Misyoner İddiaları Arşivi

Burada yalnız bir ad benzerliği yoktur. Daha geniş bir örüntü kuruyor. Yehoşua’nın adının İsa adıyla aynı ad geleneğine bağlı olduğunu, Yehoşua ile Kalev’in ülke hakkındaki doğru tanıklığının İsrael tarafından reddedildiğini, bu yüzden ülkeye girişin kırk yıl geciktiğini ve daha sonra Yehoşua’nın önderliğinde gerçekleştiğini söylüyor. Ardından Yeşaya 53:1’deki “Bizim haberimize kim inandı?” sözünü casusların reddedilen haberine, Yehezkel 20:35’teki “halkların çölü”nü de İsa’yı reddeden İsrael’in gelecekteki durumuna bağlıyor. Böylece Yehoşua’nın öyküsü, İsa’nın önce reddedilip daha sonra geri dönerek İsrael’i kurtuluşa götüreceği iki geliş öğretisinin tarihsel bir örneği haline geliyor.²²⁹¹

Bu savın ilk halkasında gerçek bir filolojik veri vardır. Bamidbar 13:16’da Moşe, Hoşea bin Nun’a Yehoşua — יהושע — adını verir. Nehemya 8:17 ise aynı kişiyi Yeşua bin Nun — ישוע בן נון — diye anar. Daha sonraki kısa biçim ile eski uzun biçim aynı ad ailesine aittir. Grekçe Yahudi Kutsal Yazıları da Yehoşua’nın adını Iesous — Ἰησοῦς — biçiminde verir; Hristiyan İncili’nde İsa için kullanılan Grekçe ad da budur. Yehoşua, Yeşua ve Grekçe Iesous aynı tarihsel ad ailesi içinde ilişkilidir.²²⁹²

Fakat burada filoloji biter, kehanet iddiası başlar. Aynı adı taşımak, iki kişinin hayatını peygamberlik ilişkisine sokmaz. Tanah’ta Yeşua adı yalnız Nun oğlu Yehoşua için kullanılmaz. Ezra ve Nehemya’da aynı adı taşıyan başka kişiler de vardır. Eğer adın kendisi gelecekteki belirli bir kişiyi işaretleyen şifre olsaydı, aynı adın öteki taşıyıcılarının neden bu şifrenin dışında kaldığını metnin açıklaması gerekirdi. Tanah böyle bir ayrım yapmaz.²²⁹³

Yehoşua ile Kalev’in sözü gerçekten reddedilir; Hristiyan yorumcu ikinci halkayı bu olgu üzerine kurar. Yehoşua ile Kalev’in sözü gerçekten reddedilir. Halk onların ülkeye çıkma çağrısına inanmaz; hatta iki adamın taşlanması konuşulur. Fakat Bamidbar 13’te Yehoşua İsrael’e “gelen” bir kurtarıcı değildir. O, Moşe’nin gönderdiği on iki araştırmacıdan biridir. Ülkeye gider, araştırmasını tamamlar ve İsrael kampına geri döner. Reddedilen şey onun ortaya çıkışı değil, Yehoşua ile Kalev’in Tanrı’nın vaadine güvenilmesi gerektiğini söyleyen tanıklığıdır.²²⁹⁴

Kırk yıl da gizli bir ikinci geliş takvimi olarak bırakılmamıştır. Tora bunun nedenini açıkça söyler: “Ülkeyi araştırdığınız günlerin sayısınca, kırk gün, her gün için bir yıl olmak üzere kırk yıl suçlarınızı taşıyacaksınız.” Kırk sayısı, keşif görevinin kırk gününe karşılık verilen kuşak hükmüdür. Üstelik ülkeye kırk yıl sonra girenler, Yehoşua’nın sözünü reddeden yetişkin kuşağın topluca fikrini değiştirmiş hali değildir. Tora o kuşağın çölde öleceğini, Yehoşua ile Kalev’in yaşayacağını ve çocukların ülkeye gireceğini söyler. Kurulan örüntü bu noktada bile Hristiyan yorumun ileri sürdüğünden daha farklıdır.²²⁹⁵

