Misyoner İddiaları Arşivi

Hristiyan yorumcu Yeşaya 49’u İsa’nın kimliğini belirleyen güçlü metinlerden biri sayar. Ona göre Maşiah önce İsrael’e yönelir ve reddedilir; ardından görevi uluslara açılır. 49:7’de küçümsenen ve nefret edilen kişi de aynı Maşiah’tır. Hristiyan yorumcu bu aşağılanmayı alay, öldürülme ve sonunda İsa’nın çarmıha gerilmesine kadar götürür. Böylece İsrael’de reddedilen, fakat uluslar arasında kabul gören İsa’nın yaşamı Yeşaya 49’un doğrudan karşılığı haline gelir. Bu yorumun en ciddi dayanağı gerçek bir metinsel gerilimdir: bölümdeki kul “İsrael” diye adlandırılır, fakat aynı zamanda İsrael’i HaŞem’e geri getirmekle görevlidir. Çünkü 49:3’te HaŞem kula açıkça şöyle der: וַיֹּאמֶר לִי עַבְדִּי־אָתָּה יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר־בְּךָ אֶתְפָּאָר Vayomer li, avdi ata Yisrael aşer bekha etpa'ar. “Bana dedi: Sen Benim kulumsun, İsrael; sende yüceliğimi göstereceğim.”⁸⁹⁰

Fakat birkaç ayet sonra aynı kulun görevi: לְשׁוֹבֵב יַעֲקֹב אֵלָיו “Yaakov’u O’na geri döndürmek” ve: לְהָקִים אֶת־שִׁבְטֵי יַעֲקֹב וּנְצוּרֵי יִשְׂרָאֵל לְהָשִׁיב “Yaakov’un kabilelerini ayağa kaldırmak ve İsrael’in korunmuş olanlarını geri getirmek” Hristiyan yorumcu buradan kulun İsrael olamayacağı ve İsrael’den ayrı bir birey, yani Maşiah olması gerektiği sonucunu çıkarır. Kul ile bütün İsrael topluluğu arasında görev bakımından ayrım bulunması, “kul Maşiah’tır” sonucunu vermez; daha da ileri giderek “Maşiah İsa’dır” sonucu hiç çıkmaz. Bir kral halkını temsil ederken onu yönetebilir; bir navi İsrael adına konuşurken İsrael’i uyarmakla görevlendirilebilir.

Temsil ile görev birbiriyle çelişmez. Klasik Yahudi yorumları bu imkanı doğrudan kullanır. Raşi, Yeşaya 49’un başlangıcındaki konuşanı Yeşaya’nın kendisi olarak okur. Anne rahminden çağrılmasını onun navi olarak seçilmesiyle, ağzının keskin kılıç yapılmasını kötülüğü eleştiren peygamberlik sözüyle açıklar. 49:4’teki: “Boşuna emek verdim; gücümü boş yere harcadım.” sözünü de gelecekteki Maşiah’ın İsrael tarafından reddedilmesinden duyduğu hayal kırıklığı olarak değil, Yeşaya’nın insanları uyarmasına rağmen onların dinlememesinden duyduğu acı olarak açıklar. İbn Ezra da konuşanı navi olarak anlar. 49:3’teki “Sen Benim kulumsun, İsrael” sözünü, kişinin HaŞem katında bütün İsrael’i temsil edecek ağırlık taşıması biçiminde açıklar. 49:5’teki görevi de İsrael’i uyarmak ve onları HaŞem’e geri döndürmek olarak görür. Böylece kulun İsrael’den görev bakımından ayrılması, onun İsrael kimliğini temsil etmesine engel değildir.⁸⁹¹

Bu açıklamalar kulun bütün İsrael topluluğuyla basitçe özdeş olmadığını gösterebilir; fakat bireysel veya temsilci bir kulun varlığı, onun Maşiah olduğunu kendi başına göstermez. Maşiah kimliği ayrıca kurulmalıdır; İsa kimliği ise bundan sonra gelen başka bir adımdır. Üstelik Yeşaya kitabı “kul” kelimesini zaten İsrael için tekrar tekrar kullanır. 41:8’de: “Sen İsrael, kulum; seçtiğim Yaakov...” denir. 44:1’de: “Şimdi dinle, kulum Yaakov ve seçtiğim İsrael.” sözü gelir. 44:21’de yine: “Ey Yaakov ve İsrael, bunları hatırla; çünkü sen Benim kulumsun.” denir. Dolayısıyla 49:3’te: “Sen Benim kulumsun, İsrael” sözünün bulunması kitabın daha önce kurulmuş dilinden kopuk değildir.

