Tanah, Yapay Zeka ve İnsan Kimliğinin Geleceği

Zeka sıradanlaştığında insanı insan yapan ne kalır?

Giriş: İlerleme mi, Ayıklanma mı?

Modern insanlık tarihi çoğu zaman tek yönlü bir ilerleme hikayesi olarak anlatılır. Teknoloji gelişir, bilgi artar, hastalıklar azalır, hayat kolaylaşır ve insanlık daha yüksek bir düzeye çıkar. Son iki yüzyılda bu anlatı neredeyse tartışılmaz bir kabul haline gelmiştir. Fakat tarihsel deneyim de Tanah’ın dili de büyük dönüşümlerin yalnızca genişleme yoluyla gerçekleşmediğini gösterir. Yeni bir düzen doğmadan önce eski düzen çözülür; dış dayanaklar sarsılır, karışmış unsurlar ayrılır ve hangi yapının gerçekten dayanıklı olduğu ortaya çıkar.

Tanah’ın kurtuluş tasvirlerinde de doğrudan ve kesintisiz bir yükseliş görülmez. Peygamberler nihai iyilikten önce ateşten, elemeden, yıkamadan, ayrıştırmadan ve geriye kalan küçük bir çekirdekten söz ederler. Bu dil, kitlesel konforun değil, Birur’un (ayıklama/netleştirme) dilidir. Kurtuluş yalnızca yeni bir şeyin eklenmesi değil, gerçeği örten unsurların kaldırılmasıdır.

Bu nedenle çağımızdaki teknolojik sıçrama yalnızca ilerleme başlığı altında okunamaz. Üretken yapay zeka ve gelecekte ortaya çıkabilecek genel yapay zeka, insanın kas gücünden sonra hafıza, hesaplama, dil, analiz ve tasarım gibi zihinsel yeteneklerini de otomasyona açmaktadır. Buradaki asıl kırılma ekonomik değildir. Asıl kırılma, insanın kendisini hangi özellik üzerinden insan saydığıyla ilgilidir.

İnsanlık gerçekten yalnızca yükseliyor mu, yoksa insanın kendisine ait sandığı dışsal üstünlüklerin birer birer söküldüğü daha sert bir süreçten mi geçiyor? Zeka da sıradanlaştığında insan kendisini ne üzerinden tanımlayacaktır?

Yöntem: Kehanet Değil, Yapısal Okuma

Bu çalışma, Tanah’ta çağdaş teknolojilerin veya yapay zekanın önceden yazıldığını ileri sürmez. Tanah’ı güncel olayların şifreli haber bülteni haline getirmek hem metne hem akla aykırıdır. Burada yapılan, Tanah’ın arınma ve kurtuluş anlatılarında tekrarlanan modeli belirlemek ve bu modelin günümüz insan kimliği krizinde benzer bir işleyiş gösterip göstermediğini incelemektir.

Dolayısıyla tarihsel özdeşlik değil, yapısal benzerlik aranır. Peygamberlerin söz ettiği olayların ilk bağlamı Yisrael, Yehuda, Yeruşalayim, antlaşma topluluğu ve gelecekteki kurtuluştur. Bu bağlam ortadan kaldırılmaz. Fakat bu metinlerde görülen ayıklanma, dış dayanakların çözülmesi, karakterin açığa çıkması ve geriye taşıyıcı bir çekirdeğin kalması modeli, insanın başka tarihsel krizlerini anlamak için de kullanılabilir.

Bu yaklaşımda modern kavramlar ayetlerin yerine konulmaz. Ayetlerin sunduğu neden-sonuç yapısı çağdaş bir olguyla karşılaştırılır. Yapay zeka Tanah’taki ateşin doğrudan karşılığı değildir; fakat insanın değerini bağladığı yüzeysel katmanları çözmesi bakımından arınma baskısına benzer bir işlev görebilir.

Tanah’ın Tanıklığı: Kurtuluştan Önce Arınma

Tanah’taki farklı peygamberlik metinleri birlikte okunduğunda, kurtuluş öncesinde tekrar eden ortak bir düzen görülür. Kalabalığın tümü değişmeden yeni düzene taşınmaz. Önce ayrışma meydana gelir; kibir, isyan, yalan ve sahte güven kaynakları açığa çıkar. Ardından Şe’erit (geriye kalan çekirdek) belirir.

