve bir ev üç ayrı cümlede bulunabilir; bunların aynı sahnenin parçaları olduğunu söylemek için aradaki bağın gösterilmesi gerekir. Burada Yeşaya’nın kuluna verilen iş ülkeyi yeniden kurmak ve tutsakları özgürlüğe çıkarmaktır; Zeharya’nın antlaşma kanı İsrael/Tsion’a aittir; Yeremya’nın yeni antlaşması İsrael ve Yehuda ile yapılır ve Tora’nın kalbe yazılmasıyla tanımlanır. Yeşaya 49:8 Maşiah’ın kanlı bir insan korbanı olacağını söylemez. Zeharya 9:11 bu eksik bilgiyi İsa’nın kanıyla tamamlamaz; zamir Tsion’a yönelir ve klasik Yahudi kaynakları kanı Sinay veya brit mila ile ilişkilendirir. Yeremya 31 de yeni antlaşmanın niteliğini açıkça verir: HaŞem Tora’sını İsrael’in içine koyacak ve kalbine yazacaktır.⁹⁰⁴

Bu üç metin arasındaki bağ, İsa’nın kanıyla kurulan yeni antlaşma öğretisi önce kabul edilip Yeşaya 49 bu öğretiye göre geriye doğru okunduğunda kurulabilir. Yalnız Tanah’ın sözleri izlendiğinde Yeşaya 49:8’den insan korbanına, İsa’nın kanına ve onun ölümüyle kurulan yeni antlaşmaya giden bir yol yoktur.⁹⁰⁵

Kaynaklar

893. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 2 ve 34. ↩

894. Kaynaklar: Yeşaya 49:8; Zeharya 9:11; Yeremya 31. ↩

895. Kaynaklar: Yeşaya 49; Yeremya 31. ↩

896. Kaynak: Yeşaya 49:6. ↩

897. Kaynak: Yeşaya 42:6. ↩

898. Kaynak: Raşi. ↩

899. Kaynaklar: Yeşaya 42:6; Yeşaya 49:8. ↩

900. Kaynaklar: Zeharya 9:11; Şemot 24:8; Raşi, Zeharya 9:11 yorumu; Radak, Zeharya 9:11 yorumu; Vayikra Rabba. ↩

901. Kaynaklar: Yeşaya 49; Zeharya 9; Raşi, Yeşaya 49 yorumu; Radak, Yeşaya 49 yorumu; Vayikra Rabba. ↩

902. Kaynaklar: Yeremya 31:31–34; Radak, Yeremya 31:31–34 yorumu. ↩

903. Kaynaklar: Yeşaya 49; Zeharya 9; Yeremya 31. ↩

904. Kaynaklar: Yeşaya 49:8; Zeharya 9:11; Yeremya 31. ↩

905. Kaynaklar: Yeşaya 49; Yeşaya 49:8. ↩