Asıl mesele “kul İsrael midir?” sorusundan çok, İsrael kimliğinin bu bölümde nasıl temsil edildiğidir. Targum geleneği 49:6–7’yi topluluk yönünde genişletir; İsrael’in sürgünlerinin geri getirilmesini, kulun veya kulların uluslara ışık olmasını ve aşağılananların uluslar arasında dağılmış İsrael olarak yükselmesini anlatır. 49:7’deki küçümsenme böylece “Yahudilerin nefret ettiği İsa” diye sabitlenmez; uluslar arasında hor görülmüş İsrael’e uygulanabilir. Daha eski rabbinik gelenek bu noktayı çok açık hale getirir. Midraş Tannaim, Yeşaya 49:7’yi İsrael’in gelecekteki yükselişi içinde kullanır. Ulusların İsrael üzerinde egemenlik kurduğu şimdiki aşağılanma ile gelecekteki yükseliş karşılaştırılır ve ayetteki: לִבְזֹה נֶפֶשׁ לִמְתָעֵב גּוֹי ifadesi İsrael’e uygulanır. Gelenek, hatta “İsrael’deki en yoksul kişinin bile gelecekte ulusların önünde saygı göreceğini” söyleyecek kadar kolektif okumayı açık hale getirir.⁸⁹²

Hristiyan yorumcu ise 49:7’de nefret edilen kişinin Maşiah, ondan nefret eden ulusun da Yahudiler olduğunu söyler. Ayetin kendisi “Yahudiler Maşiah’tan nefret edecek” demez. İbranice şöyledir: כֹּה אָמַר יְהוָה גֹּאֵל יִשְׂרָאֵל קְדוֹשׁוֹ לִבְזֹה־נֶפֶשׁ לִמְתָעֵב גּוֹי לְעֶבֶד מֹשְׁלִים “İsrael’in Kurtarıcısı ve Kutsalı HaŞem, hor görülene, ulusun nefret ettiğine, yöneticilerin hizmetkarına şöyle diyor...” Bu sözlerin hemen ardından ise: “Krallar görecek ve ayağa kalkacak; yöneticiler yere kapanacak...” denir. Yahudi yorum geleneğinde bu görüntü çok doğal biçimde ulusların aşağılamış olduğu İsrael’in gelecekte yükselmesi şeklinde okunmuştur. Midraş Tannaim’in yorumu bunun açık örneğidir.

Talmud’da da aynı ayet, İsrael’in gelecekteki kurtuluşunun gerçekleşip gerçekleşmeyeceğine ilişkin tartışmada kullanılır; bağlam İsa’nın geçmişte Yahudiler tarafından reddedilmesi değil, İsrael’in aşağılanmadan kurtuluşa geçişidir. Hristiyan yorumun okumasında goy, yani “ulus”, baştan Yahudiler olarak belirlenir; küçümsenen kişi Maşiah yapılır, ardından Maşiah İsa’yla özdeşleştirilir. Eski Yahudi kaynaklarının aynı cümleyi İsrael’in başka uluslar tarafından aşağılanması şeklinde okuyabilmesi, bu kimliklerin İbranice kelimelerin içinde verilmediğini gösterir. Yeşaya 49:7’de kişinin öldürüldüğü, çarmıha gerildiği, kanının döküldüğü, başkalarının günahlarını taşıdığı veya öldükten sonra dirildiği de söylenmez. Hristiyan yorumcu ayeti reddedilmeden öldürülmeye kadar genişletir; fakat bu halkaların hiçbiri ayetin kendi sözlerinde bulunmaz.⁸⁹³

Metin daha sınırlı bir sahne verir: kişi veya temsil edilen topluluk küçümsenir, egemenlerin hizmetinde aşağı konumdadır ve daha sonra kralların bile ayağa kalkacağı bir yükseliş yaşar. Aşağılanmadan çarmıha gerilmeye geçmek için ek bir kanıt gerekir. Hristiyan yorumcu ayrıca kulun İsrael’de başarısız olduğu için uluslara gönderildiğini söyler. Yeşaya’nın cümlesinde böyle bir başarısızlık sırası yoktur. 49:6’da HaŞem önce kulun İsrael içindeki görevini verir: “Yaakov’un kabilelerini ayağa kaldırmak ve İsrael’in korunmuş olanlarını geri getirmek...” Sonra görevi genişletir: וּנְתַתִּיךָ לְאוֹר גּוֹיִם לִהְיוֹת יְשׁוּעָתִי עַד־קְצֵה הָאָרֶץ “Seni uluslara ışık yapacağım ki kurtuluşum yeryüzünün ucuna kadar ulaşsın.” İsrael görevinin başarısız olduğu ve bu yüzden ulusların onun yerine geçirildiği söylenmez. Yaakov’un yeniden kurulması ile uluslara ışık olmak aynı görevin iki yönü olarak yan yana durur. Raşi de kulun İsrael’i geri döndürme görevini korur; uluslara ışık olması bu göreve eklenen daha geniş bir işlevdir.⁸⁹⁴

