Mısır’a 70 mi, 75 kişi mi indi? Tora yanlış mı?

Elçilerin İşleri 7:14, Yosef’in Yaakov’u ve bütün akrabalarını Mısır’a çağırdığını anlatırken toplam sayıyı yetmiş beş olarak verir. Tora’nın Yahudi halkında korunan İbranice metni ise aynı olayı yetmiş kişi olarak anlatır. Bu fark, tek bir rakamın nasıl okunacağına ilişkin küçük bir ayrıntı değildir. Burada üç ayrı soru birbirinden ayrılmalıdır: Tora’nın kendi metni ne söyler, yetmiş beş sayısı nereden gelir ve Elçilerin İşleri bu sayı üzerinden Tora’yı doğru mu aktarır?

Sonuç açıktır. Tora’nın Yahudi metni Bereşit, Şemot ve Devarim’de yetmiş sayısını korur. Yetmiş beş ise eski ve gerçek bir metin varyantıdır; Hristiyan yazıcıların icadı değildir. Fakat bu varyantın eski olması onu Yahudi halkının Tora’sı yapmaz. Elçilerin İşleri 7:14, Tora’nın Yahudi aktarımındaki sayıyı değil, başka bir metin kolundaki yetmiş beş sayısını kullanır. “İstefanos Septuaginta’dan alıntı yaptı” açıklaması bu farkın kaynağını açıklar; Elçilerin İşleri’ni Tora ile aynı metin haline getirmez.

“Yosef haber gönderip babası Yaakov’u ve bütün akrabalarını, toplam yetmiş beş kişiyi çağırttı.” (Elçilerin İşleri 7:14)

Bu cümledeki yetmiş beş sayısının nereden geldiği biliniyor. Fakat önce karşılaştırmanın ölçüsü olan Tora’nın kendi hesabını görmek gerekir.

Tora’nın Hesabı: 66 + 4 = 70

Bereşit 46, Yaakov’un ailesini isim isim saydıktan sonra önce Mısır’a Yaakov’la birlikte gelen doğrudan soyun toplamını verir:

“Yaakov’la birlikte Mısır’a gelen, onun soyundan çıkan bütün kişiler, Yaakov’un oğullarının eşleri dışında, toplam altmış altı kişiydi.” (Bereşit 46:26)

Bu altmış altı kişinin içinde Yaakov yoktur. Yosef ile Mısır’da doğmuş olan iki oğlu Menaşe ve Efrayim de Kenaan’dan gelen kafilenin içinde değildir; onlar zaten Mısır’dadır. Bir sonraki ayet bütün Yaakov evinin toplamını bildirir:

“Yosef’in Mısır’da kendisine doğan oğulları iki kişiydi. Yaakov’un Mısır’a gelen evinin bütün kişileri yetmişti.” (Bereşit 46:27)

Hesap metnin içinde kurulmuştur: altmış altı kişiye Yaakov, Yosef, Menaşe ve Efrayim eklenir ve toplam yetmiş olur. İbranice ayet bunu שִׁבְעִים, şivim, “yetmiş” sözcüğüyle açıkça söyler.

Şemot aynı sayıyı tekrarlar:

“Yaakov’un soyundan çıkanların bütün kişileri yetmişti; Yosef zaten Mısır’daydı.” (Şemot 1:5)

Devarim de İsrael’in Mısır’a inişini aynı sayı üzerinden hatırlatır:

“Ataların Mısır’a yetmiş kişiyle indi; şimdi ise Tanrın Aşem seni göklerin yıldızları kadar çoğalttı.” (Devarim 10:22)

Yetmiş sayısı tek bir ayette rastlantısal olarak bulunmaz. Bereşit bütün ailenin toplamını yetmiş verir, Şemot aynı geleneği tekrarlar, Devarim ise İsrael’in tarihsel hafızasını yine yetmiş kişi üzerinden kurar. Samiri Tora’sı da Bereşit 46:27 ve Şemot 1:5’te yetmiş okumasını taşır. Bu nedenle yetmiş, Orta Çağ’da Masoretler tarafından Hristiyanlığa karşı üretilmiş bir sayı değildir.

Yetmiş Beş Sayısı Nereden Geliyor?

Yetmiş beş sayısının kaynağı Septuaginta’nın, yani Tora’nın eski Yunanca metin geleneğinin Bereşit ve Şemot biçimidir. Yunanca Bereşit 46:27 bütün Yaakov evini yetmiş beş kişi olarak verir. Yunanca Şemot 1:5 de aynı sayıyı kullanır. Elçilerin İşleri 7:14’teki hebdomēkonta pente, “yetmiş beş”, bu gelenekle aynıdır.

