21 iddia 1 ilgili makale Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
İddialar ve Cevaplar
113. İddia: Yahudiler İsa’dan sonra Maşiah anlayışını değiştirdi
Tanah, David’in soyundan gelecek bir kralı ve o kralın döneminde halkın yaşayacağı değişimi birlikte anlatır. Bu nedenle bir metin adil bir yönetimden, halkın ülkesine dönmesinden veya insanların içten değişmesinden söz ettiğinde, bunların beklenen kralla ilişkisi metnin kendi cümlelerinden anlaşılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tanah, David’in soyundan gelecek bir kralı ve o kralın döneminde halkın yaşayacağı değişimi birlikte anlatır. Bu nedenle bir metin adil bir yönetimden, halkın ülkesine dönmesinden veya insanların içten değişmesinden söz ettiğinde, bunların beklenen kralla ilişkisi metnin kendi cümlelerinden anlaşılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’dan önce Yahudilerin Maşiah’ı, yani Mesih’i belirli bir kişi olarak beklediğini söylerler. İsa kabul edilmeyince sonraki hahamların bu beklentiyi bir düşünceye, bir simgeye ya da kişisiz bir kurtuluş çağına dönüştürdüğünü ileri sürerler. Yeşaya’nın acı çeken kulunu İsrael olarak okumayı da bu değişime örnek gösterirler.
Tanah’ın Cevabı:
Tanah’ta Maşiah’tan beklenen işler Hristiyanlıktan önce yazılıydı. Haşem, David’e kendi soyundan gelecek bir hükümdarın tahtını sağlamlaştıracağını vaat eder. Yeremya o aileden çıkacak kralın ne yapacağını da söyler. Kral ülkede adaleti sağlayacak, onun günlerinde Yehuda kurtulacak ve İsrael halkı güven içinde yaşayacaktır. Halkın kendi toprağına dönmesi de aynı vaadin içindedir. Bu görevler, İsa’yı değerlendirmek için sonradan ortaya konmuş şartlar değildir. Yahudilerin Maşiah’tan bunları istemesi, Yeremya’nın vaat ettiği kralı beklemelerinden kaynaklanır. Şemuel Bet 7:12–16, Yeremya 23:5–8.
Halkın ülkesine dönmesiyle kimin başa geçeceği, Yehezkel’de aynı olayın iki parçasıdır. Haşem dağılmış İsrael’i toplayıp ülkede tek ulus yapacağını söyler. Ardından “Kulum David onların kralı olacak ve hepsinin tek çobanı olacak” der. Halk O’nun hükümlerine uyacak, kutsal yer de aralarında bulunacaktır. Zekeriya’da Siyon’a gelecek kralın barışı uluslara duyurması, Yeşaya’da ise David’in babası Yişay’ın soyundan gelen hükümdarın yoksullar için adaletle hükmetmesi aynı beklentiyi tamamlar. Savaşın araçları ortadan kaldırılacak, Haşem’in bilgisi dünyayı dolduracak, İsrael’in kovulmuşları ve Yehuda’nın dağılmışları toplanacaktır. Bir kralın gelişi ile onun döneminde yaşanacak değişim, bu vaatlerde birbirine bağlıdır. Yehezkel 37:21–28, Zekeriya 9:9–10, Yeşaya 11:1–12.
Yehezkel 37’nin başındaki iki değnek bu vaadi tanınabilir kılar. Değneklerden birine Yehuda’nın, ötekine Yosef’in ve İsrael’in adı yazılır. Sonra ikisi peygamberin elinde birleştirilir. Haşem, bu hareketi iki topluluğu kendi ülkelerinde bir ulus haline getirmek ve üzerlerine tek kral koymak diye açıklar. Bu birleşme, antik metinde tarif edilen bir olaydır. Maşiah’ın kimliğini sınamak için aranan bu birleşme, Yehezkel’in İsa’dan yüzyıllar önce açıkladığı vaadin içindedir. (Yehezkel 37:15–24).
Yeşaya’nın İsrael’e “kulum” demesi de bir kralın geleceği vaadiyle çelişmez. Bir peygamber halkın çektiği acıyı anlatabilir ve başka bir yerde o halkı yönetecek kraldan söz edebilir. Yeşaya, kul diye kime seslendiğini iki yerde açıkça söyler. İlkinde İsrael’i Yaakov ve Avraam’ın soyu diye tanıtır. İkincisinde doğrudan “Sen kulumsun, İsrael” der. Üstelik aynı kul, Yaakov’un kabilelerini ayağa kaldırmak ve İsrael’in sağ kalanlarını geri getirmekle görevlendirilir. Bu ayrım, bir yorumcunun belirli bir yerde kulu İsrael olarak okumasını, onun Maşiah’ın bir kişi olarak geleceğini reddetmesi gibi sununca kaybolur. Yeşaya 41:8–9, 49:3–6.