Yehoşua’nın kırk yıl sonraki görevi de ilk görevin tekrarı değildir. İlkinde bir şaliah, gönderilmiş araştırmacıdır; ikincisinde Moşe’nin ardından İsrael’in önderidir. Devarim’in sonunda Tanrı ona, “Güçlü ve cesur ol; çünkü İsrael oğullarını onlara ant içtiğim ülkeye sen götüreceksin” der. Yehoşua kitabı da Moşe’nin ölümünü bildirerek yeni dönemi başlatır. Hazal’ın bu geçişi ele alışında vurgu ikinci bir “geliş” üzerine değil, Moşe’den sonra tek önderlik otoritesinin Yehoşua’ya geçmesi üzerinedir. Yehoşua ilk olaydan sonra ölmez, göğe çıkmaz, İsrael tarihinden kaybolmaz ve kırk yıl sonra yeniden ortaya çıkmaz. Bir insanın hayatında iki farklı görevin bulunması ile bir kişinin ölüp dünyadan ayrıldıktan sonra yeniden gelmesi aynı yapı değildir.²²⁹⁶

Yeşaya 53:1 bağlantısı ise İngilizce çeviride İbranice metinden daha güçlü görünür. Hristiyan yorumcu, Yehoşua ile Kalev’in “report”unun reddedilmesiyle “Who hath believed our report?” cümlesini yan yana koyar. Fakat Yeşaya 53:1’de kullanılan kelime şemuatenu — שמעתנו — “işittiğimiz/haberimiz”dir. Bamidbar 13:26’da araştırmacıların getirdiği söz için davar — דבר — kullanılır; 13:32’de ülke hakkında yaydıkları kötü haber ise dibba — דבה — diye adlandırılır. İngilizcede aynı sözcüğün seçilebilmesi, İbranice metinde ortak bir anahtar kelime bulunduğunu göstermez. iki anlatıda da bir sözün kabul edilmemesi teması görülebilir. Fakat “insanların bir habere inanmaması” birçok anlatıda bulunabilecek kadar geniş bir motiftir; tek başına kehanet kimliği kuramaz.²²⁹⁷

Hristiyan yorumcu aynı ayette ikinci bir kelime bağı daha önerir. Yeşaya’nın “HaŞem’in kolu” için kullandığı zeroa — זרוע — kelimesini “soy/tohum” anlamındaki zera — זרע — ile aynı köke bağlar ve buradan vaat edilen “soy”a doğru bir ima görür. Bir etimolojik akrabalık kabul edilse bile sonuç değişmez. Etimoloji, sözcükleri eş anlamlı yapmaz. Tanah İbranicesinde zeroa “kol, güç, kudret”; zera ise “tohum, soy, nesil” anlam alanındadır. Yeşaya 53:1’de zeroa HaŞem ifadesi HaŞem’in açığa çıkan kudretini anlatır; kelime o cümlede “soy” anlamına gelmez. Ses ve kök yakınlığından Maşiah’a ilişkin yeni bir gönderme üretmek, ayetin sözcük anlamından ayrı bir yorum adımıdır.²²⁹⁸

Klasik Yahudi yorumları da Yeşaya 53:1’i Yehoşua ile casusların öyküsüne bağlamaz. Raşi, gelecekte ulusların gördükleri karşısında birbirlerine, “Bunu yalnız başkasından duysaydık inanmazdık” diyeceklerini açıklar. İbn Ezra da aynı cümleyi ulusların şaşkınlığı olarak okur ve HaŞem’in kolunun İsrael üzerinde açığa çıkmasına bağlar. Bu açıklamalarda Hristiyan yorumun Yehoşua-casuslar bağlantısı ayetin doğal dilinden veya klasik pşat çizgisinden çıkan zorunlu bir okuma değildir.²²⁹⁹

