Talmud’a Yapılan İftiralar (2): Tora’nın Yerini Talmud mu Aldı?
Tora ve Talmud’un ilişkisi
Talmud, Mişna ile onun rabbinik tartışması olan Gemara’nın oluşturduğu Sözlü Tora külliyatıdır. İki ana Talmud vardır: Talmud Bavli (Babil Talmudu) ve Talmud Yeruşalmi. Talmud Tora’nın yerine geçen ayrı bir kutsal kitap değildir; Tora’daki mitsvaların nasıl yorumlandığını, uygulandığını ve tartışıldığını kaydeden merkezî rabbinik kaynaktır.
Mişna kısa ve yoğun hükümleri düzenler; Gemara bu hükümleri kaynak, mantık, itiraz, örnek olay ve halahik sonuç açısından tartışır. Bu yüzden bir Talmud cümlesini tek başına alıp “Yahudilikte hüküm budur” demek çoğu zaman yanlıştır: cümle soru, reddedilmiş görüş, Agada veya tartışmanın ara aşaması olabilir.
Genel kavram rehberi: Talmud’un Mişna, Gemara, sugya, Bavli–Yeruşalmi ve halaha yapısını tarafsız biçimde öğrenmek için önce Talmud Nedir? sayfasına bakabilirsiniz.
Bu yazının özel konusu, “Yahudiler Tora’yı Talmud’la değiştirdi” şeklindeki misyoner iddiadır.
Talmud, Tora’nın anlaşılmasını ve uygulanmasını kuşaklar boyunca taşıyan öğrenim ve hüküm külliyatıdır. Aktarılmış hükümleri, ayet açıklamalarını, soruları, itirazları ve kararları bir araya getirir. Bir sayfada önerilen açıklama sonraki satırlarda reddedilebilir; başka bir görüş ise belirli koşullarla kabul edilir. Bu tartışmayı kesip yalnız bir cümleyi aktaran kişi, Talmud’un söylediğini değiştirebilir.
“Yahudiler Tora’yı bırakıp Talmud’u onun yerine koydu” iddiası yanlıştır. Talmud’un konusu, Tora’nın emrettiği hayatın nasıl yaşanacağıdır. Hristiyanlığın İsa adına Tora’yı aşan bir otorite kurmasıyla, bilgelerin Tora’nın hükümlerini açıklaması birbirinin karşıtıdır: Biri ölçüyü değiştirir; diğeri o ölçünün uygulanmasını sürdürür.
Yazılı Tora ve onun yaşayan açıklaması
תּוֹרָה שֶׁבִּכְתָב — Tora Şebihtav, Yazılı Tora; תּוֹרָה שֶׁבְּעַל פֶּה — Tora Şebeal Pe, Sözlü Tora demektir. Moşe’ye verilen mitsvalar, öğrenilen ve uygulanan açıklamalarıyla birlikte aktarılmıştır. Rambam, Mişne Tora’nın girişini bu ilişkiyi anlatarak açar: Mitsva ile onun açıklaması birlikte verilmiştir. (Rambam, Mişne Tora’ya Giriş, 1–4.)
Devarim 6:8’de tefilinle ilgili bağlanacak işaretlerden, Bamidbar 15:38–40’ta giysinin köşelerindeki tsitsit iplikleriyle teheletten söz edilir. Bu emirlerin yapım ve uygulama ayrıntıları, onları öğreten gelenekte açıklanır. Şabat hakkındaki ayetler de hem genel işten el çekme emrini hem ateş yakmak gibi belirli yasakları içerir. Melaha, yani Şabat’ta yasaklanan iş türlerinin bütünlüklü uygulaması, ayetlerle Sözlü Tora’nın birlikte öğrenilmesiyle anlaşılır. (Şemot 20:8–11; 35:2–3.)
