Talmud’a yapılan iftiralar (8) “Yahudiler, Yahudi Olmayanları aldatabilir mi?”
“Talmud Yahudi olmayanları aldatmaya izin verir” iddiası yanlıştır. Hulin 94a, tam tersini açık cümleyle söyler: asur lignov daat ha-beriyot, va-afilu daato şel goy — “İnsanları aldatmak, hatta bir Yahudi olmayanı aldatmak yasaktır.” Şmuel’in bu hükmü Talmud’da yalnız teorik bir ilke olarak kalmaz; Yahudi olmayan feribotçunun yanıltılmasına öfkelenmesiyle somutlaştırılır.
Genevat daat nedir?
Genevat daat, kelime olarak “zihni çalmak” demektir. Bir insanı yanlış izlenim oluşturarak kandırmak, kendisine yapılmamış bir iyiliği yapılmış gibi göstermek, kusurlu malı kusursuzmuş gibi satmak veya karşı tarafın yanlış bir kanaat edinmesini bilerek sağlamak bu kavramın alanına girer.
Hulin 94a’daki örnekte Yahudi olmayan birine, kaşer kesilmiş et izlenimi verecek biçimde gerçekte kaşer olmayan et sunmak tartışılır. Talmud bunu yasaklar; çünkü karşı taraf gereçekte kendisi için yapılmamış bir zahmetin yapıldığını düşünür ve yanıltılır. Şulhan Aruh, Hoşen Mişpat 228:6, bu kuralı doğrudan kodlar: ticarette insanları aldatmak veya zihnini çalmak yasaktır; malda kusur varsa alıcıya söylenir; alıcı Yahudi olmayan biri olsa bile yanıltılamaz.
Rambam, Hilhot Deot 2:6’da aynı ahlaki çizgiyi daha genel biçimde kurar: insanın ağzı ile kalbi bir olmalı, söylediği ile düşündüğü birbirini taşımaldır; Yahudi olmayan kişiyi bile aldatmak yasaktır. Yahudi ahlakı, dürüstlüğü yalnız cemaat içine ait bir ayrıcalık olarak görmez.
Bava Kamma 113b neden yanlış kullanılıyor?
İftirada kullanılan ikinci kaynak Bava Kamma 113b’dir. Burada Şmuel’in tauto muteret — karşı tarafın kendi hatasından yararlanmanın bazı şartlarda mümkün olduğu — görüşü aktarılır. Eski polemik metinleri buradan “Yahudi olmayana hile yapabilirsin” sonucu çıkarır. Fakat sugya aktif hile ile kendiliğinden oluşan hata arasında ayrım yapar.
Şulhan Aruh 348:2’de Rema bu ayrımı açık biçimde kaydeder. Bir görüş, Yahudi olmayanın hesap hatasından yararlanmayı hillul HaŞem doğmaması şartıyla mümkün görür; başka bir görüş ise onu bizzat yanıltmayı yasaklar ve yalnız kendi kendine yaptığı hatayı ayrı tutar. Her iki yaklaşımın ortak noktası şudur: Yahudi aktif biçimde yalan söyleyip karşı tarafı kandırma hakkına sahip değildir.
Bu nedenle “satıcı hesabı yanlış yaptı ve alıcı bunu düzeltmek zorunda mı?” sorusuyla “alıcı satıcıyı bilerek kandırabilir mi?” sorusu aynı değildir. Talmud’un ticari hata tartışmasını genel dolandırıcılık iznine çevirmek, iki ayrı halahik kategoriyi birleştirmektir.
Kiddush HaŞem sınırı
Bu alanda bir başka temel kavram kiddush HaŞem ve karşıtı hillul HaŞemdir. Yahudi’nin davranışı Aşem’in İsmi’ni aşağılatacaksa, teknik bir parasal imkânı kullanmak bile yasak hale gelebilir. Bava Kamma 113b, Yahudi olmayanın kaybı veya hatasıyla ilgili konuları tartışırken Tanrı’nın İsmi’nin aşağılanmasını ayrı bir yasak olarak hesaba katar.
Bu, ahlakın “yakalanırsam günah olur” anlayışına indirgenmesi değildir. Tam tersine, Yahudi davranışının yalnız bireysel kazançla değil, Aşem’in İsmi’nin dünyada nasıl temsil edildiğiyle de ölçüldüğünü gösterir.
“Yahudi olmayan dikkat etseydi” savunması yeterli değildir
Eski metinde bulunan “normal iş ilişkisinde herkes kendi tarafındaki hatadan sorumludur” cümlesi tek başına bırakıldığında yanıltıcıdır. Halaha “karşı taraf dikkatsizse onu kandırmak serbesttir” demez. Hulin 94a ve Şulhan Aruh 228:6 bunu açık biçimde reddeder. Karşı tarafın kendi kendine düştüğü hata ile Yahudi’nin o hatayı üretmesi, gizlemesi veya güçlendirmesi aynı hüküm değildir.
Bir malın kusurunu bilip söylememek, kaşer olmayan bir ürünü farklı tanıtmak, gerçekte yapılmamış bir iyiliği yapılmış gibi göstermek veya sahte izlenim yaratmak genevat daat kapsamındadır. Alıcının Yahudi olmaması yasağı ortadan kaldırmaz.
Hristiyan anti-Talmud polemiğinin çarpıtması
Talmud aleyhindeki Hristiyan polemik, çoğu kez Bava Kamma 113b’deki “hata” tartışmasını alır ve Hulin 94a’daki açık “Yahudi olmayanı bile aldatma” yasağını görmezden gelir. Sonra birincisini ikincinin yerine geçirerek “Yahudilik yabancıyı kandırmaya izin verir” sonucu üretir.
Bu yöntem kaynakları birlikte okumaz; sonucu önceden belirleyip yalnız işe yarayan cümleyi seçer. Hristiyanlığın Yahudiliğe karşı ahlaki üstünlük iddiası böyle bir çarpıtmayla kurulamaz. Talmud’un açık hükmü, suçlamanın tersidir.
Sonuç
Yahudi olmayan birini aldatmak halahaya göre yasaktır. Hulin 94a bunu açıkça söyler; Rambam ve Şulhan Aruh hükmü kodlar. Bava Kamma 113b’deki taut tartışması, karşı tarafın kendiliğinden yaptığı hatanın hukukî sonucuyla ilgilidir; aktif hile izni değildir.
Sonuç nettir: Dürüstlük yalnız Yahudilere karşı uygulanacak bir davranış değildir. Yahudi olmayanı bilerek kandırmak, yanlış izlenim yaratmak veya ticari hile yapmak yasaktır. “Talmud buna izin veriyor” iddiası kaynakların söylediğini tersine çevirir.
Temel kaynaklar
Hulin 94a; Rambam, Hilhot Deot 2:6; Rambam, Hilhot Mehirah 18:1–3; Şulhan Aruh, Hoşen Mişpat 228:6; Bava Kamma 113b; Şulhan Aruh, Hoşen Mişpat 348:2.
