2 iddia Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
117. İddia: Rabbinik görüş ayrılıkları dini hukuk otoritesinin geçersizliğini gösterir
İki yargıç, bir davada aynı kuralı farklı uygulayabilir. Mahkeme bu görüşleri dinler ve uygulanacak kararı verir. Bir hatanın nasıl düzeltileceği de ayrı bir konudur. Tora’nın bu konularda ne dediğine bakarak görüş ayrılığının mahkemenin karar verme yetkisini etkileyip etkilemediği anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
İki yargıç, bir davada aynı kuralı farklı uygulayabilir. Mahkeme bu görüşleri dinler ve uygulanacak kararı verir. Bir hatanın nasıl düzeltileceği de ayrı bir konudur. Tora’nın bu konularda ne dediğine bakarak görüş ayrılığının mahkemenin karar verme yetkisini etkileyip etkilemediği anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Bet Şammay ile Bet Hillel adlı iki Yahudi okulunun hukuk konularında farklı görüşleri olduğuna dikkat çekerler. Rabbilerin Maşiah, yani Mesih hakkında da farklı açıklamalar yaptığını söylerler. Onlara göre yanılabilen veya birbirine karşı çıkan rabbilerin İsa hakkındaki sözleri Tanrısal ilhama, yani Tanrı’dan gelen bir bilgiye dayanmış sayılamaz. Bu ayrılıklardan, rabbilerin dini hukuk alanındaki yetkisinin de geçersiz olduğu sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Tora’da uyuşmazlıkları karara bağlama yetkisi insan yargıçlara verilmiş, insanın yanılması halinde ne yapılacağı da düzenlenmiştir. Görüş ayrılıklarından yargı yetkisinin yokluğuna ulaşılması, bu iki açık hükümle çelişir. Devarim 17:8–13’te güç davaların yetkili kohenlere ve yargıca götürülmesi, verilen kararın uygulanması emredilir. Vayikra 4:13–21’de ise topluluğun yanılarak bir yasağı çiğnemesi ve yanlış öğrenildiğinde günahın giderilmesi için ne yapılacağı, yani kefaret düzenlenir.
Bir borcun ödenip ödenmediği konusunda anlaşmazlık çıktığında, iki tarafın kendi görüşünü söylemesiyle dava çözülmez. Tanıkların ne bildiği, ödemenin yapılıp yapılmadığı ve hangi kuralın uygulanacağı belirlenmelidir. Devarim 17:8 bu ihtiyaçtan başlar: כִּי יִפָּלֵא מִמְּךָ דָבָר לַמִּשְׁפָּט, “Yargılanacak bir mesele sana güç gelirse.” Kan, dava ve deri belirtisiyle ilgili ayrımlar ve şehirlerdeki uyuşmazlıklar sayıldıktan sonra, Haşem’in seçtiği ortak yargı yerine gidilip görevli kohenlere ve o dönemin yargıcına başvurulması istenir. 17:11’de, “Sana öğretecekleri Tora’ya ve bildirecekleri hükme göre yapacaksın” denir. Anlaşmazlık yüzünden yargıya başvurulması emredilmişken, anlaşmazlığın kendisinin yargı yetkisini yok ettiği söylenemez.
Moşe’nin bütün davaları tek başına gördüğü dönemde yük ağırlaşınca başka yargıçlar atanmış, güç meselelerin Moşe’ye getirilmesi kararlaştırılmıştır (Şemot 18:13–26). Devarim 16:18–20’de de şehirlerde yargıçların görevlendirilmesi emredilmiş; rüşvet ve taraf tutma yasaklanmıştır. Atama, yargılama ve yanlış davranışın önlenmesi aynı düzenin içindedir. Tıpta yanlış teşhis konduğunda teşhis yeniden incelenir; mühendislikte hatalı hesap bulunduğunda hesap düzeltilir. Bir hatanın bulunması, ilgili işin bütün uzmanlık ve denetim yollarının geçersiz olduğunu göstermez. Hatanın ne olduğu ve hangi gerekçeyle düzeltilmesi gerektiği gösterilir.