Bir lambanın bir odada yanması ve ışığının pencereden dışarı ulaşması, odanın lambayı reddettiğini göstermez. Yeşaya 49’da da İsrael ile uluslar birbirinin yerine konmaz. İsrael onarılırken HaŞem’in kurtuluşu dünyanın uçlarına ulaşır. Bölüm ilerledikçe toprak yeniden kurulur, ıssız miraslar paylaştırılır, tutsaklara “Çıkın” denir, Tsion “HaŞem beni terk etti” diye yakınır ve HaŞem onu unutmayacağını söyler. Çocukları geri gelir; uluslar İsrael’in oğullarını taşıyarak getirir. Bölümün geniş hareketi İsrael’in terk edilmesi değil, yeniden kurulmasıdır. Bu yüzden “İsrael reddetti, uluslar onun yerini aldı” düşüncesi Yeşaya 49’un kendi akışından çıkmaz. Hristiyan yorumun bir başka eklemesi 49:8’de görülür: וְאֶתֶּנְךָ לִבְרִית עָם “Seni halk için antlaşma olarak vereceğim.” ⁸⁹⁵

Hristiyan yorumcu bu sözün kişiyi korban olarak vermeyi ima ettiğini parantez içinde ekler ve buradan İsa’nın kanıyla yeni antlaşmaya geçer. İbranice cümlede “korban”, “kan”, “ölüm” veya “sunak” kelimesi yoktur. Raşi ifadeyi HaŞem’le antlaşma ilişkisi taşıyan halk bağlamında açıklar. Sonraki iddia bu konuyu ayrıntılı ele alacaktır; burada yalnız şu kadarı yeterlidir: “korban olarak verilmek” anlamı Yeşaya 49:8’in sözcüklerinden gelmez. Hristiyan yorum burada şu ek öncüle dayanır: 49:3’te kula “İsrael” denmesi, Maşiah’ın İsrael’i kendi kişiliğinde temsil etmesiyle açıklanabilir. Böylece Maşiah İsrael’in ideal temsilcisi olur ve 49:5–6’da daha geniş İsrael’i HaŞem’e geri getirir. Bu model hem “İsrael” adını hem de İsrael’e yönelik bireysel görevi birlikte açıklayabilir.⁸⁹⁶

Bu tipolojik okuma ayetin kendi kimliklendirmesi değil, sonradan kurulan bir eşleştirmedir; ayetin İsa’yı tanımladığını göstermez. Aynı gerilim Hristiyanlık kabul edilmeden de çözülebilir: Raşi konuşanı Yeşaya olarak okur, İbn Ezra onu İsrael’i temsil eden navi olarak açıklar, Targum bazı bölümleri kolektif İsrael yönünde genişletir ve Midraş Tannaim 49:7’de küçümsenen tarafı İsrael olarak görür. Kulun bütün İsrael’den görev bakımından ayrılması, kulun Maşiah olduğu anlamına gelmez; Nasıralı İsa kimliği ise ayette hiç kurulmaz. Hristiyan yorumun zincirinde bu basamaklar birbirine yaklaşır: kulun bütün İsrael’den ayrılması Maşiah kimliği sayılır; 49:7’deki küçümsenme Yahudilerin Maşiah’ı reddetmesi olarak okunur; ardından tarihte bu kalıba en çok uyduğu düşünülen kişi İsa olduğu için kul İsa’yla özdeşleştirilir. ⁸⁹⁷

Böylece başlangıçtaki varsayım daha sonra kanıt gibi geri döner. Yeşaya 49 daha ölçülü bir tablo verir. HaŞem’in kulu İsrael adıyla tanımlanır, aynı kul İsrael’in onarılmasına hizmet eder, görevi uluslara kadar genişler ve aşağılanmış olan daha sonra kralların önünde yükseltilir. İsrael yeniden toplanırken HaŞem’in kurtuluşu dünyanın uçlarına ulaşır. Hristiyan tipolojisi bu yapıyı İsa’ya uygular; yapının kendisi İsa’yı tanımlamaz. “İsrael Maşiah’ı reddedecek, onu öldürecek ve Tanrı bunun üzerine Maşiah’ı Yahudilerden alıp uluslara verecek” cümlesi Yeşaya’da bulunmaz. Aynı bölümde İsrael terk edilen halk değil, geri getirilen ve yeniden kurulan halktır. Kulun İsrael’i temsil ederek İsrael’e görevli olması İsa kimliğini zorunlu kılmaz; 49:7’deki aşağılanma da Yahudilerin İsa’yı öldüreceğine ilişkin bağımsız bir kehanet oluşturmaz.⁸⁹⁸