Halkın içten değişmesi de kralın ve ülkenin yerini almaz. Yeremya’da yeni antlaşma İsrael ve Yehuda’yla kurulur, Haşem Tora’sını halkın yüreğine yazar. Yehezkel’de Haşem, halkı kendi toprağına getirir ve hükümlerini yerine getirmelerini sağlayacak ruhu onlara verir. Manevi yenilenme, Tanah’ın zaten aynı geleceğe bağladığı bir olaydır. Bu yüzden bir dönem veya ruhsal dönüşümden söz edilmesi, kişisel Maşiah beklentisinin terk edildiği anlamına gelmez. Yeremya 31:31–34, Yehezkel 36:24–28.
Hahamların daha sonra Maşiah’ı bir insan yerine yalnızca bir düşünce olarak görmeye başladığı iddiası, atıfta bulunulan yorumların kendi içeriğiyle de çelişir. İsa’dan yaklaşık yüz yıl sonraki Bar Koziva olayına ilişkin anlatıda Rabbi Akiva yaşayan bir kişiyi Maşiah kral sayar. Ona itiraz eden Rabbi Yohanan ben Torta ise David’in oğlunun henüz gelmediğini söyler. Aralarındaki anlaşmazlık, beklenen kralın kim olduğu üzerinedir.
Yüzyıllar sonra Rambam da aynı beklentiyi David soyundan bir kral, İsrael’in toplanması ve Tapınak’ın yeniden kurulmasıyla ifade eder. Rambam’ın anlattığı kral Tora’ya bağlılığı güçlendirir ve İsrael’in savaşlarını yürütür. Bunlar sonraki hahamların ne beklediğinin kayıtlarıdır. Krallığın ve kurtuluşun ölçülerini ise o kayıtlardan önce Tanah koymuştur. Bir adayı reddetmek, Tanah’ın vaat ettiği kişiden vazgeçmek değildir. Yeruşalmi Taanit 4:5:13, Mişne Tora, Krallar ve Savaşlar 11:4.
Başka kaynaklar da aynı noktayı gösterir. Talmud’un Sanhedrin 98b bölümünde bilgeler Maşiah’ın adını tartışır; Şilo, Yinon, Hanina ve Menahem gibi adlar anılır. Sukka 52a’da ise bir görüş, öldürülen Maşiah ben Yosef’ten söz eder; aynı bölümde Maşiah ben David de anlatılır. Bu kaynaklardaki görüşler birbirinden farklıdır, ancak her ikisi de Maşiah’ı bir kişiye bağlar. Sanhedrin 98b, Sukka 52a.
Maşiah’ın adı, gelişi ve görevleriyle ilgili yorumlar kaynaklara göre değişir. İkinci Tapınak dönemine ait Ölü Deniz Yazmaları da farklı beklentiler içerir. Bu çeşitlilik, İsa’dan sonra kişisel Maşiah beklentisinin ortadan kaldırıldığını göstermez. Akiva’nın Bar Koziva’yı Maşiah sayması ve Rambam’ın yüzyıllar sonra David soyundan bir kral beklemesi, böyle bir iddiayla doğrudan çelişir.
Tanah kaynakları · Şemuel Bet 7:12–16 · Yeşaya 11:1–12, 41:8–9, 49:3–6 · Yeremya 23:5–8, 31:31–34 · Yehezkel 36:24–28, 37:21–28 · Zekeriya 9:9–10.