Yehezkel 20:35 de aynı yöntemle başka bir öyküye taşınır. Oysa peygamber kendi “halkların çölü” imgesini hemen açıklamaya devam eder. HaŞem İsrael’i ulusların arasından toplayacak, orada onunla yargılaşacak, halkı değneğin altından geçirecek, antlaşmanın bağına sokacak ve isyancıları ayıracaktır. Bölüm daha önce ilk çöl kuşağının Tora hükümlerini ve Şabatları reddetmesini de açıkça anmıştır. Metnin verdiği suçlar, yargı ve antlaşma çerçevesi ortadadır. İsa’nın reddi, Yehoşua’nın “ikinci gelişi” veya Hristiyanlığın sunduğu bir dinlenmenin kabul edilmemesi bu cümlelerin içinde yer almaz.²³⁰⁰

Hristiyan yorumun kullandığı bazı veriler metinde gerçekten bulunur; Hristiyan sonucu oluşturan şey bu veriler arasına eklenen eşitliklerdir. Yehoşua ile Yeşua aynı ad ailesindedir. Grekçede Yehoşua’nın adı İsa’nın adıyla aynı biçimde yazılır. Yehoşua ile Kalev’in tanıklığı reddedilir. Kırk yıl sonra Yehoşua İsrael’i ülkeye götürür. Bunların hepsi metinde gerçekten vardır. Fakat kanıtlanması gereken eşitlikler başkadır: ilk keşif görevi İsa’nın ilk gelişi midir; kırk yıllık kuşak hükmü onun dünyadan ayrılışını mı anlatır; Yehoşua’nın Moşe’den sonra önder oluşu ikinci gelişi mi haber verir; Yeşaya 53:1 casusların raporunu mu yeniden kullanır; Yehezkel’in halkların çölü İsa’nın reddine mi bağlıdır? Tanah bu eşitliklerin hiçbirini kurmaz.