Zekarya: Ateşten Geçen Üçte Bir

Zekarya 13:8–9

“Bütün ülkede, Aşem’in sözü, üçte ikisi kesilecek ve yok olacak; üçte biri ise orada kalacak. O üçte birini ateşe sokacağım; gümüşün arıtıldığı gibi onları arıtacağım, altının sınandığı gibi onları sınayacağım. O Benim adımı çağıracak, Ben de ona cevap vereceğim. Ben, O Benim halkımdır, diyeceğim; o da Aşem benim Tanrımdır, diyecek.”

Bu ayette ateş yalnızca yok edici değildir. Üçte birlik bölüm de olduğu haliyle bırakılmaz; ateşten geçirilir, arıtılır ve sınanır. Metal arıtılırken değerli öz üretilmez. Zaten maddenin içinde bulunan değerli kısım, ona karışmış tortudan ayrılır. Dolayısıyla ayetin mantığında kurtuluş, yalnızca hayatta kalma değil, niteliğin açığa çıkmasıdır.

Ayetin sonu bu arınmanın hedefini de gösterir. Geriye kalan topluluk yalnızca dayanıklı bir topluluk değildir; yeniden antlaşma ilişkisi kurabilen topluluktur. Arınmanın ölçüsü güç veya zeka değil, Tanrı ile karşılıklı tanınma ilişkisinin yeniden kurulmasıdır.

Malahi: Levi Oğullarının Arıtılması

Malahi 3:2–3

“Onun geliş gününe kim dayanabilir ve göründüğünde kim ayakta kalabilir? Çünkü o, maden arıtıcısının ateşi ve çamaşırcının temizleyicisi gibidir. Gümüşü arıtan ve temizleyen biri gibi oturacak; Levi oğullarını arıtacak, onları altın ve gümüş gibi saflaştıracaktır.”

Malahi’nin doğrudan bağlamında arıtılanlar Levi oğullarıdır. Bu ayrıntı önemlidir: yeni düzen, işlev ve unvan taşıyanların yalnızca mevcut konumlarını korumasıyla kurulmaz. Kutsal hizmetle ilişkilendirilen sınıfın kendisi de arınmadan geçirilir. Dini görev, toplumsal statü veya geçmişteki aidiyet arınmanın yerine geçmez.

Metindeki kim dayanabilir sorusu, kurtuluşun insanın mevcut yapısını onaylayan rahat bir geçiş olmadığını gösterir. Kurtuluş, kişinin kendi özünü örten karışımlardan ayrılmasını gerektirir. Bu nedenle arınma dışarıdaki düşmanın ortadan kaldırılmasından önce, içerideki sahte güvenin çözülmesidir.

Daniel: Aynı Koşul, İki Bilinç

Daniel 12:10

“Birçoğu arınacak, temizlenecek ve saflaştırılacak; kötüler kötülük yapmayı sürdürecek. Kötülerin hiçbiri anlamayacak, fakat anlayış sahipleri anlayacak.”

Daniel’in ayeti fiziksel bir ayrımdan daha derin bir ayrışmayı gösterir. Aynı tarihsel baskı bazılarını arındırırken bazılarını daha da katılaştırır. Dış koşul aynıdır; sonuç, kişinin iç yönelimine göre değişir. Belirleyici fark bilgiye erişim değil, anlamlandırma kapasitesidir.

Buradaki anlayış, yalnızca yüksek bilişsel performans değildir. Kişinin yaşadığı sürecin ahlaki yönünü kavraması, kendi payını görmesi ve davranışını buna göre düzenlemesidir. Böylece Daniel’in ayrımı zeki ile zekasız arasında değil, gerçeğin gerektirdiği dönüşümü kabul eden ile etmeyen arasındadır.

Yehezkel: Antlaşma Değneğinin Altından Geçmek

Yehezkel 20:37–38

“Sizi çobanın değneği altından geçireceğim ve sizi antlaşmanın bağına sokacağım. Bana başkaldıranları ve Bana karşı suç işleyenleri aranızdan ayıracağım.”

Çobanın değneği altından geçmek, sürünün tek tek sayılması ve incelenmesi imgesidir. Topluluk adı, bireysel sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Her birey antlaşma bağı karşısında ayrı ayrı görünür hale gelir. Böylece kurtuluş kitlesel bir kimliğin otomatik sonucu değil, antlaşmaya verilen cevabın sonucudur.

