Aaron ne zaman ve nerede öldü?
Bamidbar 33:38–39, Aaron’un Mısır’dan Çıkış’ın kırkıncı yılında, beşinci ayın birinci gününde, 123 yaşındayken Or Aar’a çıktığını ve orada öldüğünü bildirir. Bamidbar 20:22–29 da onun ölümünü aynı dağda anlatır: Moşe, Aaron ile oğlu Elazar’ı dağa çıkarır; koenlik giysileri Elazar’a geçirilir ve Aaron orada ölür. Böylece hem ölüm yeri hem de koenlik görevinin kime geçtiği açıkça belirtilmiştir.
Devarim 10:6’da ise başka bir yer adıyla karşılaşırız: “Bene Yaakan kuyularından Mosera’ya yolculuk ettiler; Aaron orada öldü ve orada gömüldü; oğlu Elazar onun yerine koen oldu.” Üstelik bu sözler, Moşe’nin Sinay’da ikinci levhaları alışını anlattığı bölümün içinde bulunur. İki soru birlikte ortaya çıkar: Aaron Or Aar’da öldüğü halde Mosera neden anılır ve bu olay ikinci levhaların anlatımına neden yerleştirilir?
Çölde izlenen yol ve iki yer adı
Bamidbar 33:31–37’de kampların sırası Moserot, Bene Yaakan, Hor HaGidgad, Yotvata, Avrona, Etsyon Gever, Kadeş ve Or Aar olarak verilir. Buna karşılık Devarim 10:6, Bene Yaakan kuyularından Mosera’ya hareket edildiğini bildirir. Aynı yönde tek bir yürüyüş listesi okuduğumuzda, Devarim’deki hareketin Bamidbar’daki sırayla neden uyuşmadığını açıklamak gerekir.
Ramban, Devarim 10:6 yorumunda yol adları ve bölgenin coğrafyası üzerinde durur. Moserot ile Mosera’nın aynı yerin farklı anlatımları olabileceğini, adların bazen geniş bölgeyi bazen belirli bir konak yerini ifade edebileceğini inceler. Or Aar’ın bir dağ ve Mosera’nın onunla ilişkili daha geniş bir yerleşim ya da konaklama alanı olması mümkündür. Tanhuma, Hukat 14’te Or Aar adı “dağın dağı” ifadesiyle açıklanır. Bu coğrafi açıklama, aynı ölümün farklı yakın yer adlarıyla anılabilmesi ihtimalini kurar.
Bir başka açıklama, Mosera ile Moserot’un ve Bene Yaakan ile Bene Yaakan kuyularının aynı noktaları göstermeyebileceğini düşünür. Örneğin dağın yukarısındaki ve eteğindeki iki yer, yakın kuyular ile kampın kendisi ayrı adlandırılmış olabilir. Bu, ayette açıkça verilmiş yeni bir güzergah bilgisi değil, iki listenin birlikte nasıl okunabileceğini gösteren coğrafi bir yorumdur. Kesin olan, Aaron’un ölümünü yer ve tarihle belirleyen açık anlatımın Bamidbar 20 ve 33’te bulunmasıdır.
Raşbam ve Ralbag’ın ayeti okuma biçimleri
Raşbam, Devarim 10:6’yı farklı bir cümle bağlantısıyla açıklar. “Bene Yaakan kuyularından [ki oraya Mosera’dan gelmişlerdi] yola çıktılar; Aaron [Or Aar’a gelindiğinde] öldü” biçimindeki okuma, Mosera’yı ölümün gerçekleştiği nokta olarak değil yolculuğun önceki durağı olarak anlamaya imkan verir. Hizkuni de benzer bir açıklama getirir. Burada mesele yeni bir ölüm yeri belirlemekten çok, ayette art arda verilen yer ve olay ifadelerinin hangi zaman ilişkisiyle okunacağıdır.
Rabbi Aryeh Kaplan, The Living Torah çevirisinde Ralbag’ın açıklamasını aktararak cümledeki yol sırasını görünür kılar: İsraeloğulları Bene Yaakan kuyuları ile Mosera’dan ayrıldıktan sonra Aaron Or Aar’da ölmüştür. İkinci açıklama, Bene Yaakan kuyularını Mosera bölgesindeki kuyular olarak anlamaktır. Moşe Farsi’nin Tora ve Aftara çevirisindeki “[Or Aar’a geldiklerinde] Aaron orada öldü” tamamlaması da okuyucunun iki güzergahı birlikte düşünmesine yardım eder. Köşeli ayraç içindeki sözler, çevirmenin açıkladığı ilişkiyi gösterir; İbranice metnin bağımsız kelimeleri olarak okunmaz.