69. İddia: Kulun sessiz kalması İsa’yı tanımlar
Yeşaya 53’te baskı gören kul, önünde insanlar durduğu halde ses çıkarmayan bir koyuna benzetilir. Kulun susması, acı çektiği sırada nasıl davrandığını gösteren bir ayrıntıdır. Bu davranışın kimi anlattığını anlamak için Tanah’ta aynı görüntünün başka kimler için kullanıldığına bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 53’te baskı gören kul, önünde insanlar durduğu halde ses çıkarmayan bir koyuna benzetilir. Kulun susması, acı çektiği sırada nasıl davrandığını gösteren bir ayrıntıdır. Bu davranışın kimi anlattığını anlamak için Tanah’ta aynı görüntünün başka kimler için kullanıldığına bakılır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeşaya 53:7’de kulun ağzını açmamasını İsa’nın suçlayanları karşısında susmasıyla ilişkilendirirler. Hayatı boyunca hiç konuşmamış birinin anlatılmadığını, ayetin acı çekerken suçlamaya cevap vermeyen Maşiah’ı, yani Mesih’i anlattığını söylerler. İsrael’in ise tarih boyunca yakındığı ve baskıya karşı direndiği için sessiz kul olamayacağını savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 53:7, sürüklenen kul için iki sahne çizer. İlki kesime götürülen kuzu, ikincisi yününü kırkanların önünde sessiz kalan koyundur. Her iki sahnede de baskıya uğrayanın ağzını açmadığı söylenir. 53:8 hemen ardından baskı, yargı ve yaşayanlar diyarından koparılma diline geçer. Bir zulüm sahnesindeki sessizlik, kulun davranışını anlatır. Kulun adı ise bu sahneden önce Yeşaya’nın kendisi tarafından verilmiştir (41:8–9, 44:21, 49:3).
David, hayatını almak isteyenlerin kurduğu tuzakları anlattıktan sonra Tehilim 38:14–15’te kendisini duymayan bir sağıra ve ağzını açmayan bir dilsize benzetir. Buradaki “ağzını açmayan” ifadesi, Yeşaya’daki sözle aynı İbranice anlatımı taşır. Hemen sonraki ayette umut Haşem’e bağlanır: “Sen cevap vereceksin” (38:16). Sessizlik ile dua aynı kişinin tecrübesinde birleşir. Tehilim 39:10’da da “Sustum, ağzımı açmıyorum” denir; oysa bu duanın içinde konuşma ve yakarış da vardır. Dolayısıyla söz, kişinin artık hiçbir zaman konuşmayacağını anlatmaz. Düşman karşısında susan biri, yardım için Haşem’e seslenebilir.
Kesime götürülen kuzu benzetmesi de aynı biçimde Tanah’ın içinde açıklanır. Yeremya 11:19’da peygamber, kendisine kurulan tuzaktan henüz haberi olmadığı zamanı “Kesime götürülen uysal bir kuzu gibiydim” diye anlatır. Haşem’in kendisine haber verdiği plan, Anatot halkına aittir. Onu yaşayanlar arasından silmek, yani öldürmek isterler. Yeremya bu benzetmenin ardından susup kalmaz; davasını Haşem’e açar. Böylece hem kuzunun kesime götürülmesi hem de yaşayanlar diyarından çıkarılması, İsa’dan söz etmeyen açık bir bağlamda yer alır. Aynı kelimelerin daha sonraki bir anlatıyla benzeşmesi, önceki metnin o anlatıdaki kişiyi önceden haber verdiğini kanıtlamaz.
Bu dil yalnız bireylere de özgü değildir. Tehilim 44:23’te İsrael topluluğu “Senin uğruna bütün gün öldürülüyoruz; kesimlik koyun sayılıyoruz” der. Önceki ayetlerde çekilen acılara rağmen antlaşmanın unutulmadığı, yüreğin Haşem’den dönmediği ve yabancı bir tanrıya ellerin açılmadığı anlatılır. Kesimlik koyun burada, başkalarının zorbalığına uğrayan sadık topluluğun görüntüsüdür. Bir halkın kesimlik koyunlarla anlatılması, onu insan kurbanına dönüştürmez; zulüm karşısındaki durumunu görünür kılar.
İsa’nın bazı suçlamalara cevap vermediği, Hristiyan anlatısının bir parçasıdır. Aynı anlatılarda başkohenin sorusuna cevap verir (Markos 14:61–62) ve Pilatus’la konuşur (Yuhanna 18:33–37). Hristiyan yorumunun dayandığı susma, anlatılardaki belirli bir andır. Yeşaya ise koyun benzetmesinde yinelenen susma imgesiyle tahakküm altında acı çeken kulu resmeder. İsrael’in başka zamanlarda dua etmesi veya direnmesi, bu baskı sahnesinin anlamını değiştirmez. Bir anlatıdaki kısa susma anının buna benzemesi, Yeşaya’nın “İsrael” diye adlandırdığı kulun kimliğini değiştirmez.
