Tanrı, Bugün Bizimle Konuşuyor Mu? (3): Paro’nun Rüyasını Anlamak
Önceki yazılarda şu soruyu araştırıyorduk: Tora, Yosef’in hayatındaki olaylarla Paro’nun rüyası arasında bilinçli bir bağlantı kuruyor olabilir mi? Eğer kuruyorsa, bu bağlantı Yosef’in rüyayı anlamasında bir rol oynamış olabilir mi? Bu soru önemlidir, çünkü bizi daha büyük bir meseleye götürür: Tanrı insanı yalnız açık peygamberlik yoluyla mı yönlendirir, yoksa hayatın içindeki örüntüler de Haşgaha Pratit’in bir parçası olarak anlam taşıyabilir mi?
Burada en baştan üç düzeyi ayırmak gerekir. Birincisi, Tora’nın açıkça söylediği şeydir: Paro’nun rüyası Tanrı’dan gelen gerçek bir uyarıdır ve Yosef bunu açıkça söyler. “Elokim, yapmak üzere olduğu şeyi Paro’ya göstermiştir” der (Bereşit 41:28). İkincisi, Tora metnindeki kelime ve olay paralelliklerinden çıkardığımız edebî yorumdur. Üçüncüsü ise bu modeli kendi hayatımıza uygulamamızdır. İlk düzey metnin açık bilgisidir; ikinci düzey yorumdur; üçüncü düzey ise kişisel dini okumadır. Üçünü birbirine karıştırmadan ilerlediğimizde ana fikir çok daha güçlü hale gelir.
Paro’nun rüyası neden Yosef’e tanıdık gelmiş olabilir?
Paro rüyasını anlatırken yedi güzel ve besili inekten söz eder. İbranice ifade yefot toar, “güzel biçimli”dir. Tora’da aynı ifade Yosef ve annesi Rahel için de kullanılır. Bereşit 29:17 Rahel’i, Bereşit 39:6 ise Yosef’i güzel biçimli olarak tanımlar. Bu tekrar, okuyucunun dikkatini Yosef ailesine çeker.
İnekler daha sonra ahu içinde otlar. Kelimenin temel anlamı sazlık veya bataklık alandır. Fakat Onkelos’un çeviri geleneği ve İbranice ses benzerlikleri, metni “kardeşleriyle otlamak” ifadesini çağrıştıracak biçimde okumaya imkân verir. Bu noktada Bereşit 37:2’deki genç Yosef hatırlanır: Yosef kardeşleriyle sürü güdüyordu.
Daha sonra çirkin ve cılız inekler gelir. Bunlar için kullanılan rakot sözcüğü, ses bakımından Leah’ın gözlerinin tanımındaki rakot ifadesini çağrıştırır (Bereşit 29:17). Böylece Tora okuyucusu Rahel–Yosef çizgisi ile Leah–kardeşler çizgisi arasında bir yankı duymaya başlar.
Bu bağlantıları “Paro’nun inekleri kesin olarak Rahel ve Leah’dır” diye okumak doğru olmaz. Tora bunu açıkça söylemez. Fakat metnin aynı kelimeleri yeniden kullanması tesadüfi olmak zorunda değildir. Edebî okuma açısından güçlü bir ihtimal şudur: Paro’nun rüyasının dili Yosef’in kendi hayatını çağrıştıracak biçimde kurulmuştur.
Yedi sayısının anahtarı
Bu yorumun asıl gücü yedi sayısında ortaya çıkar. Eğer güzel inekler yalnız Rahel veya Yosef’i, çirkin inekler de yalnız Leah’ın oğullarını temsil etseydi sayı uymazdı. Fakat Rahel ve Leah hikayesine geri dönünce iki ayrı yedi yıllık dönem görürüz. Yaakov Rahel için yedi yıl çalışır; sonra Leah kendisine verildiği için Rahel için yedi yıl daha çalışır.
Paro’nun iki grup halinde gördüğü yedi inek bu iki yedi yıllık dönemi çağrıştırabilir. Böylece rüyanın dili yalnız kişileri değil, zamanı da anlatmaya başlar. Bu noktada Yosef’in yorumuyla güçlü bir temas ortaya çıkar: Yedi iyi inek yedi bolluk yılıdır; yedi cılız inek yedi kıtlık yılıdır.