Devarim 12:21, hayvanın kesimi için כַּאֲשֶׁר צִוִּיתִךָ — kaaşer tsivitikha, “sana emrettiğim gibi” der. Hullin 28a’da Rabbi Yehuda haNasi bu ifadeyi, şehitanın belirli uygulama ayrıntılarının Moşe’ye öğretilmesiyle açıklar. Yazılı emir, kendisiyle birlikte verilen uygulamaya yöneltir. (Hullin 28a ve Raşi.)
Bu bütünlükte açıklamanın görevi, emrin nasıl yerine getirileceğini öğretmektir. Yetkisi de konusu da Tora’ya bağlıdır. Bir emri başka bir dinin öğretisine dönüştürmek, onun uygulanışını açıklamak değildir.
Hükümlerin kaynakları
Rambam, Mişna’ya girişinde Sözlü Tora’nın içindeki hüküm türlerini ayırır: Aktarılmış açıklamalar; halaha leMoşe miSinay, yani Sinay’dan Moşe’ye dayanan hükümler; yorum ilkeleriyle çıkarılan sonuçlar; koruyucu düzenlemeler ve toplumsal-dini hayat için getirilen uygulamalar. Her birinin kaynağı ve hüküm verme düzenindeki yeri vardır. (Rambam, Mişna’ya Giriş.)
דְּאוֹרַיְתָא — deorayta, Tora kaynaklı; דְּרַבָּנָן — derabbanan, bilgelerce konmuş hüküm demektir. Talmud her iki türü de açıklar. Bir hükmün hangi metinde tartışıldığı ile hangi kaynaktan bağlayıcılık kazandığı ayrı sorulardır. Tora’dan gelen emir, Talmud’da açıklanırken Tora hükmü olarak kalır.
Rambam, et-süt yasağı örneğinde bu sınırı gösterir. Kümes hayvanı etiyle sütü birlikte yeme yasağı, Tora’nın yasağını korumak için konmuş rabbinik düzenleme olarak belirtilmelidir. Bunu Tora’nın doğrudan emri diye sunmak, kaynağın derecesini değiştirmektir. Bilgelerin hüküm verme yetkisi, bu ayrımın korunmasını gerektirir. (Hilhot Mamrim 2:9.)
Moşe’den sonraki kuşaklara aktarım
Pirke Avot 1:1, Tora’nın Moşe’den Yeoşua’ya, ileri gelenlere, peygamberlere ve Anşe Knesset haGedola’ya aktarımını anlatır. Anşe Knesset haGedola, Büyük Meclis üyeleridir. Aktarım zincirindeki bu topluluk ile sonraki Sanhedrin’in kurumsal yapısı kendi dönemleri içinde ele alınır. (Mişna, Avot 1:1.)
Rambam, kişilerin duyduklarını hatırlamak için kendi kullanımlarına ait notlar tuttuklarını, ortak öğretimin ise uzun süre sözlü yürüdüğünü açıklar. Kişisel not, öğrenilmiş olanı hatırlatır; ortak derleme, kuşakların başvuracağı öğretim metnini düzenler. Bu nedenle bir öğretinin derlenme tarihi ile aktarılmaya başlandığı tarih ayrı olabilir. (Mişne Tora’ya Giriş, 12–15.)
Tora’dan aktarılan temel, sonraki bir olayın doğurduğu soru ve bilgelerin o soruya verdiği cevap aynı sürekliliğin farklı aşamalarıdır. Talmud, görüşleri söyleyen bilgeleri ve karşılaştıkları soruları kaydederek bu aşamaları görünür tutar. Sonraki bir tartışmayı Sinay’da aynı sözcüklerle yapılmış gibi göstermediği gibi, derlediği eski öğretinin ilk kez o gün ortaya çıktığını da söylemez.
Mişna’nın düzeni
Mişna, Rabbi Yehuda haNasi’nin düzenlemesiyle yaklaşık MS 200 dolaylarında ortak bir çekirdek halinde biçimlenen Tannaim öğretileri derlemesidir. Rabbi Akiva ve Rabbi Meir gibi önceki bilgelerin öğretim çizgileri bu birikimin içindedir. Sanhedrin 86a, çeşitli tannaitik derlemelerin anlatımını belirli bilginlerle ve Rabbi Akiva’nın öğretisiyle ilişkilendirir. Rabbi Yehuda haNasi’nin çalışması, bu aktarılmış malzemeyi düzenler. (Sanhedrin 86a.)