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 84, güncel revizyon.
• Yeşaya 49; Yeşaya 49:7.
• Yeşaya 49; Raşi, Yeşaya 49 yorumu.
• Yeşaya 49:6–7; Targum.
• Yeşaya 49:7.
• Raşi, Bereşit 22:2.
• Yeşaya 49.
• Raşi, Bereşit 22:12–13.
• Targum; Raşi.
• Yeşaya 49.

Hristiyan yorumcu, Yeşaya 49:8’deki “Seni halk için bir antlaşma olarak vereceğim” sözünü bir adım daha ileri taşır. “Seni vereceğim” ifadesinin kişinin korban olarak verilmesini ima ettiğini söyler; bunu Zeharya 9:11’deki “antlaşmanın kanı” sözüyle, ardından Yeremya 31’deki yeni antlaşmayla birleştirir. Böylece Yeşaya’daki kul Maşiah, Maşiah korban, onun kanı da yeni antlaşmanın aracı olur ve bütün zincir İsa’da tamamlanır. Bu zincirin en kritik sözü, İbranice ayette bulunmayan ve Hristiyan yorumun parantez içinde eklediği “korban olarak” ifadesidir. Yeşaya’nın İbranicesi şöyledir: כֹּה אָמַר יְהוָה בְּעֵת רָצוֹן עֲנִיתִיךָ וּבְיוֹם יְשׁוּעָה עֲזַרְתִּיךָ וְאֶצָּרְךָ וְאֶתֶּנְךָ לִבְרִית עָם לְהָקִים אֶרֶץ לְהַנְחִיל נְחָלוֹת שֹׁמֵמוֹת “HaŞem şöyle dedi: Uygun zamanda sana cevap verdim, kurtuluş gününde sana yardım ettim; seni koruyacağım ve seni halk için bir antlaşma olarak vereceğim; ülkeyi ayağa kaldırman ve ıssız mirasları yeniden paylaştırman için.” Yeşaya’nın cümlesinde bu yorum için gerekli kelimeler yoktur. Dam, “kan”, zevah, “kesilen korban”, ve korban sözcükleri kullanılmaz; ölümden, günah taşımaktan veya insanın kendisini sunmasından söz edilmez. Berit hadaşa, “yeni antlaşma”, ifadesi de yoktur. Yeşaya yalnız berit am der.⁹⁰⁰

“Yeni antlaşma” kimliği, Yeremya 31’in sonradan bu ayete bağlanmasıyla gelir. Hristiyan yorumun yorumunun dayandığı sözcük וְאֶתֶּנְךָ — ve-etenkha, “seni vereceğim” fiilidir. Fakat iki ayet önce aynı bölüm aynı fiili kullanır: וּנְתַתִּיךָ לְאוֹר גּוֹיִם “Seni uluslara ışık olarak vereceğim.” Yeşaya 49:6’daki “verme” kişinin öldürülmesi değil, görevlendirilmesidir. Aynı fiil 49:8’de yeniden kullanıldığında yalnız “vermek” kelimesinden korban ölümü çıkmaz. Bir insanın uluslara “ışık” olarak verilmesi nasıl ölüm anlamına gelmiyorsa, “antlaşma” olarak verilmesi de fiilin kendi anlamı nedeniyle ölümü gerektirmez. Üstelik 49:8 “verilme”nin ne işe yaradığını açıklar: lehakim erets, ülkeyi ayağa kaldırmak; lehankhil nehalot şomemot, ıssız mirasları yeniden paylaştırmak. Bir sonraki ayette tutsaklara “Çıkın”, karanlıktakilere “Ortaya çıkın” denir. Kulun işi onarım, mirasın geri verilmesi ve özgürlüktür. Raşi de 49:8’i bu yönde okur. Li-vrit am sözünü “Benim için antlaşma halkı olmak” şeklinde açıklar; hemen ardından “ülkeyi ayağa kaldırmak” ifadesindeki ülkenin Erets İsrael olduğunu belirtir. Raşi’nin açıklamasında insan kanı veya Maşiah’ın öldürülmesi yoluyla kurulacak yeni bir antlaşma yoktur.⁹⁰¹⁹⁰²