Vayikra 4:13’te וְאִם כָּל־עֲדַת יִשְׂרָאֵל יִשְׁגּוּ, “Bütün İsrael topluluğu yanılırsa” denir. Yapılmaması gereken bir fiil işlenmiş, fakat yapılan hata topluluğun gözünden kaçmıştır. Sonraki ayette günahın öğrenilmesi ve topluluk adına getirilecek sunu belirtilir. Bir davranışta topluca birleşilmiş olması, o davranışı doğruya çevirmemiştir. Hata öğrenildiğinde onun gereği yerine getirilecektir. Devarim 4:2’de de Haşem’in buyruklarına ekleme ve onlardan çıkarma yapılması yasaklanmıştır. Yargıçlara verilen görev, Haşem’in buyruklarını uygulamaktır; yanlış bir kararla yasak fiilin doğruya dönüştürülmesi değildir.
Yanlış bir mahkeme kararına güvenerek hareket eden kişiyle, kararın yanlış olduğunu bildiği halde onu uygulayan kişinin sorumluluğu da rabbinik hukukta ayrılmıştır. Sifra’nın Vayikra Dibbura de-Hovah 4:2 açıklamasında “İsrael topluluğu” Büyük Sanhedrin’le, yani merkezdeki en yetkili mahkemeyle ilişkilendirilir. Mişna Horayot 1:1–2’de mahkemenin kararına güvenen kişi, hatayı bilen ve hüküm verebilecek yeterlikte olduğu halde aynı fiili işleyen kişiden ayrı değerlendirilir. Mahkemenin hatasını fark edip kararından dönmesi de ayrıca ele alınmıştır. Böylece sorumluluk, hem kişinin bildiğine hem de mahkemenin kararına göre belirlenir.
Talmud’un Eruvin 13b bölümü, Bet Şammay ile Bet Hillel’in tartışmasını ve hangi görüşün uygulanacağını ayrı ayrı anlatır. İki okulun üç yıllık tartışmasının ardından göksel sesle iki tarafın sözleri “yaşayan Tanrı’nın sözleri” diye anılır; uygulanacak hüküm ise Bet Hillel’e bağlanır. Bet Hillel’in karşı tarafın görüşünü öğrenmesi ve kendi görüşünden önce aktarması da övülür. Karşı delilin öğrenilmesi, verilecek kararın dayanağını anlamak içindir. Bir görüşün öğrenilmeye değer bulunmasından, birbirine karşıt iki kararın aynı davada birlikte uygulanacağı sonucu çıkmaz.
Uygulanmayan görüşlerin neden korunduğu Mişna Eduyot 1:4–6’da açıklanır. Şammay ile Hillel’in bazı görüşlerinden dönmesi, kendi kanaatinde inat edilmemesi için kaydedilmiştir. Azınlık görüşü, ileride bir mahkeme tarafından değerlendirilebilmesi için saklanır; önceki mahkeme kararının değiştirilmesi de belirli şartlara bağlanır. Rabbi Yehuda tarafından başka bir gerekçe verilir: Bir kişiye belli bir gelenek ulaştığında, bunun kimin görüşü olduğu tanınabilmelidir. Bir hesap dosyasında ara işlemler korunduğunda sonucun nasıl bulunduğu izlenebilir. Bu kayıtlarda da karara ulaşılırken değerlendirilen görüşler korunur.
Devarim bir kentin yargıçlarını tayin etmeyi ve gerektiğinde çözülemeyen davayı ortak yargı yerine taşımayı ayrı ayrı emreder. Birinci aşamada farklı kararlar ortaya çıkabilir. İkinci aşamada taraflar, hangi hükmün uygulanacağını yetkili yerden öğrenir. Bu düzen, farklı görüşlerin hangi noktaya kadar tartışılabileceğini ve hangi noktadan sonra fiili kararın tarafları bağladığını belirler. (Devarim 16:18 ve 17:8–13).
Rabbi Meir’in büyük bilgisine rağmen hükmün neden her zaman onun görüşüne bağlanmadığı da Eruvin 13b’de tartışılır.
Bava Metsia 59b’de Rabbi Eliezer’in görüşüyle diğer bilgelerin kararı birlikte kaydedilir. Eruvin 46b’de ise Rabbi Meir ile Rabbi Şimon arasındaki görüş ayrılığında hangi ilkenin uygulanacağı sorulur. Soru תֵּיקוּ (teyku) sözüyle, yani çözüme bağlanmadan bırakılır. Bu örneklerde kabul edilmiş hükümler, reddedilmiş görüşler ve henüz çözülmemiş sorular vardır. Bunların hepsi aynı anda uygulanması gereken emirler gibi gösterilirse, bir tartışmanın kaydıyla o tartışmada alınmış karar birbirine karıştırılır.