Yunanca Bereşit’in farkı yalnız toplam rakamında değildir. Bereşit 46:20’nin İbranice metni Yosef’in Mısır’da doğan iki oğlu Menaşe ve Efrayim’i sayarken, Yunanca metin onların ardından Yosef soyundan beş kişi daha ekler: Menaşe kolunda Mahir ve Gilad; Efrayim kolunda Şutelah, Taam ve Edem. Bu adların karşılıkları Bamidbar 26’daki daha sonraki Yosef soy kayıtlarında da görülür. Yunanca Bereşit böylece İbranice Bereşit’te bulunmayan beş kişiyi aile listesine taşır ve yetmiş beş toplamının metinsel zeminini oluşturur.

Burada önemli bir ayrım vardır. Bu farklılık yalnızca Yunanca bir tercümanın “70” rakamını “75” yapmasıyla açıklanamaz. Kumran’da bulunan İbranice Şemot nüshaları, yetmiş beş okumasının İbranice elyazmalarında da bulunduğunu gösterir. Septuaginta burada en azından Şemot 1:5 bakımından eski bir İbranice metin koluna tanıklık etmektedir.

Bu gerçek Hristiyan savunusunu kurtarmaz; yalnızca doğru problemi tanımlar. Yetmiş beş sayısının Hristiyan yazıcılar tarafından icat edildiğini söylemek tarihsel olarak yanlıştır. Fakat aynı derecede yanlış olan başka bir iddia da, yetmiş beş eski olduğu için Yahudilerin sonradan Tora’yı değiştirip sayıyı yetmişe indirdiği iddiasıdır. Kumran bulguları iki okumanın da eski olduğunu göstermektedir.

Kumran’da Hem 70 Hem 75 Vardır

Şemot 1:5’i koruyan 4Q1, yani 4QGen-Exod^a, “yetmiş ve beş can” anlamına gelen [שבעים] וחמש נפש okumasını taşır. 4Q13, yani 4QExod^b, aynı toplamı חמש ושבעים נפש, “beş ve yetmiş can” biçiminde verir. İki kelime sırası da eski İbranicede mümkündür; sıranın farklı olması tek başına bir metin hatası göstermez.

Fakat Kumran tanıklığı burada bitmez. Paleo-İbranice yazıyla yazılmış 4Q11, yani 4QpaleoGen-Exod^l, Şemot 1:5’te yetmiş okumasını korur. İsrael Eski Eserler Kurumunun dijital arşivinde 4Q11 Hasmonay dönemine ait bir Kutsal Yazı nüshası olarak kayıtlıdır. Böylece Kumran korpusunda bir tarafta yetmiş beş, diğer tarafta yetmiş okuması vardır.

Bu veri, “Masoretik metindeki yetmiş sayısı Hristiyanlığa tepki olarak sonradan üretildi” iddiasını doğrudan ortadan kaldırır. Yetmiş okuması Orta Çağ Masoretlerinden yüzyıllar önce İbranice bir Tora nüshasında bulunmaktadır. Yetmiş beş de eskidir. Tarihsel gerçek, iki eski metin kolunun varlığıdır.

4Q1 ve 4Q13 yalnızca Şemot 1:5’teki yetmiş beş okumasına tanıklık eder. Bu parçalar, Yahudi halkının bağlayıcı Tora metnini değiştirme yetkisi taşımaz. Ölüdeniz Parşömenleri’nin gösterdiği şey, İkinci Tapınak döneminde farklı metin biçimlerinin dolaşımda olduğudur. Bunun ayrıntılı arka planı için Ölüdeniz Parşömenleri ve Ölüdeniz Parşömenleri ve Tora’nın Aktarılması yazılarına bakılabilir.

Yunanca Gelenek de Tek Bir Sayı Vermiyor

Yunanca Bereşit 46:27 ve Şemot 1:5 yetmiş beş der. Buna karşılık Devarim 10:22’nin eleştirel Yunanca metni yetmiş sayısını korur. A New English Translation of the Septuagint (NETS) da ayeti “yetmiş kişi” olarak çevirir. Yunanca elyazması geleneğinin bazı kollarında Devarim de yetmiş beşe uyumlandırılmıştır; bu durum bile sayıların aktarım sırasında birbirine göre düzenlendiğini gösterir.

