Tanrı İsrael’in Yerine Kilise’yi mi Seçti? Antlaşma İptal Edildi mi? (1)

Hristiyanlık tarihinde güçlü bir çizgi, Kilise’nin İsrael’in antlaşma konumunu devraldığını ve Tanah’taki İsrael vaatlerinin artık Kilise üzerinden okunması gerektiğini savunmuştur. Günümüzde bütün Hristiyan mezhepleri bu görüşü aynı biçimde kabul etmez; fakat yerine-geçme teolojisi Hristiyan düşünce tarihinde gerçek ve etkili bir öğretidir.

Bu görüşün erken örnekleri Kilise Babaları döneminde görülür. Sardisli Melito’nun Peri Pascha metni Yahudileri Tanrı-katilliği suçlamasıyla ilişkilendiren ağır bir polemik taşır. Daha sonraki Hristiyan teolojide de “eski İsrael’in reddedildiği, Kilise’nin gerçek/yeni İsrael olduğu” biçiminde farklı modeller gelişmiştir.

Fakat belirleyici soru Hristiyan teolojisinin kendi içinde nasıl geliştiği değildir. Tanah, Aşem’in İsrael ile antlaşmasını iptal ettiğini söylüyor mu? Bu sorunun yanıtı açıkça hayırdır. Vayikra 26:44–45, İsrael düşman ülkelerinde cezalandırılırken bile Aşem’in onları tümüyle reddetmeyeceğini, yok etmeyeceğini ve antlaşmasını bozmayacağını söyler. Yirmeyahu 31’de ilan edilen “Yeni Antlaşma” ise Kilise ile değil, açıkça İsrael Evi ve Yehuda Evi ile yapılır; aynı bölüm birkaç ayet sonra İsrael soyunun Aşem’in önünde ulus olmaktan ancak gök düzeni ortadan kalkarsa çıkacağını ilan eder.

Bu nedenle “Yeni Antlaşma = İsrael’in iptali” okuması, Yeni Antlaşma kehanetinin kendi devamıyla çelişir.

Bu konu “Yeni Antlaşma Nedir?” adlı makalede incelenmişti. Ancak, talepler üzerine bu iddiayı kısaca yeniden ele alalım.

Yirmeyahu 3’teki “boşanma” mecazı ne söylüyor?

Yerine-geçme savunularında Yirmeyahu 3’ün evlilik ve boşanma dili önemli bir kanıt olarak kullanılır. Burada metni eksik aktarmamak gerekir. 3:1, Devarim 24’teki boşanmış ve başka biriyle evlenmiş kadının ilk kocasına dönememesi yasasını hatırlatan retorik bir soru sorar. Daha da önemlisi 3:8, putperestlik yapan kuzey İsrael hakkında Aşem’in ona bir “boşanma belgesi” verdiğini açıkça söyleyen güçlü bir mecaz kullanır.

Fakat bölüm burada bitmez. Aynı peygamberlik, bu sert “boşanma” dilinin ardından kuzey İsrael’e doğrudan “Geri dön, ey dönek İsrael” diye seslenir (3:12) ve 3:14’te yeniden “Geri dönün… çünkü Ben sizin Baal’iniz/kocanızım” der. Dolayısıyla Yirmeyahu’nun kendi açıklamasında boşanma mecazı, İsrael’in antlaşma kimliğinin başka bir halk tarafından kalıcı biçimde devralınması anlamına gelmez. Yargı gerçektir; dönüş yolu da gerçektir.

Devarim 24’teki insan evliliği yasasını alıp “Aşem artık İsrael’i hiçbir biçimde geri alamaz” sonucuna taşımak, Yirmeyahu 3’ün açık devamıyla çelişir. Peygamber bizzat aynı İsrael’e geri dönme çağrısı yapmaktadır.

Yirmeyahu 3:1 şöyle başlar:

“Diyelim ki, bir adam karısını boşar,

Kadın da onu bırakıp başka biriyle evlenir.

Adam bir daha o kadına döner mi?

Bu davranış ülkeyi büsbütün kirletmez mi?

Oysa sen pek çok oynaşla fahişelik ettin,

Yine de bana dön!” diyor Rab.”

Tanrı, “Yine de bana dön!” demektedir. Tanrı’nın bu talebini Yirmeyahu Peygamber aynı bölüm içerisinde beş kez tekrarlamaktadır. Peygamber’in verdiği mesaj açıktır: Tanrı’nın merhameti ve şefkati insanın kavrayışının çok üzerindedir.

“Çünkü gökler nasıl yerden yüksekse, yollarım sizin yollarınızdan,

ve düşüncelerim sizin düşüncelerinizden öyle yüksektir” (Yeşayahu 55:9).