Hukuki açıklamaların tamamının peygamberlik gibi değerlendirilmesi de aynı karışıklığın başka biçimidir. Devarim 17’de davayı inceleyip hükme bağlayan görevliler, 18:15–22’de ise Haşem’in sözünü bildiren peygamber ve O’nun söylemediğini O’nun adına söyleyen kişi ele alınır. Nehemya 8:7–8’de halka okunan Tora’nın anlamı Leviler tarafından açıklanır. Bir davada karar vermek, peygamberlik sözünü aktarmak ve yazılı metni öğretmek ayrı işlerdir. Hepsine “ilham” adı verilip birindeki görüş ayrılığından diğerlerinin geçersizliği çıkarılamaz.
Bava Metsia 59b’de Rabbi Yehoşua’nın “O gökte değildir” sözü de yargılamanın verilmiş Tora üzerinden yürütülmesine bağlanır. Rabbi Yirmeya tarafından Tora’nın Sinay’da verildiği ve Şemot 23:2’deki “çoğunluğa göre yönelme” ifadesi hatırlatılır. Aynı ayette kötülük için çoğunluğun ardından gidilmesi ve davanın eğilip bükülmesi yasaklanmıştır. Çoğunlukla karar verilmesi, bu hukuk içinde uygulanan bir usuldür. Bir fiziksel olay hakkında çok sayıda kişinin aynı kanaatte olması olayın kendisini değiştirmez; mahkemede ise bir uyuşmazlık hakkında hangi hükmün uygulanacağı karara bağlanır.
Tosafot, Bava Metsia 59b’deki göksel ses ile Eruvin’de Bet Hillel hakkında duyulan sesi karşılaştırır. İlkinde ses, Rabbi Eliezer’in görüşünü mahkemedeki çoğunluğa karşı destekler. Bet Hillel ise zaten çoğunluktur.
Maşiah hakkındaki farklı sözlerin aktarılmasında da görüşle ona verilen cevap birlikte korunmalıdır. Sanhedrin 98b–99a’da Rabbi Hillel’in Maşiah’la ilgili beklentinin Kral Hizkiyahu’nun döneminde zaten gerçekleştiğini söyleyen görüşü aktarılır. Rav Yosef tarafından buna Zekeriya 9:9 ile itiraz edilir: Hizkiyahu’dan sonra yaşamış olan peygamber, Yeruşalayim’e kralının geleceğini bildirir. Gelecekteki vaadin daha önce bütünüyle gerçekleştiği söylenirse, peygamberin tarih içindeki yeriyle sözü birbirine aykırı hale getirilir. Rabbi Hillel’in bu sözü, Bet Hillel okulunun kabul edilmiş bir hukuk hükmüyle aynı türden değildir. Hukuki hüküm, aggada denilen anlatı ve öğretiler, ayet yorumu ve geleceğe ilişkin tahminler aynı gerekçelerle doğrulanmaz. Leo Baeck’e atfedilen, Maşiah’ın ideallerin kişileştirilmesi olduğu görüşü de bir yorumcuya atfedilen düşüncedir; Tanah’taki vaadin yerine geçirilemez.
İsa hakkındaki bir iddianın doğruluğu da bir rabbinin unvanıyla belirlenmez; Tanah’ın ifadeleri ve gerçekleşmesi gereken olaylarla belirlenir. Bir rabbinin yanlış görüşü gösterildiğinde o görüş yanlışlanmış olur. Bundan Tora’nın yargıç atama ve yetkili hükme uyma emirlerinin geçersizliğine ulaşılamaz. Görüş ayrılıklarının varlığından bütün rabbinik yetkinin yokluğu sonucunu çıkaran Hristiyan iddiası, uyuşmazlığı çözmek için verilmiş yetkiyi uyuşmazlığın kendisiyle reddeder. Devarim’de ise tam da bu uyuşmazlık ortaya çıktığında yetkili yargıya başvurulması emredilmiştir.
Tanah kaynakları: Devarim 17 (17:8–13); Devarim 16:18–20; Devarim 4:2; Devarim 18:15–22; Şemot 18:13–26; Şemot 23:1–3; Vayikra 4:13–21; Nehemya 8:7–8; Zekeriya 1:1 ve 9:9.