İskenderiyeli Yahudi filozof Philon’un tanıklığı daha da açıktır. De Migratione Abrahami 199–201’de Bereşit 46:27’yi yetmiş beş üzerinden yorumlar; hemen ardından Devarim 10:22’deki yetmiş sayısını aktarır. Aynı Yahudi yazar aynı eserde iki sayıyı da bilmektedir.

Bu veri, yetmiş beşin Hristiyanların icadı olmadığını bir kez daha gösterir. Aynı zamanda “Septuaginta 75 der, dolayısıyla doğru sayı 75’tir” savunmasını da çökertir. Yunanca Tora geleneğinin kendisi Bereşit ve Şemot’ta yetmiş beş, Devarim’de ise güçlü tanıklarda yetmiş sayısını korur. Elçilerin İşleri bu gelenekteki yetmiş beş kolunu kullanmıştır.

Yunanca Bereşit 46’daki Genişletilmiş Soy Listesi

Yunanca Bereşit 46:20, İbranice metindeki Menaşe ve Efrayim’in ardından Mahir, Gilad, Şutelah, Taam ve Edem’i ekler. Böylece Yosef koluna beş ad daha girer. Yunanca metin Rahel kolunun toplamını da on dört yerine on sekiz olarak verir ve bölümün sonunda bütün Yaakov evini yetmiş beş kişi sayar.

Bu genişletilmiş metin kendi içinde de pürüzsüz değildir. Bereşit 46:27’nin Yunanca biçimi, Yosef’in Mısır’da doğan soyunu “dokuz can” olarak özetler. Oysa 46:20’de Yosef kolunda Menaşe ve Efrayim’e eklenen beş kişiyle birlikte yedi kişi adlandırılır. Yunanca metnin “dokuz” özeti ile kendi isim listesi arasında sayısal bir gerilim vardır.

Bu nedenle yetmiş beş geleneğini, İbranice metindeki basit bir “yanlış rakamın düzeltilmiş hali” gibi sunmak mümkün değildir. Karşımızda genişletilmiş bir soy listesi, farklı alt toplamlar ve eski İbranice nüshalarda da izlenen ayrı bir metin kolu vardır. Elçilerin İşleri’nin yetmiş beşi kullanması bu kolu takip ettiğini gösterir; Tora’nın Yahudi aktarımındaki yetmiş sayısını hükümsüz kılmaz.

“Yetmiş Beş Farklı Kişileri Sayıyor” Savunması

Bazı Hristiyan savunuları, yetmiş ve yetmiş beşin farklı insan kümelerini saydığını ileri sürer. Buna göre Tora yetmiş doğrudan torunu, Elçilerin İşleri ise eşleri veya başka akrabaları da dahil eden daha geniş bir grubu anlatmaktadır.

Bu açıklama metinden çıkmaz. Bereşit 46:26, oğulların eşlerini açıkça sayı dışında bırakır ve Kenaan’dan Yaakov’la gelen doğrudan soyun altmış altı kişi olduğunu söyler. Bereşit 46:27 ise bütün Yaakov evinin toplamını yetmiş olarak kapatır.

Yetmiş beşin kaynağını açıklamak için kimliği belirtilmeyen beş eş veya beş akraba üretmeye gerek yoktur. Yunanca Bereşit’in genişletilmiş Yosef soy listesi ve Kumran’daki yetmiş beş varyantı zaten tarihsel kaynağı göstermektedir. “Farklı kişiler sayıldı” savunması Tora’nın hesabını açıklamaz; Elçilerin İşleri’ndeki rakama ulaşmak için Tora’da bulunmayan yeni bir nüfus hesabı kurar.

Septuaginta Tora’nın Yerine Geçemez

Septuaginta’yı yalnızca “hatalı bir Yunanca tercüme” diye bir kenara atmak doğru değildir. Bazı yerlerde Yunanca farklılığın arkasında gerçekten farklı bir İbranice metin vardır; Şemot 1:5 bunun açık örneklerinden biridir. Fakat buradan Septuaginta’nın Yahudi Tora’sını belirleme yetkisine sahip olduğu sonucu çıkmaz.