Aynı ifade Yeşaya 42:6’da yeniden karşımıza çıkar: וְאֶצָּרְךָ וְאֶתֶּנְךָ לִבְרִית עָם לְאוֹר גּוֹיִם “Seni koruyacağım ve seni halk için antlaşma, uluslar için ışık olarak vereceğim.” Raşi sözlerin Yeşaya’ya yöneldiğini belirtir ve kişinin işlevini halkı HaŞem’in antlaşmasına geri döndürmek, onları aydınlatmak olarak açıklar. Yeşaya 42:6’daki paralel, ve-etenkha li-vrit am yapısının bir kişinin kanını antlaşmanın maddesi yapmak zorunda olmadığını gösterir. Kişi antlaşmayı halka taşıyan veya halkı antlaşma ilişkisine geri götüren biri olabilir. Yahudi kaynakları ifadeyi daha geniş biçimde İsrael’in göreviyle de ilişkilendirir. Avodat HaKodeş, Yeşaya 42:6’yı seçilmiş ulusun peygamberlik görevi içinde açıklar; başka yorumlar Yeşaya 49:8’i Erets İsrael’in yeniden kurulması ve sürgündekilerin dönüşüyle ilişkilendirir. Bunların her biri ayetin tek anlamı olmak zorunda değildir. Ortak nokta şudur: berit am kendi başına “öldürülen insanın kanıyla kurulan antlaşma” anlamına gelen teknik bir ifade değildir.^903904905

Hristiyan yorumun sonraki halkası Zeharya 9:11’dir. Birkaç ayet önce eşeğe binen Maşiah kralından söz edildiği için, “Senin antlaşmanın kanı sayesinde tutsaklarını susuz çukurdan çıkardım” sözündeki kanı Maşiah’ın kanı olarak okur. İbranice ise şöyledir: גַּם־אַתְּ בְּדַם־בְּרִיתֵךְ שִׁלַּחְתִּי אֲסִירַיִךְ מִבּוֹר אֵין מַיִם בּוֹ Buradaki at — “sen” dişil tekildir. Beritekh — “senin antlaşman” da dişil tekil muhataba yönelmiştir. Bölümün hemen önce hitap ettiği kişi bat Tsion — Tsion kızı, yani Yeruşalayim/İsrael’dir. Zeharya 9:11 “Maşiah’ın kanı” demez. Sözü edilen kan, dişil muhatabın “senin antlaşmanın kanı”dır. Klasik Yahudi açıklamaları bu ayrımı daha da berraklaştırır.

Raşi, “antlaşmanın kanı”nı Sinay’da İsrael üzerine serpilen antlaşma kanı olarak açıklar ve doğrudan Şemot 24:8’e gider: “İşte HaŞem’in sizinle yaptığı antlaşmanın kanı.” Radak iki açıklama aktarır. Birinde bu, sürgün boyunca İsrael’in bağlı kaldığı brit milanın kanıdır; diğerinde Sinay’da HaŞem’in İsrael’le yaptığı antlaşmanın kanıdır. Vayikra Rabba da Zeharya 9:11’i Sinay’daki antlaşma kanına bağlar ve HaŞem’in bu kanı hatırlamasıyla İsrael’in kurtuluşunu ilişkilendirir. Zeharya 9:11’de gerçekten kan vardır; tartışma hangi kanın kastedildiğidir. Hristiyan yorumcu birkaç ayet önce Maşiah kralından söz edildiği için bu kanı onun kanı yapar. Oysa zamir Tsion’a yönelir ve eski Yahudi yorumları kanı İsrael’in zaten var olan antlaşmasıyla ilişkilendirir. ⁹⁰⁶

Zeharya’nın düşüncesi “Maşiah öldürülecek ve onun kanıyla yeni antlaşma yapılacak” değildir. Raşi, İsrael’in Sinay’da kendisiyle yapılan antlaşmanın kanı sayesinde kurtarılacağını söyler; Radak aynı ifadeyi brit mila veya Sinay antlaşmasıyla açıklar; Vayikra Rabba da Sinay bağlantısını korur. Yeşaya 49’a eklenmek istenen “Maşiah’ın kanı” halkası Zeharya 9’dan çıkmaz. Yeremya 31’e geldiğimizde peygamber gerçekten berit hadaşa — yeni antlaşma der. Kiminle yapılacağı da doğrudan belirtilmiştir: וְכָרַתִּי אֶת־בֵּית יִשְׂרָאֵל וְאֶת־בֵּית יְהוּדָה בְּרִית חֲדָשָׁה⁹⁰⁷