Rabbinik açıklama ve tartışma kaynakları: Sifra, Vayikra Dibbura de-Hovah 4:2; Mişna Horayot 1:1–2; Mişna Eduyot 1:4–6; Eruvin 13b ve 46b; Bava Metsia 59b; Tosafot, Bava Metsia 59b, “Lo başamayim hi”; Sanhedrin 98b–99a. Leo Baeck’e atfedilen görüş, aktarıldığı biçimiyle ele alınmıştır.
115. İddia: Devarim 17’deki görevliler yalnız yazılı Tora ayetini tekrar ediyordu
Bir dava, taraflar aynı kuralı bildiği halde çözümsüz kalabilir. Örneğin ikisi de hırsızlığın yasak olduğunu bilir, ama eşyanın kime ait olduğu konusunda anlaşamaz. Devarim 17, böyle güç bir mesele çıktığında kime başvurulacağını ve verilen kararla ne yapılacağını açıklar.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir dava, taraflar aynı kuralı bildiği halde çözümsüz kalabilir. Örneğin ikisi de hırsızlığın yasak olduğunu bilir, ama eşyanın kime ait olduğu konusunda anlaşamaz. Devarim 17, böyle güç bir mesele çıktığında kime başvurulacağını ve verilen kararla ne yapılacağını açıklar.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Devarim 17’deki kohenlerin, yani kutsal hizmet görevlilerinin ve yargıçların, halka yalnızca yazılı Tora’nın ilgili ayetini tekrar ettiklerini söylerler. Hüküm zaten Tora’da bulunduğu için, bu görevlilere kuralı yorumlama veya eldeki dava hakkında karar verme yetkisi verilmediğini ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Devarim 17’de çözülemeyen bir davanın yetkili görevlilere götürülmesi ve onların vereceği hükmün uygulanması emredilir. Görevlilerin yalnızca ayet tekrar ettiği iddiası, bu yargılama emrini ortadan kaldırır. Bir eşyanın çalındığı öne sürüldüğünde, hırsızlığın yasak olduğunu okumakla dava çözülmez. Eşyanın kime ait olduğu, nasıl el değiştirdiği ve tanıkların neyi doğruladığı belirlenmelidir. Aynı olay birden fazla hükmü ilgilendiriyorsa, yargıç, bu kurallardan hangisinin eldeki olaya nasıl uygulanacağına da karar vermelidir. Tora’da başvurulması emredilen görevlilere tam olarak bu iş için gidilir.
Devarim 17:8, כִּי יִפָּלֵא מִמְּךָ דָבָר לַמִּשְׁפָּט, “Yargılanacak bir mesele senin için fazla güç olursa” sözleriyle başlar. Kan dökülmesi, davalar ve yaralanmalar konusunda çözülmesi güç anlaşmazlıklar sayıldıktan sonra, Haşem’in seçeceği yere gidilmesi istenir. Oradaki Levili kohenlere ve o dönemin yargıcına başvurulacak, karar onlardan öğrenilecektir.
17:11’de yükümlülük açıkça belirtilmiştir: “Sana öğretecekleri öğretiye ve sana söyleyecekleri hükme göre davranacaksın; sana bildirecekleri sözden sağa veya sola sapmayacaksın.” יוֹרוּךָ (yoruha), “sana öğretecekler”; הַמִּשְׁפָּט (hamişpat), “hüküm, yargı” demektir. Öğretilecek ve karara bağlanacak mesele, önceki ayetlerde çözülememiş olan davadır. Ardından, orada görev yapan koheni veya yargıcı kasıtlı olarak dinlemeyen kişi için ölüm cezası öngörülür (17:12). Mahkeme kararına uyulması böylece doğrudan Tora’nın emrine bağlanmıştır.
Bu yetkiyi yalnızca okuma hizmeti saymak için, halkın çoğunun kişisel Tora nüshası bulunmadığı ve okuyamadığı öne sürülür. Kohenin yaptığı işin ilgili satırı tomarda göstermek olduğu iddia edilir. Oysa şehirdeki yargıcın çözemediği bir davayı yetkili mahkemeye götürme nedeni ayette zaten verilmiştir: Dava çözülememiştir. Okuryazar bir insanın da mülkiyetin kime ait olduğu veya bir eylemin hangi hükme girdiği konusunda yargıya ihtiyacı vardır. Üstelik şehirlerde yargıçlar bulunması ayrıca emredilmiştir. Devarim 16:18–20’de bu yargıçlardan adaletle hükmetmeleri istenir; taraf tutmak ve rüşvet almak yasaklanır. Şehirde görülen dava ile orada çözülemeyip merkezi kuruma taşınan dava, aynı yargı düzeninin iki aşamasıdır.