Bu ayette ayırma işlemi dışarıdaki yabancılar ile içerideki topluluk arasında değil, topluluğun kendi içinde gerçekleşir. Kişinin kendisini hangi gruba ait saydığı değil, o aidiyetin gerektirdiği sorumluluğu taşıyıp taşımadığı belirleyicidir.

Tzefanya: Kibir Gider, Şe’erit Kalır

Tzefanya 3:11–13

“O gün, Bana karşı işlediğin bütün eylemler yüzünden artık utandırılmayacaksın; çünkü o zaman kibirle sevinenleri içinden çıkaracağım ve kutsal dağımda artık böbürlenmeyeceksin. İçinde yoksul ve alçakgönüllü bir halk bırakacağım; onlar Aşem’in adına sığınacaklar. Yisrael’in geriye kalanı haksızlık yapmayacak, yalan söylemeyecek ve ağızlarında aldatıcı bir dil bulunmayacak.”

Tzefanya, Şe’erit’i (geriye kalan çekirdeği) biyolojik, ekonomik veya entelektüel üstünlükle tanımlamaz. Geriye kalanların temel nitelikleri alçakgönüllülük, doğruluk ve aldatmadan uzak olmaktır. Elenen şey zayıflık değil kibirdir; kalan şey güç değil karakterdir.

Bu nedenle Tanah’ın ayıklanma modeli elitist bir üstün insanlar öğretisine dönüştürülemez. Şe’erit (geriye kalan çekirdek), başkalarından daha yetenekli olduğu için değil, gücünü sahte bir benlik üretmek için kullanmadığı için kalır.

Yeşayahu: Kalanların Kutsal Diye Adlandırılması

Yeşayahu 4:3–4

“Tsiyon’da kalan ve Yeruşalayim’de geriye bırakılan herkes kutsal diye adlandırılacak; Yeruşalayim’de yaşamak üzere yazılan herkes. Efendi, Tsiyon kızlarının kirini yıkadığında ve Yeruşalayim’in kanını yargı ruhuyla ve arındırma ruhuyla içinden temizlediğinde.”

Kutsallık burada başlangıçtaki toplumsal etiket değildir. Arınmadan sonra geriye kalan yapının niteliğidir. Önce yıkama ve temizleme gerçekleşir; ardından geriye kalan kutsal diye adlandırılır. Bu sıralama önemlidir: kutsallık, kişinin kendisine verdiği ad değil, arınma sonunda taşıdığı gerçek yapıdır.

Ortak Desen: Kurtuluşun Önündeki İç Ayrışma

Bu metinler farklı tarihsel bağlamlara sahip olsa da aynı düzeni tekrarlar. Zekarya’da ateş, Malahi’de arıtıcı, Daniel’de anlayış ayrımı, Yehezkel’de antlaşma değneği, Tzefanya’da kibirin çıkarılması ve Yeşayahu’da yıkama vardır. Hepsinde dışsal kimlik ile taşıyıcı öz birbirinden ayrılır.

Tanah’ın modeli şu şekilde işler: Önce kişinin veya topluluğun güvendiği dış kabuk sarsılır. Ardından gerçek yönelim görünür hale gelir. Aynı baskı, farklı iç yapılarda farklı sonuçlar üretir. Sonunda kalabalığın tamamı değil, antlaşma, doğruluk ve sorumluluk taşıyan Şe’erit (geriye kalan çekirdek) yeni düzenin temeli olur.

Bu model çağımıza uygulandığında soru, yapay zekanın bir peygamberlik işareti olup olmadığı değildir. Soru, yapay zekanın insanın değerini bağladığı son dışsal üstünlüğü, yani zekayı, sıradanlaştırarak benzer bir iç ayrışmayı görünür hale getirip getirmeyeceğidir.

İnsanın Üstünlüklerinin Katman Katman Kaybı

İnsanlık uzun süre boyunca değerini kıt yeteneklere bağladı. Fiziksel güç, üretim kapasitesi, hafıza, okuryazarlık, uzmanlık ve hesaplama becerisi, kişiyi diğerlerinden ayıran temel üstünlükler oldu. Teknoloji bu ayrıcalıkları katman katman ortadan kaldırdı.

Sanayi devrimi insan kasının ekonomik ayrıcalığını büyük ölçüde makineye devretti. Dijital devrim hafızayı ve bilgiye erişimi dış sistemlere taşıdı. İnternet, daha önce yıllar süren bilgi toplama süreçlerini saniyelere indirdi. Yapay zeka ise yalnızca bilgiye erişimi değil, bilginin işlenmesini, yeni metinlerin oluşturulmasını, tasarımı, analizi ve karar desteğini otomasyona açtı.