Tanrı, kendisine sadakatsizlik yapan halkını affedecektir. Peygamber, Tanrı’ya dönüş yolunu göstermektedir.

Yahudi halkının Tanrı ile tekrar barışmak için ne yapması gerekmektedir?

“Sadece Beni çağırın,

“Baba, sen benim gençliğimin Efendisisin!” (Yirmeyahu 3:4).

Tanrı’nın Yahudi halkına olan öfkesi sonsuza kadar sürecek midir?

“Sonsuza dek kızgın mı kalacaksın?

Öfken sonsuza dek mi sürecek?” (Yirmeyahu 3:5)

Tanrı’nın bu sorulara yanıtı, İsrael ile kalıcı birlikteliğin sonsuza dek devam edeceğidir:

“Git, bu sözleri kuzeye duyur.

De ki, “ ‘Ey yanlışa düşen İsrael, geri dön’ diyor Rab.

‘Size artık öfkeyle bakmayacağım,

Çünkü ben lütufkarım diyor RAB.

‘Ebediyen kin tutmam’ “(Yirmeyahu 3:12).

“’Ey yanlışa düşen çocuklar, geri dönün!’ diyor Rab,

‘çünkü, sizinle evliyim. 

Sizi alacağım, şehirden bir ve aileden iki tane,

ve sizi Sion’a getireceğim.’” (Yirmeyahu 3:14).

Yirmeyahu, Yahudi halkını Tanrı’ya dönmesi için çağırmaktadır ve Tanrı ile daimi birlikteliklerini garanti altına almaktadır.

Peki, Yahudi halkı Tanrı’ya nasıl dönecektir?

Birkaç bölüm sonra Yirmeyahu, Yahudi halkının Tanrı ile ilişkisini yeniden nasıl tesis edeceğini anlatmaktadır.

Yirmeyahu 7’nin öğretisi korbanların geçersizliği değildir. Peygamberin hedefi, Mabet ve korbanların itaatsizliği örtebileceği düşüncesidir. Halk adaletsizlik yaparken “Aşem’in Mabedi!” diye binaya güvenmektedir. Peygamber buna karşı yaşantıyı düzeltmeyi, yabancıya, öksüze ve dula zulmetmemeyi, masum kan dökmemeyi ve başka ilahların ardına gitmemeyi ister.

7:22–23’teki “Mısır’dan çıkardığım gün korban hakkında buyurmadım; Sözümü dinleyin dedim” ifadesi de Tora’daki korban emirlerini inkâr etmez. Tora’nın kendisinde korban hükümleri vardır. Klasik Yahudi yorumun ana noktası önceliktir: Aşem’in sesini dinlemek, antlaşmanın temelidir; korban itaatsizliğin yerine geçemez. Bir insan adaletsizliği sürdürüp ritüelle kendisini güvenceye alamaz.

Bu ayrım Hristiyan kefaret öğretisine karşı daha güçlüdür. Tanah bağışlanmayı “Tanrı ancak kan görürse affedebilir” ilkesine indirgemez. Teşuva, itaat, adalet ve Aşem’in merhameti peygamberlerin merkezindedir. Fakat bundan Tora’nın korban sisteminin gereksiz veya Tanrı tarafından hiç istenmemiş olduğu sonucu da çıkarılmaz.

Yirmeyahu Peygamber sonunda bize Tanrı’nın İsrael ile yaptığı anlaşmanın daima var olacağını, asla yıkılmayacağını, Yahudi halkının daima seçilmiş ulusu olarak kalacağını şöyle bildirmektedir: Evren’deki düzen değişmedikçe, gökte Güneş ve Ay durdukça İsrael halkı da seçilmiş ulus olarak kalacaktır.

Gündüz ışık olsun diye Güneş’i sağlayan, Gece ışık olsun diye Ay’ı, yıldızları düzene koyan, dalgaları kükresin diye denizi kabartan Rab –O’nun adı Orduların Rabbi’dir– diyor ki,

“Eğer kurulan bu düzen önümden kalkarsa, İsrael soyu sonsuza dek önümde ulus olmaktan çıkar” diyor Rab.

Rab şöyle diyor: “Gökler ölçülebilse, Dünyanın temelleri incelenip anlaşılabilse, İsrael soyunu bütün yaptıkları yüzünden reddederim” diyor Rab. (Yirmeyahu 31:35-37)

Daha önce Tanrı, Tora’da Yahudi halkı ile anlaşmasını asla bozmayacağını belirtmişti:

Bütün bunlara karşın, düşman ülkelerindeyken yine de onları reddetmeyecek, onlardan nefret etmeyeceğim. Böylece hepsini yok etmeyecek, kendileriyle yaptığım antlaşmayı bozmayacağım. Çünkü ben onların Tanrısı Rab’bim.