Ad ilişkisi gerçektir. Hristiyan yorumcu bu gerçek ad ilişkisini iki-geliş tipolojisine dönüştürür. Fakat tipoloji ile kehanet aynı şey değildir. Daha sonraki bir teoloji eski bir anlatıyı kendi şemasına göre eşleştirebilir; bu işlem anlatının o teolojiyi önceden bildirdiğini göstermez. Yehoşua anlatısında bu bağ yoktur. Bu yüzden örnek, İsa’nın iki kez geleceğini Tanah’tan çıkarmak yerine, iki geliş öğretisi önceden kabul edildiğinde eski bir öykünün ona nasıl benzetilebildiğini gösterir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 215, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, Carelinks Publishing, PDF s. 36–37. Heaster, Yehoşua için ‘Joshua (same word as ‘Jesus’)’ ifadesini kullanır; İsrael’in onun ve Kalev’in raporuna inanmadığı için ülkeye giremediğini, kırk yıl sonra ‘Joshua-Jesus’ ile ikinci kez yaklaşıp girdiğini söyler; Yeşaya 53:1’deki ‘report’ ile Yehoşua-Kalev raporunu ve Yehezkel 20:35’teki ‘wilderness of the people’ ile İsrael’in İsa’yı reddetmesini birbirine bağlar.
• Bamidbar 13:16: Hoşea bin Nun’a Yehoşua (יהושע) adı verilir. Nehemya 8:17 aynı kişiyi Yeşua bin Nun (ישוע בן נון) diye anar. Brown, Driver ve Briggs, A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, יהושע ve ישוע maddeleri. Albert Pietersma ve Benjamin G. Wright (ed.), A New English Translation of the Septuagint, Oxford University Press, 2007, ‘Iesous’: Grekçe Yehoşua kitabı ve kişi adı Ἰησοῦς biçimindedir; aynı Grekçe ad Hristiyan İncili’nde İsa için kullanılır; bkz. Nestle-Aland, Novum Testamentum Graece, 28. bs., Matta 1:21.
• Örnekler için Ezra 2:2; 3:2, 8; 4:3; 5:2; Nehemya 7:7; 8:7; 9:4–5. Yeşua adı dönüş dönemi metinlerinde birden fazla kişi için kullanılır.
• Bamidbar 13:2–16, 26–33; 14:6–10. Yehoşua ve Kalev ülkeye çıkılmasını savunur; cemaat onları taşlamayı konuşur. Bkz. Ramban, Bamidbar 13:32, kötü haberin niteliği ve Yehoşua ile Kalev’in karşı tutumu.
• Bamidbar 14:30–38, özellikle 14:34: kırk günlük araştırmanın her günü için bir yıl olmak üzere kırk yıllık hüküm açıklanır; 14:37–38’de kötü haberi yayanların öldüğü, Yehoşua ile Kalev’in yaşadığı belirtilir. Ayrıca Devarim 1:34–39: reddeden kuşak ülkeye girmeyecek, çocuklar girecektir.
• Devarim 31:7, 23; Yehoşua 1:1–9. Raşi, Devarim 31:7, Bavli Sanhedrin 8a’ya dayanarak Moşe’nin ‘onlarla birlikte git’ ifadesi ile Tanrı’nın Yehoşua’ya ‘sen götüreceksin’ buyruğu arasındaki farkı önderlik otoritesi üzerinden açıklar: bir kuşakta tek önder bulunur.
• Yeşaya 53:1: מִי הֶאֱמִין לִשְׁמֻעָתֵנוּ, şemuatenu. Bamidbar 13:26’da araştırmacıların getirdiği söz için דבר; 13:32’de kötü haber için דבה kullanılır. Brown, Driver ve Briggs, שמועה, דבר ve דבה maddeleri. İngilizce ‘report’ ortaklığı İbranice ortak bir anahtar sözcüğe dayanmaz.
• Brown, Driver ve Briggs, זרוע maddesi: ‘arm, shoulder, strength’; זרע maddesi: ‘sowing, seed, offspring’. Bazı etimolojik düzenlemeler זרוע kelimesini זרע ‘ekmek’ köküyle ilişkilendirse bile iki ismin Tanah İbranicesindeki anlamları ayrıdır. Yeşaya 53:1’de זרוע ה׳, HaŞem’in kolu/kudreti anlamındadır; ‘soy’ anlamındaki זרע değildir.
• Raşi, Yeşaya 53:1: uluslar gördükleri şeyi yalnız başkalarından duymuş olsalardı inanmayacaklarını söyler; ‘HaŞem’in kolu’nu açığa çıkan büyüklük ve görkem olarak açıklar. İbn Ezra, Yeşaya 53:1: sözleri ulusların şaşkınlığına ve HaŞem’in kolunun İsrael üzerinde açığa çıkmasına bağlar.
• Yehezkel 20:33–40, özellikle 20:34–38. Metin uluslardan toplama, ‘halkların çölü’nde yargılama, değneğin altından geçirme, antlaşmanın bağına sokma ve isyancıları ayırma dizisini verir. Bölümün önceki bağlamı İsrael’in Tora hükümlerini ve Şabatları reddetmesini açıkça anlatır (20:10–24).

Hristiyan yorumcu, Matta’nın soyağacındaki Yehoyahin sorununu çözmek için Yeremya 22:30’daki iki kelimeye dayanır. Ayette Yehoyahin için “Bu adamı çocuksuz yazın... çünkü onun soyundan hiçbir adam başarılı olup David’in tahtında oturmayacak ve bir daha Yehuda’yı yönetmeyecektir” denir. Yehoyahin biyolojik anlamda hayatı boyunca çocuksuz kalmamıştır. Divre HaYamim onun çocuklarını sayar; rabbinik kaynaklar da bu açık gerilimi fark eder. Fakat buradan çıkardığı ikinci sonuç aynı ölçüde sağlam değildir. Zera, yani “soy”, yalnız doğrudan oğullar anlamına gelmez. Yeremya banav, “oğulları”, dememiş; mizzar'o, “onun soyundan”, demiştir.^12631264