Bu dönüşüm insan zekasını yok etmez. Fakat zekayı insanın özel mülkiyeti olmaktan çıkarır. Bir yeteneğin milyonlarca kişi ve sistem tarafından düşük maliyetle üretilebilmesi, o yeteneğin insan kimliğinin merkezindeki ayrıcalıklı konumunu zayıflatır. Böylece kriz, makinelerin insanı tamamen gereksiz hale getirmesinden önce başlar. İnsan, zihinsel performansının artık kendisine tek başına değer kazandırmadığını fark ettiği anda kimlik krizi ortaya çıkar.

Zeka İnsanın Son Kalesi Değil, Son Örtüsüdür

Modern insan mesleğiyle kendisi arasında güçlü bir özdeşlik kurmuştur. Doktor, mimar, mühendis, hukukçu, yazar, bilim insanı veya sanatçı olmak yalnızca yapılan işi değil, kişinin kim olduğunu ifade eder. Bu kimlik yapısı içinde üretkenlik, bilgi ve uzmanlık ahlaki değerin yerine geçmeye başlar. Kişi iyi olduğu için değil, faydalı ve başarılı olduğu için değerli olduğunu düşünür.

Yapay zeka bu özdeşliği parçalamaktadır. Bir sistem insanın yaptığı işi daha hızlı, daha ucuz veya daha geniş ölçekte yapabildiğinde yalnızca ekonomik görev el değiştirmez. İnsanın kendisini değerli hissetmesini sağlayan karşılaştırmalı üstünlük de sarsılır. Böylece insan şu soruyla karşılaşır: Yaptığım işe ihtiyaç azalırsa ben kimim?

Bu bakımdan zeka insanın son kalesi değil, son örtüsüdür. İnsanın özünü koruyan bir duvar gibi görünür; fakat aynı zamanda insanın daha derin özünü örter. Kişi zihinsel kapasitesini kendisi zannettiği sürece iradesini, yönelimini, ilişkilerini ve sorumluluğunu ikincil sayabilir. Zeka sıradanlaştığında bu kaçış alanı daralır.

Ateş altını meydana getirmediği gibi yapay zeka da insana yeni bir öz vermeyecektir. Yalnızca insanın özü zannettiği araçları ondan ayıracaktır. Hafıza, hesaplama, dil üretimi, tasarım ve problem çözme insanın kullandığı güçlerdir; insanın kendisi değildir.

Bu nedenle yapay zeka insanın sonunu değil, insan hakkındaki yanlış tanımın sonunu hazırlayabilir.

Asıl Sınav Yoksulluk Değil, Bolluktur

İnsan çoğu zaman yalnızca sıkıntının sınav olduğunu düşünür. Oysa Tanah’ta bolluk da aynı ölçüde tehlikelidir. Zorluk kişiyi kırabilir; bolluk ise kişinin gerçekte ne istediğini görünür hale getirir. Zorunluluk altında disiplinli görünen kişinin gerçekten disiplinli olup olmadığı, zorunluluk ortadan kalktığında anlaşılır.

Devarim 8:11–14, 17–18

“Yemek yiyip doyduğunda, güzel evler inşa edip oturduğunda, sığırların ve davarların çoğaldığında, gümüşün ve altının arttığında ve sahip olduğun her şey çoğaldığında, kalbin yükselmesin ve seni Mitsrayim ülkesinden, kölelik evinden çıkaran Aşem’i unutmayasın. Kalbinde, Bu gücü ve bu serveti kendi kudretimle elde ettim, demeyesin. Sana servet elde etme gücünü verenin Aşem olduğunu hatırla.”

Devarim’in uyarısı yoksulluk dönemine değil, başarı dönemine yöneliktir. Tehlike sahip olmak değil, sahip olunan gücü benliğin nihai kanıtı saymaktır. Bolluk, insan ile kaynağı arasındaki ilişkiyi silebilir. Kişi elde ettiği imkanları kendi varlığının mutlak yeterliliği olarak okumaya başladığında kalbi yükselir ve unutma başlar.

Hoşea 13:6

“Otladıkları ölçüde doydular; doyunca kalpleri yükseldi ve bu yüzden Beni unuttular.”