Septuaginta adı da başlangıçtan beri tek bir zamanda, tek bir kurul tarafından çevrilmiş bütün Tanah için kullanılan tek tip bir metin anlamına gelmez. Aristeas Mektubu’ndaki yetmiş iki bilgin anlatısının konusu Tora’nın Yunancaya çevrilmesidir. Tanah’ın diğer kitapları farklı dönemlerde ve farklı çevirmenlerce Yunancaya aktarılmıştır. Bugün “Septuaginta” adı altında okunan koleksiyon uzun bir aktarım tarihinin ürünüdür.

Metinsel mesele daha temeldir. Tora’nın otoritesi Kilise’nin kullandığı Yunanca nüshalardan türemez. Bir Yunanca nüsha eski bir İbranice varyantı koruyor olabilir; bu, o varyantın İsrael’in bağlayıcı Tora metni olduğu anlamına gelmez. Hristiyan kutsal metni de Yahudi Tora’sının hangi okumasının doğru kabul edileceğini belirleyen makam değildir.

Bu nedenle “İstefanos Septuaginta’dan alıntı yaptı” savunması yalnızca köken açıklamasıdır. Elçilerin İşleri’nin yetmiş beş sayısını nereden aldığını gösterir. Tora’nın Yahudi metninin yetmiş dediği gerçeğini değiştirmez.

Josephus Yetmiş Sayısına Tanıklık Ediyor

Birinci yüzyıl Yahudi tarihçisi Yosef ben Matityahu, Roma dünyasındaki adıyla Josephus, Yahudilerin Eski Tarihi 2.176–183’te Yaakov’un Mısır’a giden ailesini ayrıntılı biçimde sayar ve toplamı yetmiş olarak verir. Josephus Yunanca yazmaktadır; buna rağmen Bereşit’in Yunanca yetmiş beş geleneğini burada izlemez. Onun aktardığı Yahudi hesap yetmiştir.

Bu tanıklık, yetmiş sayısının Hristiyanlıktan sonra Yahudiler tarafından üretilmiş olamayacağını gösterir. 4Q11’in Hristiyanlık öncesi İbranice yetmiş okuması ile Josephus’un birinci yüzyıldaki yetmiş hesabı aynı noktada birleşir: yetmiş, erken Yahudi aktarımında zaten vardır.

Philon’un yetmiş beşi, Josephus’un yetmişi kullanması da dönemin Yahudi dünyasında farklı metin ve hesap geleneklerinin bilindiğini gösterir. Fakat metin tarihindeki bu çoğulluk, Yahudiliğin bağlayıcı Tora metnini Hristiyan kutsal kitabına teslim etmez. Yahudi mezorasının koruduğu Tora Bereşit, Şemot ve Devarim boyunca yetmiş sayısını taşır.

Elçilerin İşleri 7:16’daki Daha Büyük Sorun

Yetmiş beş sayısı eski bir metin varyantına dayanır. Bu nedenle Elçilerin İşleri 7’deki daha ağır tarihsel karışıklık 7:16’da görülür. Ayet, ataların Şekem’e götürülüp Avraam’ın Hamor oğullarından satın aldığı mezara konulduğunu söyler. Tora ve Yeoşua ise burada birleştirilen unsurları birbirinden açık biçimde ayırır.

Avraam, Hevron’daki Mahpela arazisini Hamor oğullarından değil Hiti Efron’dan satın almıştır (Bereşit 23:16–20). Yaakov Mahpela’ya gömülmüştür (Bereşit 50:13). Şekem’deki araziyi Avraam değil Yaakov, Hamor’un oğullarından satın almıştır (Bereşit 33:18–19). Yosef’in kemikleri ise Şekem’de, Yaakov’un satın aldığı araziye gömülmüştür (Yeoşua 24:32).

Elçilerin İşleri 7:16 böylece Avraam’ın Efron’dan satın aldığı Mahpela’yı, Yaakov’un Hamor oğullarından satın aldığı Şekem arazisini, Yaakov’un Mahpela’ya gömülmesini ve Yosef’in Şekem’e gömülmesini tek anlatıda birbirine bağlar. Bu, 7:14’teki gibi yalnızca eski bir sayı varyantını izlemek değildir. Farklı kişiler, farklı satın almalar ve farklı gömülme gelenekleri birbirine karıştırılmıştır.

Bu ayrım Hristiyan savunusu açısından önemlidir. Elçilerin İşleri 7:14 için “başka bir eski metin kolunu izledi” denebilir. Elçilerin İşleri 7:16 için aynı savunma yeterli değildir. Tora’nın verdiği tarihsel ayrımlar ortadan kaldırılmıştır.

Tora Yanlış mı?