Tanah’ta zera bir kişinin yalnız ilk kuşaktaki çocuklarını değil, devam eden soy çizgisini de anlatabilir. Avraam’ın zeraı denildiğinde söz yalnız Yitshak’ta durmaz. Bu yüzden Yeremya’nın ifadesine “yalnız Yehoyahin’in doğrudan oğulları” sınırını eklemek, İbranice cümlenin kendisinden çıkmaz. Hristiyan yorumcu Yeremya 22:28’de Yehoyahin ile soyunun “atılmasını” da tahttan atılma diye okur. Oysa ayet nereye atıldıklarını aynı cümlede söyler: “bilmedikleri bir ülkeye.” Bağlam sürgündür.¹²⁶⁵

Babil kayıtlarının Yehoyahin’in oğullarını anması bu noktayı değiştirmez. Böyle bir kayıt, onun çocuk sahibi olduğunu tarihsel olarak destekler; zaten Divre HaYamim de bunu biliyordu. Fakat bir babanın çocuklarının varlığını kanıtlamak, zera kelimesinin yalnız o çocuklarla sınırlı olduğunu kanıtlamaz. Asıl ilginç olan, Yahudi geleneğinin Yehoyahin sorununu Hristiyan yorumun filolojik daraltmasına ihtiyaç duymadan çözmesidir.

Sanhedrin 37b, Yeremya 22:30’u aktardıktan sonra Yehoyahin’in sürgünden sonra çocuk sahibi olmasını doğrudan ele alır. Rabbi Yohanan bunu sürgünün günahı örtebilmesine örnek gösterir. Şealtiel adı üzerine verilen deraş daha da ileri gider: ad, sanki Tanrı’nın önceki yemininin çözülmesini istemesi şeklinde okunur. Bu, “ceza baştan yalnız ilk kuşak içindi” demek değildir. Tam tersine, önce gerçek bir karar vardır; sonra insanın ve durumun değişmesiyle sonuç değişmiştir.¹²⁶⁶

Şir HaŞirim Rabba aynı düşünceyi Yeremya ile Hagay’ı yan yana getirerek açıklaştırır. Yeremya 22:24’te Yehoyahin için “Sağ elimde mühür yüzüğü olsan bile seni oradan sökerim” denirken Hagay 2:23’te onun soy çizgisindeki Zerubbavel için “Seni mühür yüzüğü gibi yapacağım; çünkü seni seçtim” denir. Midraş bunu teşuvanın kararı ve yemini bozacak kadar güçlü oluşuna örnek verir. Bamidbar Rabba da aynı ayet çiftini kullanır ve Yehoyahin hakkında söylenen önceki ağır sözün daha sonra değiştiğini anlatır. Orhot Tsadikim’in bu örneği soy tartışması içinde değil, doğrudan teşuvanın gücü içinde vermesi çok şey söyler: Yehoyahin kötülüğü sırasında uzaklaştırılmış, sürgünde teşuva ettiğinde ailesine ilişkin Tanrısal ilişki değişmiştir.^126712681269

Kaynak katmanları burada açık tutulmalıdır. Yeremya’nın peşatı, “Yehoyahin daha sonra teşuva edecek ve karar kaldırılacak” demez. Bu, Hazal’ın ve sonraki Yahudi geleneğinin açıklamasıdır. Fakat Yeremya’nın peşatı, “Bu söz yalnız doğrudan oğulları kapsar” da demez. Bu ikinci sınırlama bu Hristiyan yoruma aittir. Dolayısıyla Yehoyahin’i sonsuza kadar değişmez bir soy yasağının kanıtı yapmak Yahudi geleneğini eksik bırakır; fakat Hristiyan yorumun yaptığı gibi zera kelimesini sırf sorunu çözmek için “ilk kuşak çocuklar” diye daraltmak da metni aşar.