Hoşea aynı yapıyı birkaç kelimeyle kurar: doyma, kalbin yükselmesi ve unutma. Bolluk doğrudan kötülük değildir; fakat kişinin gizli yönelimini büyütür. İrade dağınıksa bolluk dağınıklığı, irade düzenlenmişse bolluk daha yüksek bir amacı güçlendirir.

Yapay zeka çağının gerçek arınma baskısı burada ortaya çıkar. İnsanların daha az çalışarak daha çok üretebildiği, bilgiye çabasız ulaştığı ve temel ihtiyaçlarının giderek daha fazla otomasyonla karşılandığı bir dünyada özgür zaman kendiliğinden bilgelik doğurmayacaktır. Zorunluluğun azalması yalnızca insanın gerçekte neyi seçtiğini açığa çıkaracaktır.

Bazıları özgürlüğü sürekli eğlence, dijital uyuşma ve haz için kullanacaktır. Bazıları ise daha önce geçim baskısı tarafından daraltılan öğrenme, Tora, ilişki, sorumluluk ve anlam arayışına yönelecektir. Aynı bolluk bir tarafta unutma, diğer tarafta Da’at (ilişki kuran bilgi/bilinç) üretebilir.

Yapay Zeka Arındırıcı Değil, Açığa Çıkarıcıdır

Yapay zekaya mistik veya ahlaki bir irade yüklemek gerekmez. Teknoloji kendi başına insanı arındırmaz. Arınma baskısını doğuran şey, insan ile eski kimlik dayanakları arasındaki bağın çözülmesidir. Yapay zeka burada fail değil, görünür kılıcıdır.

Bu nedenle yapay zeka bazı insanları iyi, bazılarını kötü hale getirmeyecektir. Daha önce çalışma zorunluluğu, meslek statüsü, toplumsal beklenti ve kıt imkanlar tarafından örtülen yönelimleri büyütecek ve görünür hale getirecektir. Ateş maddenin içine dışarıdan altın eklemez; maddenin ne taşıdığını gösterir.

İnsan çalışmak zorunda değilse neyi seçecektir? Bilgiye ulaşmak için uzun emek vermesi gerekmiyorsa bilgiyi ne amaçla kullanacaktır? Başkalarından daha zeki olmakla üstünlük kuramıyorsa kendisini hangi temelde değerli görecektir? Üretmeden de yaşayabiliyorsa hayatını neye adayacaktır?

Bunlar teknolojik değil, doğrudan insan kimliğine yönelen sorulardır. Yapay zekanın gücü, bu sorulara cevap vermesinde değil, insanın artık bu sorulardan kaçmasını zorlaştırmasındadır.

İnsan Değeri Makinenin Eksikliğine Dayanamaz

İnsanın değerini korumak için makinenin yapamayacağı bir işlev aramak zayıf bir savunmadır. Çünkü teknolojik sınırlar sürekli yer değiştirir. Bir dönemde makinelerin yalnızca hesap yapabileceği, dili kullanamayacağı, sanat üretemeyeceği, strateji kuramayacağı veya özgün çözümler geliştiremeyeceği düşünüldü. Bu sınırların önemli bir bölümü geri çekildi.

İnsan, makinenin henüz yapamadığı şeyi yapan varlık olarak tanımlanırsa insan tanımı teknolojinin boş bıraktığı geçici alanlara hapsedilir. Makine ilerledikçe insanın alanı sürekli daralır. Bu yaklaşım insan onurunu korumaz; onu teknik rekabete bağımlı hale getirir.

Bugünkü yapay zeka sistemlerinin öznel deneyime, bağımsız nihai amaca veya ahlaki sorumluluğa sahip olduğunu gösteren doğrulanabilir bir kanıt yoktur. Fakat insan değerinin temeli bu eksiklikler de değildir. Gelecekte makinelerin hangi bilişsel işlevleri kazanacağı ayrı bir araştırma konusudur. İnsan onuru, makinenin yetersizliğine değil, insanın hitap edilen, cevap veren ve sorumlu tutulan varlık olmasına dayanır.

Bereşit’te insanın ilk büyük sorumluluk anı, Tanrı’nın ona yönelttiği soruyla açılır:

Bereşit 3:9

“Neredesin?”

Bu soru coğrafi konum istemez. İnsan kendisine yöneltilen çağrı karşısında nerede durduğunu açıklamak zorundadır. İnsan yalnızca bilen veya üreten varlık değildir; kendisine hesap sorulabilen ve cevabından sorumlu olan varlıktır.