“İsrael evi ve Yehuda eviyle yeni bir antlaşma yapacağım.” HaŞem ardından bu antlaşmanın içeriğini kendi sözleriyle açıklar: נָתַתִּי אֶת־תּוֹרָתִי בְּקִרְבָּם וְעַל־לִבָּם אֶכְתֲּבֶנָּה “Tora’mı onların içine koyacağım ve onu kalplerine yazacağım.” Bunun sonucu HaŞem’in onların Tanrısı, onların da O’nun halkı olması; herkesin HaŞem’i bilmesi ve günahların bağışlanmasıdır. Yeremya 31:31–34’te Maşiah’ın kanından söz edilmez. İnsan korbanı anlatılmaz. Yeni antlaşmanın merkezine başka bir öğreti değil, açıkça Torati — “Tora’m” yerleştirilir. Radak da bu nedenle “yeni” kelimesini farklı bir Tora verilmesi olarak anlamaz. Yenilik, antlaşmanın artık bozulmamasıdır. HaŞem Tora’sını İsrael’in içine ve kalbine yerleştireceği için antlaşma kalıcı olacaktır. Radak geleceğe ait bu düzeni Malahi’nin “Kulum Moşe’nin Tora’sını hatırlayın” sözüyle de birleştirir.⁹⁰⁸

Hristiyan yorum burada şu ek öncüle dayanır: Bir kişinin “antlaşma” olarak verilmesini sıradan görev dili olarak değil, Maşiah’ın antlaşmayı kendi kişiliğinde temsil etmesi şeklinde okur; Zeharya’daki kanı da bunun açıklaması sayar. Daha sonraki Hristiyan metinleri İsa’nın kanı ile yeni antlaşma arasında zaten doğrudan bağ kurar. Bu teoloji önce kabul edildiğinde Yeşaya, Zeharya ve Yeremya ona göre aynı şemaya yerleştirilir. Fakat Tanah’tan İsa’ya doğru ilerlediğimizde üç metin aynı şeyi söylemez. Yeşaya 49’da “yeni” ve “kan” yoktur; “seni vereceğim” aynı bölümde görev diliyle kullanılır. Zeharya 9’da kan vardır, fakat “senin antlaşmanın kanı” dişil Tsion’a yönelir ve Yahudi kaynakları onu Sinay veya brit mila ile açıklar. Yeremya 31’de yeni antlaşma vardır, fakat HaŞem onun içeriğini Tora’sını İsrael’in kalbine yazmak olarak tanımlar.⁹⁰⁹

Hristiyan yorumun parantez içindeki “korban olarak” sözü bütün yorumun dönüm noktasıdır. İbranice ve-etenkha yalnız “seni vereceğim” der. Hristiyan yorumcu bu fiile korban anlamını ekler; sonra bu ek anlamı Zeharya’daki “kan” ve Yeremya’daki “yeni antlaşma” ile birleştirir. Yeşaya’dan “vermek”, Zeharya’dan “kan”, Yeremya’dan “yeni antlaşma” alınır ve sonunda İsa’nın kanıyla kurulan yeni antlaşma öğretisi elde edilir. Ortak kelimeler ortak olayı kendiliklerinden kurmaz. Bir anahtar, bir kapı ve bir ev üç ayrı cümlede bulunabilir; bunların aynı sahnenin parçaları olduğunu söylemek için aradaki bağın gösterilmesi gerekir. Burada Yeşaya’nın kuluna verilen iş ülkeyi yeniden kurmak ve tutsakları özgürlüğe çıkarmaktır; Zeharya’nın antlaşma kanı İsrael/Tsion’a aittir; Yeremya’nın yeni antlaşması İsrael ve Yehuda ile yapılır ve Tora’nın kalbe yazılmasıyla tanımlanır.

Yeşaya 49:8 Maşiah’ın kanlı bir insan korbanı olacağını söylemez. Zeharya 9:11 bu eksik bilgiyi İsa’nın kanıyla tamamlamaz; zamir Tsion’a yönelir ve klasik Yahudi kaynakları kanı Sinay veya brit mila ile ilişkilendirir. Yeremya 31 de yeni antlaşmanın niteliğini açıkça verir: HaŞem Tora’sını İsrael’in içine koyacak ve kalbine yazacaktır.⁹¹⁰