Zerubbavel’in yeri de doğru kurulmalıdır. Hagay ona olağanüstü güçlü bir mühür yüzüğü dili verir ve onu Tanrı’nın seçilmiş kulu olarak gösterir. Ancak Zerubbavel Tanah’ta bağımsız David kralı olarak tahta oturmaz; Pers yönetimi altındaki Yehuda’nın yöneticisidir ve İkinci Bet HaMikdaş’ın yeniden kuruluşunda merkezi bir rol oynar. Bu yüzden “Zerubbavel kral oldu, demek Yeremya yalnız Yehoyahin’in oğullarını kastetmişti” sonucu da gereksizdir. Yahudi kaynakların söylediği daha inceliklidir: önceki karar, teşuva ve sürgün sonrasında değişmiştir.¹²⁷⁰

Yehoyahin hakkında ebedi ve değişmez bir hanedan yasağı bulunduğu yönündeki itiraz klasik Yahudi kaynaklarıyla sürdürülemez. Yehoyahin’den gelmiş olmak tek başına, Hazal’ın kendi açıklaması kabul edildiğinde, ebedi ve değişmez bir Maşiah engeli sayılamaz. Hazal’ın ilgili açıklamaları bu sınırı açıkça koyar. Fakat Hristiyan yorumun David soyu problemi yine yerinde durur. Matta’nın verdiği soy çizgisi Yosef’e ulaşır; Hristiyan bakireden doğum öğretisi ise Yosef’in İsa’nın biyolojik babası olmadığını söyler. Yehoyahin hakkındaki kararın değişmiş olması, Yosef ile İsa arasında bulunmayan biyolojik bağı meydana getirmez.¹²⁷¹

Sorun daha sade hale gelir. Yehoyahin meselesini doğru Yahudi kaynaklarıyla çözdüğümüzde geriye asıl soy sorusu kalır: David’e verilen söz zera ve bedenden çıkma diliyle kuruluyorsa, Yosef’in biyolojik oğlu olmayan İsa bu soy çizgisine hangi Tanah kuralıyla girer? Yehoyahin itirazının zayıflaması Hristiyan yorumun soy kanıtını güçlendirmez; yalnız tartışmayı ikincil bir noktadan temel noktaya geri getirir.¹²⁷²

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 107, güncel revizyon.
• Yeremya 22:30; Divre HaYamim I 3:17–19; Bavli Sanhedrin 37b. Sifra da ariri dilinin her durumda “hayatı boyunca hiç çocuk sahibi olmamış kişi” anlamına gelmediğini tartışır.
• Yeremya 22:30, İbranice mizzar'o (מִזַּרְעוֹ), “onun soyundan”. Karşılaştırma için Bereşit 17:7–10 ve Avraam’ın zeraı dili.
• Yeremya 22:28–30. Heaster’ın yorumu için Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 18–19.
• Bavli Sanhedrin 37b; Yehoyahin’in sürgünü, Şealtiel ve önceki yeminin çözülmesi üzerine deraş.
• Şir HaŞirim Rabba, Yehoyahin/Şealtiel-Zerubbavel geleneği; Yeremya 22:24, 30 ile Hagay 2:23’ün birlikte açıklanması.
• Bamidbar Rabba, Balak bölümü; Yeremya 22:24, 30 ile Hagay 2:22–23 üzerinden Yehoyahin hakkındaki önceki kararın değişmesi.
• Orhot Tsadikim, Teşuva Kapısı; Yehoyahin’in sürgünde teşuvası ve Zerubbavel için Hagay 2:23’teki “mühür yüzüğü” sözü.
• Hagay 1:1, 12–14; 2:20–23; Ezra 3–5. Ayrıca Kabalat.com, “İsa’nın Soyağacı ve Kör İnanç”.
• Matta 1:11–16, 18–25; Luka 1:34–35.
• Şemuel II 7:12–16; Yeşaya 11:1; Yeremya 23:5–6. Yehoyahin hakkında rabbinik çözüm, David soyunun İsa’ya hangi yolla geçtiği sorusundan ayrıdır.