Hayır. Tora’nın Yahudi halkında korunan metni kendi hesabını açıkça verir. Bereşit 46:26, Yaakov’la Kenaan’dan gelen doğrudan soyu altmış altı kişi olarak sayar. Yaakov, Yosef, Menaşe ve Efrayim eklendiğinde bütün ev yetmiş olur. Şemot 1:5 aynı toplamı tekrarlar. Devarim 10:22 İsrael’in Mısır’a yetmiş kişiyle indiğini bildirir.

Yetmiş beş okuması da gerçektir ve eskidir. 4Q1 ile 4Q13 bunun İbranice tanıklarıdır. Bu nedenle yetmiş beşi Hristiyanların icat ettiği bir sayı olarak sunmak doğru değildir. Fakat bundan “asıl Tora 75’ti, Yahudiler bunu daha sonra 70 yaptılar” sonucu da çıkmaz. 4Q11’in İbranice yetmiş okuması ve Josephus’un birinci yüzyıldaki yetmiş hesabı bu iddiayı doğrudan çürütür.

Elçilerin İşleri 7:14, Tora’nın Yahudi metnindeki yetmiş sayısını aktarmak yerine başka bir eski metin kolundaki yetmiş beşi kullanmıştır. Bu kolun eski olması Elçilerin İşleri’ne Yahudi Tora’sını düzeltme yetkisi vermez. Hristiyan kutsal metni, İsrael’in Tora’sının hangi biçiminin bağlayıcı olduğunu belirleyemez.

Dahası, aynı konuşmanın 7:16 ayeti artık bir sayı varyantından söz etmeye izin vermeyecek kadar açıktır: Avraam ile Yaakov’un satın aldığı araziler ve Yaakov ile Yosef’in gömülme yerleri birbirine karıştırılmıştır. Elçilerin İşleri’nin Tora’yı aktarırken hata yapabildiği kendi metni üzerinden görülmektedir.

Hristiyanlık kendisini Tora’nın devamı ve tamamlanması olarak sunuyorsa ölçüyü tersine çeviremez. Tora, daha sonraki Hristiyan metne uydurulamaz; daha sonraki metin Tora’ya göre sınanır. Yetmiş beşi taşıyan eski bir varyantın bulunması bu temel ilişkiyi değiştirmez.

Tora, Elçilerin İşleri ile ölçülmez. Elçilerin İşleri Tora ile ölçülür. Yetmiş beş sayısının nereden geldiğini artık biliyoruz. Bu, Elçilerin İşleri’nin neden yetmiş beş dediğini açıklar; Tora’nın neden yetmiş dediğini ortadan kaldırmaz.

Kaynaklar ve Metin Tanıkları

• Tanah: Bereşit 23:16–20; 33:18–19; 46:20, 26–27; 50:13; Şemot 1:5; Devarim 10:22; Bamidbar 26:28–37; Yeoşua 24:32.
• Samiri Tora’sı: Abraham Tal ve Moshe Florentin, The Pentateuch: The Samaritan Version and the Masoretic Version, Tel Aviv University Press, 2010; Bereşit 46:27 ve Şemot 1:5.
• Ölüdeniz Parşömenleri: 4Q1 (4QGen-Exod^a), 4Q13 (4QExod^b) ve 4Q11 (4QpaleoGen-Exod^l). Eugene Ulrich, Frank Moore Cross ve diğerleri, Qumran Cave 4.VII: Genesis to Numbers, Discoveries in the Judaean Desert XII, Oxford: Clarendon Press, 1994. Parşömen görselleri ve katalog bilgileri: İsrael Eski Eserler Kurumu, Leon Levy Ölüdeniz Parşömenleri Dijital Kütüphanesi.
• Septuaginta: Alfred Rahlfs – Robert Hanhart, Septuaginta: Id est Vetus Testamentum graece iuxta LXX interpretes, Editio altera; ayrıca A New English Translation of the Septuagint (NETS), Bereşit 46, Şemot 1 ve Devarim 10.
• Philon: De Migratione Abrahami 199–201.
• Yosef ben Matityahu (Josephus): Antiquitates Judaicae 2.176–183.
• Emanuel Tov: Textual Criticism of the Hebrew Bible, gözden geçirilmiş ve genişletilmiş 4. baskı, Fortress Press, 2022.
• Daniel M. Gurtner: Exodus: A Commentary on the Greek Text of Codex Vaticanus, Septuagint Commentary Series, Brill, 2013.