Raşi’nin aktardığı geri dönüş anlatısı
Raşi, Devarim 10:6–7’de başka bir açıklama izler. Midraşa dayanan bu anlatımda Aaron’un Or Aar’daki ölümünden sonra onunla ilişkili Onur Bulutları ayrılır. Arad kralının saldırısı üzerine halk korkuya kapılır ve geldiği yoldan geri dönmeye başlar. Geri gidiş, daha önce geçilmiş yedi konak yerini kapsar; Bene Yaakan kuyularından Mosera’ya dönüş de bu hareketin içindedir. Böylece Bamidbar’daki normal ileri yürüyüş ile Devarim’deki ters yönlü yolculuk farklı olaylar olarak anlaşılır.
Midraşta Leviler bu geri çekilmeye karşı çıkar ve halkı yeniden İsrael ülkesine yönelen yola döndürür. Çatışma sırasında ağır kayıplar yaşandığı anlatılır. Bazı aile adlarının Bamidbar 26’daki sayımda bulunmaması, bu olayla ilişkilendirilir; özellikle Binyamin soylarının listesi (Bamidbar 26:38–41 ile Bereşit 46:21) ve Levi ailesinin sayımı karşılaştırılır. Bu bağlantı, Tora’nın sayımındaki açık bir açıklama değil, Bilgelerin olaylar arasında kurduğu midraşik okumadır.
Halk Mosera’da Aaron’un ölümünün ardından yeterince yas tutmadığını fark eder ve yeniden büyük bir yas yaşar. Pirkei deRabbi Eliezer 17 ile Raşi’nin aktardığı bu yorumda Mosera’nın Aaron’un ölümüne bağlanması, ölümün fiilen orada gerçekleşmesinden değil, orada tutulan yastan kaynaklanır. Ardından halk yeniden ileri hareket eder; Gudgod ve Yotvata gibi konak yerleri Devarim 10:7’de anılır. Yeruşalmi Yoma 1:1’de geri dönüş ve Levilerin rolüyle ilişkili gelenek de bu açıklama çevresindedir.
Aaron’un ölümü neden ikinci levhaların yanında anlatılır?
Devarim 10’da Moşe önce ilk levhaların kırılışını, ardından ikinci levhaların hazırlanmasını anlatır. Bu bölümün içine Aaron’un ölümünün girmesi, Raşi ve Midraş tarafından söz konusu olayların ahlaki bağıyla açıklanır. Vayikra Rabba 20:12, bir tsadikin ölümünün ilk levhaların kırılması kadar ağır bir kayıp olduğunu öğretir. Aaron’dan sonra koenlik görevini Elazar’ın üstlenmesi, halkın Aaron’un kaybını hissetmesini ortadan kaldırmaz; ikinci levhaların verilmesi de ilkinin kırılmasını önemsiz hale getirmez.
Midraşik anlatımda halkın Aaron’un ölümünden sonra geri kaçması, Altın Buzağı günahının ardından ortaya çıkan sadakat meselesini hatırlatır. Leviler, Altın Buzağı olayında Tanrı’ya bağlı kalmışlardı; Mosera anlatısında da halkın yeniden doğru yöne dönmesi için harekete geçerler. Devarim 10:8’in Levilerin Mişkan hizmetine ayrılmasını anması, bu bağı güçlendirir. Böylece görünüşte farklı bir konuya geçilmiş olan ayetler, Moşe’nin halka yaptığı antlaşma uyarısının içinde yerini bulur.
Aaron’un ölüm tarihi ve yeri Bamidbar’da bellidir: Kırkıncı yılın beşinci ayının ilk günü, Or Aar. Devarim’deki Mosera, Raşbam ve Ralbag’ın cümle ve güzergah açıklamalarıyla ya da Raşi’nin aktardığı geri dönüş ve yas anlatısıyla anlaşılır. Bu yorumlar aynı sorunun farklı yönlerini ele alır: biri yer adlarıyla cümlenin kuruluşunu, öteki halkın Aaron’un ölümünden sonraki davranışını ve Moşe’nin bu olayı neden hatırlattığını açıklar.
Kaynaklar: Bamidbar 20:22–29; 21:1; 26:38–41; 33:30–39; Devarim 10:4–8; Bereşit 46:21; Raşi, Raşbam, Ramban, Hizkuni ve Ralbag, Devarim 10:6–7; Tanhuma, Hukat 14; Yeruşalmi Yoma 1:1; Pirkei deRabbi Eliezer 17; Vayikra Rabba 20:12; Rabbi Aryeh Kaplan, The Living Torah; Moşe Farsi, Tora ve Aftara.