Bu bağlantı, Yosef’in “inekler yıllardır” sonucuna tam olarak nasıl ulaştığını Tora’nın açıkça açıkladığı anlamına gelmez. Tora bize Yosef’in zihninin bütün adımlarını vermiyor. Burada okuduğumuz şey bir yorum modelidir: Yosef’in kendi hayatındaki iki yedi yıllık aile hikayesi, Paro’nun iki yedi sayısını zaman olarak okumasına yardımcı olmuş olabilir.
Yosef’in hayatı, Paro’nun rüyasını anlayabileceği bir hazırlık alanı olmuş olabilir. Fakat bunu “Tora kesin olarak böyle oldu diyor” diye değil, metinsel örüntüye dayanan güçlü bir yorum olarak söylemek gerekir.
Paro’nun rüyasında çirkin inekler güzel inekleri yutar ve buna rağmen dış görünüşleri değişmez. Bu görüntü Yosef’in geçmişine çarpıcı biçimde benzer. Kardeşleri onu aileden ortadan kaldırmış, babalarına geri dönmüş ve uzun süre Yosef yokmuş gibi hayat devam etmiştir. Yosef kaybolmuş, fakat onu ortadan kaldıranların dış dünyası görünürde devam etmiştir.
Bu yüzden rüyanın Yosef üzerinde yalnız entelektüel değil, kişisel bir etkisi olmuş olabileceğini düşünmek mümkündür. Rüya Mısır’ın geleceği hakkında konuşurken aynı zamanda Yosef’in kendi geçmişinin dilini de taşıyor gibidir. Tora’nın anlatı sanatında bir olayın aynı anda birden fazla düzeyde anlam taşıması olağandışı değildir.
Fakat burada daha önemli bir dönüş vardır. Yosef, Paro’ya kötü yılların iyi yılları “yutacağını” söylerken yalnız felaketi ilan etmez. Çözümü de verir: Bolluk yıllarında ürün depolanmalı, böylece iyi yılların berehası kıtlık yıllarını hayatta tutmalıdır.
Bu fikir dokuz yıl sonra kardeşleri Mısır’a geldiğinde ahlaki anlam kazanır. Yosef artık güçlüdür; kardeşleri ise yiyeceğe muhtaçtır. Onu “yutanlar” şimdi onun elindeki berehaya ihtiyaç duymaktadır. Yosef’in önünde iki yol vardır: Geçmişte kendisine yapılanı geri ödemek veya elindeki bolluğu onların hayatını korumak için kullanmak.
Bereşit anlatısının ulaştığı yer ikincisidir. Yosef sonunda kardeşlerine, “Beni buraya siz göndermediniz; Elokim gönderdi” der ve yaşananları hayat kurtarmaya yönelen daha büyük bir Haşgaha çerçevesinde okur (Bereşit 45:5–8). Bu cümle önemlidir. Yosef kardeşlerinin ahlaki sorumluluğunu yok saymaz; daha sonra “siz bana karşı kötülük düşündünüz, Elokim onu iyiliğe çevirdi” der (Bereşit 50:20). İnsan niyeti ile Tanrısal yönetim aynı olay içinde birlikte bulunabilir.
Bu dizinin ana yorumlarından biri budur. Paro’nun rüyası geçmişteki Yosef hikayesini çağrıştırdığı gibi, Yosef’in gelecekte kardeşleriyle ne yapması gerektiğine dair ahlaki bir çerçeve de sunuyor olabilir. Güzel yılların görevi yalnız var olmak değil, kötü yılları yaşatacak birikimi hazırlamaktır.
Yosef de bolluk yıllarının adamıdır. Güç, bilgi ve yiyecek onun elindedir. Kıtlık içindeki kardeşlerine baktığında, Paro’ya verdiği öğüdü kendi hayatında yaşaması gerekir: Bolluk, kıtlığı hayatta tutmalıdır.
Bu okuma Tora’nın açıkça “Yosef Paro’nun rüyasını hatırladı ve bu nedenle kardeşlerini besledi” dediği bir bilgi değildir. Bereşit 42:9, Yosef’in kardeşleri karşısında kendi eski rüyalarını hatırladığını açıkça söyler. Paro’nun rüyasını da aynı anda düşündüğü ise yorumdur. Fakat tematik bağlantı güçlüdür ve Yosef hikayesinin ahlaki bütünlüğünü aydınlatır.
Tanrı Paro’nun rüyası aracılığıyla Yosef’le konuşmuş mudur?