Altı ana düzen, altmış üç masehette yaşamın farklı alanlarını işler. Zeraim tarım ve berahaları; Moed Şabat ve kutsal zamanları; Naşim evlilik, boşanma ve ilgili yükümlülükleri; Nezikin zararlar, yargı ve toplumsal sorumlulukları; Kodaşim korbanlarla kutsal hizmeti; Taharot ise tuma ve tahara durumlarını ele alır. Tuma ve tahara, kutsal alan ve hizmetle ilişkiyi düzenleyen ritüel durumları ifade eder.
Mişna’nın dili kısa ve yoğundur. Hükmün kapsamı, dayanağı ve istisnaları, onu izleyen öğrenimde açılır. Gemara’nın ayrıntılı tartışması, bu kısa metnin hangi şartlarda ve hangi gerekçeyle uygulandığını gösterir.
Eduyot 1:5–6, çoğunluğun yanında azınlık görüşlerinin de kaydedilmesini açıklar. Sonraki bir mahkemenin bir görüşü değerlendirmesi, önceden söylenmiş görüşün tanınması ve kararın izlediği yolun korunması bu kaydın işlevleri arasındadır. Uygulanan hüküm ile tartışmada saklanan diğer görüşler bu nedenle ayrı ayrı izlenir. (Eduyot 1:5–6.)
Barayta, Tosefta ve Gemara
בָּרַיְתָא — barayta, Mişna derlemesinin dışında kalan tannaitik öğretidir. Adın belirttiği sınır, derlenmiş Mişna metnidir; aynı öğrenim dünyasının başka aktarımları da barayta olarak anılır. Tosefta bu tannaitik malzemeyi taşır. Mekhilta, Sifra ve Sifre gibi halahik Midraş derlemeleri ise ayetlerle hükümler arasındaki ilişkiyi işler.
Gemara, Mişna çevresindeki Amoraim tartışmalarını ve bunların açıklama katmanlarını bir araya getirir. Mişna ile Gemara’nın birlikteliğine yaygın kullanımda Talmud denir. Erets İsrael’in öğrenim çevreleri Talmud Yeruşalmi’yi, Babil’deki çevreler Talmud Bavli’yi oluşturur. Her biri kendi tartışma ve aktarım geleneğini taşır.
Yeruşalmi, adının ötesinde Erets İsrael’deki farklı öğrenim merkezlerinin birikimidir. Bavli de Rabbi Yohanan, Rav, Şemuel, Abaye, Rava, Rav Aşi ve Ravina gibi farklı kuşaklardan bilginlerin tartışmalarını içerir. Bava Metsia 86a, Rav Aşi ve Ravina’yı sof horaa, öğretim/hüküm döneminin sonu olarak anar. Bu ifade, kuşaklar boyunca ilerleyen sürecin bir aşamasını belirtir. (Bava Metsia 86a; Rambam, Mişne Tora’ya Giriş, 16–29.)
Öğrenim, aktarım ve düzenleme birkaç yüzyıla yayılır. Derlemenin düzenlenme zamanı, içinde açıklanan her hükmün kaynağını aynı tarihe taşımaz. Tora’nın emri, aktarılmış bir açıklama ve sonradan konmuş düzenleme kendi kaynaklarıyla belirlenir.
Bir sugya nasıl ilerler?
Bir konuyu işleyen tartışma birimine sugya denir. Bir hüküm aktarılır; hangi durumda geçerli olduğu sorulur; başka bir kaynaktan itiraz getirilir; ayırıcı koşullar incelenir. Önerilmiş açıklama kabul edilebilir veya daha sonraki itirazla bırakılabilir. Bu yüzden bir cümlenin işlevi, kimin söylediğine, hangi soruya cevap verdiğine ve tartışmanın nereye vardığına bağlıdır.