Kabala Açısından Or ile Kli Arasındaki Gerilim

Kabala açısından temel sorun gücün artması değildir. Sorun, artan gücü taşıyabilecek Kli’nin (kap/alıcı yapının) bulunup bulunmamasıdır. Or (ışık/güç) genişlediğinde, Kli (kap/alıcı yapı) aynı ölçüde düzenlenmemişse bolluk bütünlük değil Şevirah (kırılma/parçalanma) üretir.

Yapay zeka büyük bir zihinsel Şefa (akış/bereket) meydana getirmektedir. Bilgi, çözümleme, tasarım ve üretim kapasitesi toplumun bütün katmanlarına doğru Hitpaştut (yayılma) gösterir. Fakat Hitpaştut (yayılma) tek başına Tikun (düzenlenme/onarma) değildir. Daha fazla bilgi, daha doğru amaç anlamına gelmez. Daha güçlü araç, daha gelişmiş irade üretmez.

Kabalistik dille bu gerilim Or Yaşar (doğrudan gelen ışık/güç) ile Or Hozer (geri dönen ışık/niyetli karşılık) arasındaki işlev farkıyla açıklanabilir. Dışarıdan gelen kapasite Or Yaşar (doğrudan gelen ışık/güç) gibi genişler. Onu insan için taşınabilir ve düzenli hale getiren ise Masah’tır (perde/sınır koyma gücü). Masah (perde/sınır koyma gücü), her mümkün olanı almak yerine neyin hangi amaçla kabul edileceğini belirler; bu seçilmiş karşılık Or Hozer (geri dönen ışık/niyetli karşılık) işlevini doğurur.

Bu nedenle yapay zeka çağındaki temel soru makinenin ne kadar zeki olacağı değildir. Temel soru insanın, eline geçen bu büyüklükteki gücü taşıyabilecek bir Kli (kap/alıcı yapı), Masah (perde/sınır koyma gücü) ve yönelmiş Ratson (irade/istem) geliştirip geliştiremeyeceğidir.

Yüksek bilgi kapasitesi ile gelişmemiş Ratson (irade/istem) birleştiğinde sonuç bilgelik değil, daha etkili bir haz, manipülasyon ve tahakküm sistemi olabilir. İnsan ne istediğini bilmiyorsa sınırsız araçlara sahip olması onu özgürleştirmez; yalnızca dağınık arzularının etkisini büyütür.

Bu çağın Birur’u (ayıklama/netleştirme), zeki olanla zeki olmayan arasında değildir. Araç ile amaç, kapasite ile yönelim, bilgi ile bilgelik arasında gerçekleşir. Zeka araçtır. Bilgi araçtır. Teknoloji araçtır. Üretkenlik araçtır. Belirleyici olan, bu araçların hangi Ratson’a (iradeye/isteme) bağlandığıdır.

Kabala ve Yahudi Düşüncesine Göre İnsanın Çekirdeği

Kabala kaynakları insanın özünü tek bir yerde sabit bir üçlü formülle açıklamaz. Bununla birlikte Tora, Kabala ve Yahudi düşüncesinin insan tanımlarından üç temel eksen çıkarılabilir: Da’at (ilişki kuran bilgi/bilinç), Ratson (irade/istem) ve Tzelem Elokim (Tanrısal suret ve etik sorumluluk konumu). Bu üçlü, farklı kaynaklardaki insan anlayışını bir araya getiren kavramsal bir sentezdir.

Da’at: Bilgi Değil, Bağ Kurma

Da’at (ilişki kuran bilgi/bilinç), yalnızca veri sahibi olmak değildir. Bilginin kişiyle birleşmesi, ilişkiye ve davranışa dönüşmesidir. Bir sistem milyonlarca metni işleyebilir; fakat insan açısından belirleyici soru ne kadar bilgi üretildiği değil, bilginin kişinin yönelimini değiştirip değiştirmediğidir. Daniel’in anlayanları da yalnızca daha fazla veri bilenler değil, yaşanan sürecin gerektirdiği iç dönüşümü kavrayanlardır.

Ratson: Araçların Yönünü Belirleyen İrade

Ratson (irade/istem), insanın neye yöneleceğini belirler. Zeka seçenekleri çoğaltır; Ratson (irade/istem) hangi seçeneğin amaç haline geleceğini belirler. Yapay zeka kapasiteyi genişlettikçe Ratson’un (iradenin/istemin) niteliği daha önemli hale gelir. Yanlış amaç, daha güçlü araçlarla birleştiğinde daha büyük yıkım üretir; doğru amaç ise aynı araçları Tikun’a (düzenlenmeye/onarmaya) yöneltebilir.