Moşe’nin önüne getirilen uyuşmazlıklarda da yalnız emirlerin okunmasıyla yetinilmemiştir. Taraflar arasında hüküm verilmiş, Haşem’in kuralları öğretilmiştir. İş yükü ağırlaşınca güvenilir kişiler yargıç olarak görevlendirilmiş; küçük davaların onlar tarafından görülmesi, güç davaların Moşe’ye getirilmesi kararlaştırılmıştır (Şemot 18:13–26). Öğretimle yargı arasındaki bağ, daha sonra Yehoşafat’ın Yeruşalayim’de görevlendirdiği Leviler, kohenler ve aile başkanlarında da görülür. Şehirlerden gelen kan davaları ve hukuki uyuşmazlıklar onların önüne getirilir; halkın suç işlemesini önlemek için doğru uygulama kendilerine öğretilecektir (Divre Hayamim Bet 19:8–11). Her iki olayda da bir kuralın belirli bir davaya nasıl uygulanacağı karara bağlanır.
“Sağa veya sola sapmamak” ifadesinin başka ayetlerde Tora’ya bağlılık için kullanıldığı da itiraz olarak ileri sürülür. Devarim 5:29, 28:14; Yehoşua 1:7 ve 23:6’da gerçekten bu bağlılık emredilir. Devarim 17:11’de ise aynı ifade, görevlilerin bildirdiği hükme bağlanmıştır. Tora’ya itaatin içinde, Tora’nın kurduğu yargı düzenine itaat de bulunur. Yargıçlara başvurulmasını emredip onların vereceği kararı hükümsüz saymak, aynı emrin iki yarısını birbirinden koparmaktır.
Bir emri bilmekle onu uygulayabilmek arasındaki fark, günlük hayata ilişkin mitsvalarda, yani Tora’nın buyruklarında da görülür. Şabat’ta yapılması yasaklanan işlerin sınırlarının, zarar hukukundaki “göze göz” hükmünün ve tefillinin, yani içinde Tora bölümleri bulunan küçük kutuların nasıl yapılacağının öğrenilmesi gerekir. Şemot 20:10, 21:24 ve Devarim 6:8’de emirler verilmiştir; karşılaşılabilecek her olayın bütün ayrıntıları tek tek sıralanmamıştır. Matematikte bir formülün öğrenilmesi de hangi verinin nerede kullanılacağının öğrenilmesini gerektirir. Açıklama, bilinen kuralın doğru uygulanmasını sağlar. Nehemya 8:1–8’de Tora halka okunurken Leviler tarafından okunanın anlamının açıklanması, bu öğretimin somut bir örneğidir.
Tora’ya ekleme yasağı da yorum ve karar yetkisini reddetmek için kullanılır. Devarim 4:2 ve 13:1’de Haşem’in buyruklarına ekleme ve onlardan çıkarma yapılması yasaklanırken, 17:8–12’de yargıçların öğrettiğine ve hükmettiğine uyulması emredilmiştir. Bu emirler aynı Tora’da yan yana bulunur. Bir mitsvanın eldeki davada nasıl uygulanacağına karar verilmesi, yargıca verilmiş görevin yerine getirilmesidir. Bir anayasanın mahkemeye yetki vermesiyle, mahkemenin her kararında yeni bir anayasa yazılması nasıl ayrıysa, Tora’nın uygulanmasıyla Tora’ya yeni bir buyruk eklenmesi de ayrıdır. Devarim 13:2–6’da başka ilahlara çağıran kişiye karşı konulması emredilir. Böyle bir çağrıda Haşem’in buyruğundan uzaklaşılır; yetkili yargılamada ise o buyruğun gereği belirlenir.
Vayikra 23:40, Sukkot’ta dört tür bitkinin alınmasını emreder. Yargıç, bir bitkinin bu türlerden birine girip girmediğine ilişkin anlaşmazlığı çözebilir. Bir kişinin beşinci bir tür almayı da aynı mitsvanın zorunlu parçası ilan etmesi, Tora’nın verdiği ölçüyü değiştirir. Aynı örnekte Devarim 17’nin verdiği karar yetkisi ile Devarim 4:2’nin koyduğu ekleme yasağının hangi işlere ait olduğu görülür. (Vayikra 23:40).