Patur, “muaf”, belirli bir sorumluluğun doğmadığını bildirir. Mutar, “izinli”, eylemin yapılmasına ilişkin hükümdür. Belirli cezadan muafiyet ile izin, farklı hukuki sonuçlardır. Bir ayetin belirli ritüel hükmüne dahil olma da aynı biçimde o hükmün kapsamıyla ilgilidir. Bu terimleri birbirinin yerine koymak, kaynağın kararını değiştirir.
Eruvin 21b’de bilgelerin sözleriyle alay etmeye ilişkin yorumun ardından Rava, ayette kullanılan kelimeye itiraz eder ve başka bir açıklama getirir. İlk yorumla sonraki itiraz aynı tartışmanın parçalarıdır. İtirazı kesip ilk cümleyi tek başına Talmud’un hükmü diye yaymak, okuyucuya eksik ve yanıltıcı metin sunmaktır. (Eruvin 21b.)
Halaha ve agada
Halaha, yükümlülükler ve uygulama hakkında hüküm verir. Agada, anlatı, ahlaki açıklama, benzetme, Tanah yorumu ve düşünsel öğretim yoluyla konuyu açar. Her pasaj, kullandığı anlatım biçimi içinde anlaşılır. Bir benzetmenin görüntüsüyle taşıdığı düşüncenin ilişkisi, anlamın parçasıdır.
Rambam, Helek bölümüne girişinde, bilgelerin bazı anlatımlarını yalnız düz anlamlarına indirgeyenleri ve aynı anlatımları gerekçe göstererek bilgeleri küçümseyenleri eleştirir. Benzetmenin düşünsel içeriğine yöneltir. Şabat 63a’daki אֵין מִקְרָא יוֹצֵא מִידֵי פְשׁוּטוֹ — en mikra yotse mide peşuto ilkesi de Tanah’ın doğrudan anlamını korur. Deraş, bu anlamla birlikte başka bir açıklama katmanı açar. (Şabat 63a.)
Talmud’un dönemin yaşamına, beden anlayışına ve tedavi uygulamalarına ilişkin pasajları, o çevrelerin gözlemlerini ve pratik bilgilerini de taşır. Halahik yükümlülük, tarihsel gözlem, benzetme ve tedavi tavsiyesi kendi bilgi türü içinde değerlendirilir. Tarihsel bir tedavi kaydı, güncel tıbbi uygulama için ayrıca doğrulama gerektirir.
Talmud, Sinay’da verilen Tora’ya bağlı öğrenim ve hüküm geleneğidir. Onu Tora’nın yerine geçirilmiş başka bir din diye gösteren misyoner suçlaması yanlıştır. İsa adına emri yürürlükten kaldırmak ile emrin nasıl yerine getirileceğini açıklamak aynı şey değildir. Yahudilik, Tora’nın uygulanışını Kilise’den öğrenmez; Tora’yı, onun Moşe’den aktarılan açıklamasıyla yaşar.
Kaynaklar
Devarim 6:8, 12:21 ve 17:8–13; Bamidbar 15:38–40; Şemot 20:8–11 ve 35:2–3. Mişna: Avot 1:1; Eduyot 1:5–6. Talmud Bavli: Hullin 28a; Sanhedrin 86a; Bava Metsia 86a; Eruvin 21b; Şabat 63a. Rambam: Mişna’ya Giriş; Helek bölümüne giriş; Mişne Tora’ya Giriş; Hilhot Mamrim 2:9. Açıklayıcı kaynaklar: Aryeh Kaplan, The Handbook of Jewish Thought, cilt I, 7–9. bölümlerde Tora’nın aktarımı ve Sözlü Tora bahisleri; Aharon Feldman, The Juggler and the King, s. 21–22; Gil Student’ın Talmud’un yapısı hakkındaki açıklamaları.