Paro’nun rüyasının Tanrı’dan olduğu konusunda Tora nettir. Yosef de bunu açıkça ifade eder. Dolayısıyla burada “Tanrı konuştu mu?” sorusunun cevabı evettir; fakat konuşmanın biçimi peygamberlik hitabı değil, Paro’ya verilen rüya ve Yosef’e verilen yorumlama yeteneğidir.
Daha dikkatli olunması gereken nokta şudur: Tora, bizim kurduğumuz bütün kelime paralelliklerini Yosef’in bilinçli biçimde fark ettiğini açıkça söylemez. Bu nedenle “Paro konuşurken Tanrı aynı anda Yosef’e özel şifreli mesaj gönderiyordu ve Yosef bunu kesin olarak çözdü” cümlesi, metnin söylediğinden daha ileri gider.
Daha sağlam ifade şudur: Tora’nın anlattığı olayda Tanrı gerçekten Paro’ya rüya verir; Yosef gerçekten Tanrısal yardım sayesinde rüyayı yorumlar; anlatının dili de Yosef’in kendi geçmişini çağrıştıran dikkat çekici örüntüler içerir. Bu örüntülerin Yosef’in yorumuna nasıl katkıda bulunduğu konusunda yorum yapabiliriz, fakat yorumumuzu vahiy bilgisi gibi sunamayız.
Bu bizim hayatımız için ne anlama gelir?
Yahudilik Haşgaha Pratit’i, yani Tanrı’nın yaratılış üzerindeki gözetimini kabul eder. Bu nedenle insan kendi hayatına yalnız kör tesadüflerin toplamı gibi bakmak zorunda değildir. Geçmişte yaşanan bir olayın daha sonra anlam kazanması, bir insanın bir karşılaşmadan ders çıkarması veya belli bir örüntünün kendisini Aşem’e yöneltmesi gerçek bir dini deneyim olabilir.
Fakat peygamberlik çağında yaşamıyoruz. Bu nedenle hayatımızdaki bir tesadüften “Tanrı bana kesin olarak şunu emrediyor” sonucunu çıkaramayız. Tora ayrıca kehanetçilik ve işaretlerden bağlayıcı sonuç çıkarma konusunda ciddi sınırlar koyar. Halahik yükümlülüklerimizi tesadüflerden değil, Tora ve halahadan öğreniriz.
Bu ayrım ana fikri zayıflatmaz. Tam tersine onu güvenli hale getirir. Bir insan şöyle diyebilir: “Bu olay bana Aşem’in hayatımdaki varlığını düşündürdü. Bunu kişisel bir Haşgaha işareti olarak okuyorum.” Fakat “Aşem bana kesin olarak şu mesajı verdi; herkes buna göre hareket etmeli” demek çok daha farklı bir iddiadır.
Yosef’in büyüklüğü yalnız örüntü görmesinde değildir. Örüntüyü sorumluluğa dönüştürmesindedir. Rüyadan “Ben özelim” sonucu çıkarmaz; Mısır’ı kıtlığa hazırlar. Kardeşlerini gördüğünde “Tanrı beni haklı çıkardı” demekle yetinmez; sonunda onların hayatını korur.
Bugün bizim için en sağlam ders de budur. Hayatımızdaki yankılar bizi Aşem’i hatırlamaya, daha dikkatli yaşamaya, geçmişimizi yeniden anlamaya ve daha doğru davranmaya çağırabilir. Fakat anlamadığımız şeyi kesin vahiy gibi ilan etmeyiz. Haşgaha inancı ile epistemik tevazu birlikte yürür.
Tanrı’nın dünyasında yaşadığımızı bilmek başka şeydir; her olayın özel mesajını çözdüğümüzü sanmak başka şeydir. Yosef hikayesi bize birincisini güçlendirirken, ikincisi konusunda da dikkatli olmayı öğretir.
Başlıca kaynaklar
Bereşit 29:17; 37:2; 40–45; özellikle 41:25–32, 42:9, 45:5–8 ve 50:20; Raşi ve Onkelos’un ilgili açıklamaları. Yazıdaki Rahel–Leah–inekler ve iki yedi yıllık dönem bağlantısı, Rabbi David Fohrman’ın metin merkezli yorum çizgisidir; Tora’nın açık hükmü olarak değil, edebî yorum olarak değerlendirilmelidir.