Bu üç metin arasındaki bağ, İsa’nın kanıyla kurulan yeni antlaşma öğretisi önce kabul edilip Yeşaya 49 bu öğretiye göre geriye doğru okunduğunda kurulabilir. Yalnız Tanah’ın sözleri izlendiğinde Yeşaya 49:8’den insan korbanına, İsa’nın kanına ve onun ölümüyle kurulan yeni antlaşmaya giden bir yol yoktur.⁹¹¹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 85, güncel revizyon.
• Yeşaya 49:8; Zeharya 9:11; Yeremya 31.
• Yeşaya 49; Yeremya 31.
• Yeşaya 49:6.
• Yeşaya 42:6.
• Raşi, Bereşit 22:12.
• Yeşaya 42:6; Yeşaya 49:8.
• Zeharya 9:11; Şemot 24:8; Raşi, Zeharya 9:11 yorumu; Radak, Zeharya 9:11 yorumu; Vayikra Rabba.
• Yeşaya 49; Zeharya 9; Raşi, Yeşaya 49 yorumu; Radak, Yeşaya 49 yorumu; Vayikra Rabba.
• Yeremya 31:31–34; Radak, Yeremya 31:31–34 yorumu.
• Yeşaya 49; Zeharya 9; Yeremya 31.
• Yeşaya 49:8; Zeharya 9:11; Yeremya 31.
• Yeşaya 49; Yeşaya 49:8.

Yorum adımı bu pasajda olağanüstü açıktır. Yeşaya 49’daki “seni halk için berit olarak vereceğim” sözünü aktarırken İngilizce metne parantez içinde “kurban olarak ima ediyor” notunu ekler. Ardından bu “verilme”yi İsa’nın insan korbanı ve kanıyla kurulan yeni berite bağlar.¹⁷⁶⁶

Fakat Yeşaya’nın İbranicesinde “kurban olarak” diye bir kelime yoktur. Ayet şöyledir: ve-etsarkha ve-etenkha li-vrit am, le-hakim erets, le-hanhil nehalot şomemot.¹⁷⁶⁷

“Seni koruyacağım ve seni halk için berit kılacağım; ülkeyi ayağa kaldırmak, ıssız mirasları yeniden paylaştırmak için.”

İlk fiil önemlidir: ve-etsarkha, “seni koruyacağım.” Hristiyan yorumun “vermek” fiiline yüklediği ölüm anlamı, aynı cümlenin hemen önceki koruma fiiliyle gerilim içindedir. Korunan kişi bir göreve veriliyor; metin onun öldürülmesini anlatmıyor.

Ayetin devamı görevin ne olduğunu açıklar. Ülke yeniden ayağa kaldırılacak, ıssız miraslar paylaştırılacak, tutsaklara “çıkın”, karanlıktakilere “görünün” denecektir. Sonraki ayetlerde sürgünden dönüş, yolculuk, beslenme, merhamet ve Tsion’un tesellisi vardır.¹⁷⁶⁸

Korban okuması doğru olsaydı metinde en azından ölüm, kesim, kan, mizbeah veya kapara dilinden bir iz beklenirdi. Hiçbiri yoktur. “Vermek” fiili tek başına insanı öldürmek anlamına gelmez; Türkçede de bir insanı “bir göreve vermek/atamak” onu kurban etmek demek değildir.

Raşi’nin kısa açıklaması ayetin hareketini güzel biçimde korur. Ve-etsarkha için “seni koruyacağım” der; li-vrit am ifadesini “Benim için berit halkı olmak” şeklinde, le-hakim erets’i Erets İsrael’in ayağa kaldırılmasıyla açıklar.¹⁷⁶⁹

Metsudat David aynı doğrultuda, “her kuşakta seni yok oluştan koruyacağım” der ve beriti İsrael’in devamı ile ülkenin yeniden kurulması çevresinde yorumlar. Malbim de sürgün boyunca korunma, beritin kurulması ve ıssız yerlerin yeniden miras verilmesi eksenini izler.¹⁷⁷⁰

Yeşaya 42:6’daki paralel ifade daha da açıklayıcıdır: “Seni koruyacağım ve seni halk için berit, uluslar için ışık kılacağım.” Aynı ve-etsarkha ve-etenkha dizisi burada da vardır. “Uluslar için ışık” nasıl bir cesedin kesilmesini ifade etmiyorsa, “halk için berit” de kendi başına insan korbanı demek değildir.¹⁷⁷¹

İnsan korbanı sonucuna ulaşıldığında Tanah’ın daha geniş sınırı da dikkate alınmalıdır. Akedat Yitshak’ta Avraam’a “elini çocuğa uzatma” denir ve koç Yitshak’ın yerine ola olur. Yirmiyahu ise çocukların ateşte yakılması için HaŞem adına “buyurmadım, aklıma gelmedi” der.^17721773

Bunlar, bir insanın Tanrı uğruna acı çekemeyeceği veya hayatını veremeyeceği anlamına gelmez. Tsadiklerin ölümü, şehitlik, başkası uğruna fedakarlık ve korban hukuku aynı kategori değildir. Hristiyan yorumun yapması gereken tam da bu kategoriler arasındaki geçişi Tanah’tan kanıtlamaktır.