Tzelem Elokim: Sorumluluk Konumu

Tzelem Elokim (Tanrısal suret), insanın fiziksel biçiminden veya salt bilişsel üstünlüğünden ibaret değildir. İnsan dünyada temsil, hüküm, sınır ve sorumluluk taşıyan varlık olarak konumlandırılır. Bu konum, insanın istediği her şeyi yapma hakkı değil, gücünü doğru yönde kullanma yükümlülüğüdür.

Bu nedenle insanı devredilemez yapan şey yalnızca hesaplama biçimi değildir. İnsan, gücünü hangi amaçla kullandığından sorumlu tutulur. Zeka otomatikleştiğinde bu sorumluluk ortadan kalkmaz; tam tersine daha görünür hale gelir. Araçların büyük bölümünü makine sağladığında sonuçların yönünü belirleyen insan Ratson’u (iradesi/istemi) merkezde kalır.

Şe’erit: En Zeki Olanlar Değil, Kimliği Ayakta Kalanlar

Tanah’ın Şe’erit (geriye kalan çekirdek) kavramı teknolojik veya zihinsel bir elit oluşturmaz. Geriye kalanlar makinelerle rekabet edebilecek kadar zeki kişiler değildir. Tam tersine, insan değerini rekabet edebilme yeteneğine bağlamayanlardır.

Şe’erit (geriye kalan çekirdek), insanın ekonomik gerekliliği azaldığında dahi sorumluluğunu sürdüren yapıdır. Kimse zorlamadığı halde öğrenenler, çalışmak zorunda olmadığı halde üretenler, güç elde ettiği halde kendisine sınır koyanlar, sınırsız haz imkanı içinde kendisini dağıtmayanlar ve zekanın sıradanlaştığı bir dünyada bilgeliği seçenler bu çekirdeği oluşturur.

Bu kişiler biyolojik, ulusal veya sınıfsal bir üstün grup değildir. Tanah’ın ölçütleri açık biçimde etiktir: kibirden arınma, yalandan uzaklaşma, antlaşma sorumluluğu ve gerçeği anlayabilme. Arınmanın ölçüsü kişinin ne kadar kapasiteye sahip olduğu değil, kapasitesini hangi yöne çevirdiğidir.

Böylece yapay zeka çağındaki ayrışma, teknoloji kullananlar ile kullanmayanlar arasında gerçekleşmez. Aynı araçları kullanan insanlar arasında, onları haz, egemenlik ve kaçış için kullananlarla öğrenme, sorumluluk ve Tikun (düzenlenme/onarma) için kullananlar arasında gerçekleşir.

Maşiah Dönemi ve Bolluğun İki İhtimali

Rambam, Maşiah (meshedilmiş kral ve kurtuluş önderi) dönemini doğa düzeninin ortadan kalktığı masalsı bir kopuş olarak tanımlamaz. Ona göre bu dönemin temel özelliklerinden biri siyasal baskının ve yıkıcı rekabetin azalması, maddi imkanların genişlemesi ve insanlığın Aşem bilgisini aramaya yönelmesidir.

Rambam, Mişne Tora, Krallar ve Savaşlar 12:5

“O zamanda ne kıtlık ne savaş, ne kıskançlık ne de rekabet olacak; iyilik bol olacak ve bütün nimetler toz kadar yaygın bulunacaktır. Bütün dünyanın uğraşı yalnızca Aşem’i bilmek olacaktır. Bu nedenle Yisrael büyük bilgeler olacak, gizli konuları bilecek ve insan gücünün erişebildiği ölçüde Yaratıcılarının bilgisini kavrayacaktır; çünkü yeryüzü, denizi kaplayan sular gibi Aşem bilgisiyle dolacaktır.”

Rambam’ın tasvirinde manevi yükseliş, insanların maddi imkanlardan mahrum bırakılmasıyla gerçekleşmez. Tam tersine maddi zorunlulukların azalması daha yüksek bir uğraş için alan açar. Fakat Devarim ve Hoşea aynı bolluğun unutmaya da yol açabileceğini göstermişti. Böylece iki metin birlikte okunduğunda bolluğun tek başına kurtuluş olmadığı anlaşılır.