Tanrıları olmak için öteki ulusların önünde Mısır’dan çıkardığım atalarıyla yaptığım antlaşmayı onlar için anımsayacağım. Rab benim. (Levililer 26:44-45)

Aşem insan gibi yeni bilgi edinip antlaşma sadakatinden dönmez. Sözüne sadıktır. Tanah bunu şöyle ifade eder:

“Ben Rab’bim, değişmem” (Malaki 3:6).

“İsrael’in yüce Tanrısı yalan söylemez, düşüncesini de değiştirmez. Çünkü O insan değil ki, düşüncesini değiştirsin” (1 Samuel 15.29)

ve

[Şunu iyice] Bil ki, Tanrın Rab– [yalnız] O’dur Tanrı!
Güvenilir Tanrı’dır; antlaşma ve sadakati, sevenleri ve emirlerini gözetenler için bin nesil
[boyunca] korur. (Yasa’nın Tekrarı 7:9)

Bir yanda, asla değişmeyeceğini, düşüncelerini değiştirmeyeceğini söyleyen ve anlaşmasını asla bozmayacağını söyleyen Tanrı, diğer yanda ise Kilise vardır.

Tanrı, Avraam, Yitshak ve Yaakov ile yapmış olduğu anlaşmayı asla unutmayacak ve söz vermiş olduğu gibi bu anlaşmayı asla bozmayacaktır:

“Seni büyük bir ulus yapacağım,

Seni kutsayacak, sana ün kazandıracağım,

Bereket kaynağı olacaksın.

Seni kutsayanları kutsayacak,

Seni lanetleyeni lanetleyeceğim.

Yeryüzündeki bütün halklar Senin aracılığınla kutsanacak” (Yaratılış 12:2-3)

“Tanrı iniltilerini duydu; Avraam, Yitshak ve Yaakov’la yaptığı antlaşmayı anımsadı” (Çıkış 2:24).

“Ama Rab, Avraam, Yitshak ve Yaakov’la yaptığı antlaşmadan ötürü, İsraelliler’e iyilik etti. Onlara acıyıp yardım etti. Yok olmalarına izin vermedi. Onları şimdiye kadar huzurundan atmadı” (2 Krallar 13:23).

“Çünkü sizinle birlikte giden Tanrınız Rab’dir. O sizi terk etmeyecek, sizi bırakmayacaktır.” (Yasa’nın Tekrarı 31:6)

“Halkım İsrael’in arasında yaşayıp onları hiç terk etmeyeceğim” (1 Krallar 6:13).

“Çünkü Rab, Yaakov soyuna acıyacak, İsrael halkını yine seçip topraklarına yerleştirecek.

Yabancılar da Yaakov soyuna katılıp onlara bağlanacak” (Yeşayahu 14:1)

Tanrı, atalarımız Avraam, Yitshak ve Yaakov’a vermiş olduğu söz nedeniyle, Yahudi ulusu günah işlese de Kendisi’ne dönüş, tövbe yolunu açık tutmakta ve asla onları tamamen terk etmeyeceğini, bırakmayacağını tekrar tekrar belirtmektedir.

Sonuç

Tanah İsrael’in günahını, sürgününü ve ağır yargısını saklamaz. Fakat ceza ile antlaşmanın iptali aynı şey değildir. Vayikra 26:44–45 bunun sınırını açıkça çizer: İsrael düşman ülkelerinde olsa bile Aşem onları tümüyle reddetmeyecek, yok etmeyecek ve antlaşmasını bozmayacaktır.

Yirmeyahu’nun “Yeni Antlaşma” kehaneti de yerine-geçme öğretisinin kanıtı değildir. Antlaşmanın taraflarını açıkça İsrael Evi ve Yehuda Evi diye adlandırır; Tora’nın kalbe yazılacağını söyler ve hemen ardından İsrael soyunun Aşem’in önünde bütün günler boyunca ulus olarak kalacağını garanti eder.

Sonuç nettir: Kilise İsrael’in yerine geçmemiştir. İsrael’in antlaşması günah yüzünden iptal edilmemiştir. Tanah’ın geleceği İsrael’in silinmesi değil, teşuvası, dönüşü ve antlaşmanın yenilenmesidir.

Temel kaynaklar

Vayikra 26:40–45; Devarim 30:1–10; Yirmeyahu 3; 7; 31:31–37; 32:37–41; Yehezkel 36–37; Malakhi 3:6.