Karara itaat edilmesi için onun önce yeni bir kutsal metne dönüşmesi gerektiği şartı da ayette bulunmaz. Devarim 17:10–12’de, görevlilerin bildirdiği hükmün uygulanması istenir; yeni bir Tanah kitabının yazılması beklenmez. Yetki, görevli kişilere belirli bir yerde yürüttükleri yargılama için verilmiştir. Bir rabbinin kişisel görüşü, yetkili mahkemenin hükmü ve peygamberlik bu yüzden aynı yetkiyi taşımaz. Vayikra 4:13–14’te bütün İsrael’in yanılarak bir yasağı çiğnemesi ve yanlış öğrenildiğinde gereken kefaret de düzenlenmiştir. Mahkemenin hükmüne uyulması ve bir yanlış ortaya çıktığında onun düzeltilmesi, aynı Tora’nın hükümleridir.
Rabbinik hukukta bu ayrımın nasıl uygulandığı Mişna Sanhedrin 11:2’de görülebilir. Aynı Tora’yı farklı yorumlayan bilgelerin anlaşmazlığı merkezi mahkemeye taşınır. Bir bilgenin önceki görüşünü öğretmeye devam etmesiyle, insanlara mahkemenin kararına aykırı davranmalarını buyurması ayrı değerlendirilir.
Şir Haşirim Rabba 1:2, Devarim 17:11’deki öğretme ve hüküm söyleme işlerinin görevlilere verildiğine dikkat çeker. Sifrei Devarim 154’te de merkezi mahkemenin hükmüne uyma yükümlülüğü açıklanırken, özel cezanın hangi mahkemenin hangi hükmüne karşı gelinmesiyle doğacağı belirtilir. Bir görüşün söylenmesiyle bağlayıcı bir hükmün verilmesi arasındaki fark, bu somut görevler üzerinden korunur.
Bu ayrımlar kuşaktan kuşağa öğretilir. Mişna Avot 1:1’de Moşe’den sonraki aktarım anlatılır; yargıda dikkatli olmak ve Tora’yı koruyacak önlemler almak öğütlenir. Mişna Eduyot 1:4–6 ise farklı görüşlerin neden kaydedildiğini ve bir mahkemenin önceki kararı hangi şartlarla değiştirebileceğini ele alır.
Midraş Tannaim’in Devarim 17:11 açıklaması üç ayrı kaynak gösterir: kuşaktan kuşağa aktarılan gelenek, Tora’nın sözlerinden belirli yorum kurallarıyla çıkarılan hükümler ve toplum için getirilen düzenlemeler. Sinay’dan aktarılan bir hükümle sonradan konmuş koruyucu bir düzenlemenin dayanağı aynı değildir.
Mişna ve Talmud’daki hukuki tartışmalarla sonraki kararlar, bir davada hangi hükmün uygulanacağını belirlemeye yardımcı olur. Aggada denilen anlatı ve öğretiler, yerel gelenekler ve kişisel yorumlar da bulunur. Bunların her biri kendi dayanağıyla değerlendirilir. Bunların tamamını “yazılı ayetin dışında kalan sözler” diye tek grupta toplamak, Tora’nın emrettiği öğretim ve yargılamayı da göz ardı eder. Devarim 17’nin açık hükmü bunun tersidir: Çözülemeyen dava yetkili görevlilere götürülecek ve verdikleri hüküm uygulanacaktır.
Tanah kaynakları: Devarim 17 (17:8–13); Şemot 18 (18:13–26); Devarim 16:18–20; Devarim 4:2; Devarim 13:1–6; Devarim 5:29; 6:8; 28:14; Şemot 20:10; 21:24; Yehoşua 1:7; 23:6; Vayikra 4:13–14; Divre Hayamim Bet 19:8–11; Nehemya 8:7–8 ve 8:1–6. Devarim 5:29, bazı Hristiyan çevirilerinde 5:32 olarak numaralanır.
Yorum tarihi kaynakları: Mişna Avot 1:1; Mişna Eduyot 1:4–6; Mişna Sanhedrin 11:2; Şir Haşirim Rabba 1:2; Sifrei Devarim 154; Midraş Tannaim, Devarim 17:11.