Aynı maddi koşul iki zıt sonuç doğurabilir. Bolluk yükselen ego ile birleşirse unutma ortaya çıkar. Bolluk düzenlenmiş Ratson (irade/istem) ve Da’at (ilişki kuran bilgi/bilinç) ile birleşirse Aşem bilgisine yönelim ortaya çıkar. Maşiah dönemi yalnızca dış şartların iyileşmesi değil, dış bolluğun doğru insan yönelimiyle birleşmesidir.

Yapay zeka Maşiah değildir ve Maşiah dönemini teknik olarak meydana getirmez. Fakat üretim zorunluluğunu azaltması, bilgiye erişimi genişletmesi ve insanı bazı hayatta kalma uğraşlarından kurtarması bakımından Rambam’ın bolluk şartlarına benzeyen bir altyapı oluşturabilir. Bu altyapının kurtuluş mu yoksa çözülme mi doğuracağına teknoloji karar vermez. Kararı insanın Ratson’u (iradesi/istemi) verir.

Zeka Sıradanlaştığında Ortaya Çıkacak Ayrışma

Yapay zeka çağında toplumun tamamı aynı yönde ilerlemeyecektir. Teknolojik kapasitenin yaygınlaşması insanları teknik imkan bakımından birbirine yaklaştırabilir; fakat bu eşitlik bilinç eşitliği doğurmaz. Aynı araç, farklı yönelimleri büyütür.

Bir kesim düşünme yükünü bütünüyle sistemlere devrederek edilgenleşebilir. Haz, eğlence ve sürekli uyarılma, hayatın temel örgütleyicisi haline gelebilir. Kişi üretmek zorunda olmadığı için özgürleşmez; kendi iradesini kullanmayı bıraktığı için daha derin bir bağımlılığa düşebilir. Seçeneklerin çoğalması gerçek seçim yeteneğini zayıflatabilir.

Başka bir kesim ise aynı teknolojiyi düşük düzeyli zorunluluklardan kurtulmak, daha derin öğrenmek, Tora’ya zaman ayırmak, insan ilişkilerini güçlendirmek, bilimsel ve etik sorunları çözmek için kullanabilir. Böylece yapay zeka bir kesimin iç boşluğunu büyütürken başka bir kesimin anlam kapasitesini genişletebilir.

Daniel’in aynı koşulda bir grubun anlayıp diğerinin anlamaması, Tzefanya’nın kibirli olanları çıkarıp alçakgönüllü bir Şe’erit (geriye kalan çekirdek) bırakması ve Zekarya’nın geriye kalanı ateşten geçirmesi bu ayrışmanın temel yapısını verir. Teknoloji insanları seçmez; insanın teknoloji karşısındaki seçimi, onun ne taşıdığını açığa çıkarır.

Sonuç: İnsan İlk Kez Yaptığı Şeyden Ayrılacaktır

İnsanlık uzun süre insan değerini kıt yeteneklere bağladı. Güçlü olmak, bilgili olmak, eğitimli olmak, üretken olmak ve zeki olmak toplumsal değerin temelleri haline geldi. Yapay zeka bu yetenekleri yok etmeyecektir. Onları çoğaltacak, ucuzlatacak ve sıradanlaştıracaktır.

Tam da bu nedenle insanın yüzleşeceği kriz yalnızca işsizlik veya gelir dağılımı krizi değildir. Daha derinde bir anlam krizidir. İnsan ilk kez kendisini yaptığı işten, sahip olduğu bilgiden ve diğerlerinden üstün olmasını sağlayan zihinsel kapasiteden ayrı düşünmek zorunda kalacaktır.

Tanah’ın arınma anlatılarındaki ortak yapı budur: dış dayanaklar çözülür, karışımlar ayrılır ve geriye taşıyıcı öz kalır. Bu çağda geriye kalan Şe’erit (geriye kalan çekirdek), teknolojiden uzak duranlar veya yapay zekayı yenebilenler olmayacaktır. Geriye kalanlar, sınırsız araçlar arasında amacını kaybetmeyenler olacaktır.

Zeka otomatikleştiğinde insan değersizleşmeyecektir. Yalnızca zeka ile insan değeri arasındaki sahte özdeşlik sona erecektir. İnsan yaptığı şeyle değil; seçtiği yön, taşıdığı sorumluluk, kurduğu antlaşma ilişkisi ve elindeki güce koyduğu sınırla tanımlanacaktır.

Zeka sıradanlaştığında insan ilk kez gerçekten insan olmak zorunda kalacaktır.