Yeşaya 49’da kulun görevi Yaakov’u yeniden ayağa kaldırmak, İsrael’i geri getirmek ve uluslara ışık olmaktır. Kimliğin klasik yorumlarda nasıl ele alındığı ayrıca tartışılabilir; fakat 49:8’in cümlesi kendi başına açıktır: koruma, berit görevi, ülkenin ihyası ve tutsakların çıkışı.¹⁷⁷⁴

Hristiyan yorumun parantezi bu yüzden önemlidir: “kurban olarak ima ediyor.” İma onun yorumudur. Yeşaya “seni korban olarak vereceğim” demez. Metnin söylemediği sözcük tam da Hristiyan sonuca geçmek için gerekli sözcüktür.¹⁷⁷⁵

Bir yorum ancak eklediği basamağı gizlemediğinde sınanabilir. Burada basamak görünür durumdadır: “seni berit olarak vereceğim” → “seni kurban olarak vereceğim” → “kanın yeni beriti kuracak” → “bu kişi İsa’dır.” İlk ok metinde yoksa sonraki sonuçlar Yeşaya’dan çıkmış sayılmaz. Yeşaya 49, insan korbanını değil, korunmuş bir kulun İsrael’in yeniden kurulması ve uluslara uzanan görevi içindeki berit dilini anlatır.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 148, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2: Yeşaya 49:8’deki ‘I will give thee’ sözünün yanına kendi paranteziyle ‘implying “in sacrifice”’ ekler ve bunu insan korbanı / yeni berit kanı şeklinde okur.
• Yeşaya 49:8 Masoretik İbranice: ve-etsarkha ve-etenkha li-vrit am, le-hakim erets, le-hanhil nehalot şomemot. Fiiller yan yana ‘seni koruyacağım ve seni halk için berit kılacağım/vereceğim’ der; devamı ülkeyi ayağa kaldırmak ve ıssız mirasları yeniden paylaştırmaktır.
• Yeşaya 49:9-13. Hemen devamında tutsaklara ‘çıkın’, karanlıktakilere ‘görünün’ denir; sürgünlerin yolculuğu, beslenmesi, merhametle yönlendirilmesi ve Tsion’un tesellisi anlatılır. Korban kesimi veya kan sahnesi yoktur.
• Raşi, Yeşaya 49:8: ve-etsarkha’yı ‘ve-eşmarkha - seni koruyacağım’, li-vrit am’ı ‘Benim için berit halkı olmak’, le-hakim erets’i Erets İsrael’i yeniden ayağa kaldırmak şeklinde açıklar.
• Metsudat David, Yeşaya 49:8: ‘her kuşakta seni yok oluştan koruyacağım’ ve ‘beritim seninle ebediyen olsun’ çizgisinde, ülkenin ve ıssız mirasların yeniden kurulmasını açıklar. Malbim de sürgün boyunca korunma ve gelecekte beritin/ülkenin yeniden kuruluşu eksenini izler.
• Yeşaya 42:6: ‘ve-etsarkha ve-etenkha li-vrit am le-or goyim - seni koruyacağım ve seni halk için berit, uluslar için ışık kılacağım.’ 49:8 ile aynı ‘koruma + berit görevi’ kalıbı, ‘vermek’ fiilinin kendi başına korban anlamına gelmediğini gösterir.
• Bereşit 22:12-13. Akedat Yitshak’ta emir ‘elini çocuğa uzatma’dır; ardından koç Yitshak’ın yerine ola olarak sunulur. İnsan ile hayvan korbanı arasındaki ayrım peşatta korunur.
• Yirmiyahu 7:31; 19:5. Çocukların ateşte yakılması için HaŞem ‘buyurmadım’ ve ‘aklıma gelmedi’ der. Bu ayetler her özverili ölümün ‘korban’ kategorisine sokulamayacağını gösteren açık Tanah sınırıdır.
• Yeşaya 49:3-6. Bölümde kulun kimliği ve görevi kendi bağlamında İsrael, Yaakov’un yeniden kurulması ve uluslara ışık olma diliyle işlenir. Klasik yorumlarda ayrıntılar değişebilir; fakat 49:8’de ‘insan korbanı’ sözcüğü bulunmaz.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2. ‘Implying “in sacrifice”’ parantezi, korban anlamının Yeşaya’nın kelimesi değil Heaster’ın çıkardığı ara önerme olduğunu açıkça gösterir.