Raşi, Yeşaya 53:7’deki kulu acıya katlanıp susan kişi olarak açıklar. İbn Ezra bu sözleri sürgünde baskıya uğrayan ve karşılık veremeyen Yahudilerle ilişkilendirir. Onların açıklamaları, sessizlik imgesinin İsrael’in yaşadığı baskı için de kullanıldığını gösterir.
Targum Yonatan, Yeşaya 52:13’te kulu Maşiah olarak adlandırır. Fakat 53:7’de onu dua eden ve duasına karşılık verilen kişi olarak anlatır; ulusların güçlüleri kesime götürülen koyuna benzetilir ve onun karşısındakiler ağızlarını açamaz. Bu, İbranice ayetin aynen çevirisi değil, Targum’un kendi açıklamasıdır. “Maşiah” yorumunun varlığı, sessizlik sahnesinin İsa’yı gösterdiğini kanıtlamaz.
Kulun kimliği için kitabın kendi adlandırmasına dönüldüğünde ise Haşem’in Yeşaya 41:8–9’da İsrael’e “kulum” diye seslendiği, 44:21’de Yaakov ve İsrael’i aynı sözle andığı ve 49:3’te “Sen kulumsun, İsrael” dediği görülür. Bu hitaplarda İsrael, tek bir kul olarak anılır. Sessizlik benzetmesi bu açık adı silerek yerine İsa’yı koyma hakkı vermez. Tanah hem sessiz acıyı hem kesimlik koyun görüntüsünü kendi kişileri ve İsrael topluluğu için kullanmıştır. Bu nedenle “Sessiz kaldı; öyleyse İsa’dır ve İsrael olamaz” sonucu yanlıştır.
Tanah kaynakları: Yeşaya 53:7; 41:8–9; 44:21; 49:3; Tehilim 38:14–15 ve 38:16; 39:2–10; 39:10; 44:18–23 ve 44:23; Yeremya 11:18–21. başkohene ve Pilatus’a verilen cevaplar
156. İddia: Yeşaya 52:14 Maşiah’ın herkesten fazla fiziksel acı çekeceğini söyler
Yeşaya 52’de Haşem’in kulu, önce görünüşü insanları dehşete düşüren, sonra yüceltilen biri olarak anlatılır. Burada iki ayrı soru vardır. Peygamber kulun görünüşünü nasıl tarif eder ve bu tarif kulun kimliğini belirler mi?
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 52’de Haşem’in kulu, önce görünüşü insanları dehşete düşüren, sonra yüceltilen biri olarak anlatılır. Burada iki ayrı soru vardır. Peygamber kulun görünüşünü nasıl tarif eder ve bu tarif kulun kimliğini belirler mi?
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Yeşaya 52:14’te kulun görünüşünün bozulmasını, Maşiah’ın, yani Mesih’in tarihteki herkesten daha fazla bedensel acı çekeceğinin haberi olarak okurlar. İsa’nın çarmıhta bu ölçüde acı çektiğini ve böylece kehaneti gerçekleştirdiğini söylerler.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 52:13, kulun yükselip yüceltileceğini ilan eder. 52:14 onun bir zamanlar insanları dehşete düşürecek kadar hırpalanmış görünüşünü, 52:15 ise kralların gördükleri karşısında susmasını anlatır. Görüntüdeki bozulma, kulun içine düşürüldüğü durumu gösterir. Ayet, tarihte acı çeken insanların acılarını ölçüp bunları bir sıraya dizmez.
Yeşaya 52:14’te כַּאֲשֶׁר שָׁמְמוּ עָלֶיךָ רַבִּים כֵּן־מִשְׁחַת מֵאִישׁ מַרְאֵהוּ וְתֹאֲרוֹ מִבְּנֵי אָדָם denir: “Birçokları onun karşısında dehşete düştüğü gibi, görünüşü insan görünüşünden, biçimi insan oğullarından farklı derecede bozulmuştu.” Mişhat (מִשְׁחַת) bozulmuş veya tanınmaz hale gelmiş görünüşle ilgilidir. Fakat ayet, kulun çektiği acının miktarını insanların acısıyla karşılaştırmaz. Tarif edilen şey, görünüşünün ne kadar bozulduğudur. Kulun görünüşü bozulur ve onu görenler dehşete düşer. 52:13’te vaat edilen yükseliş, şiirin anlattığı bu durumun tersine döneceğini gösterir. Önce insanlar kulu gördüklerinde dehşete düşer, sonra kul yüceltilir.
Yeşaya 1:5–6’da halk baştan ayağa yaralı bir beden olarak tasvir edilir. 52:4–5, aynı halkın Mısır ve Asur baskısını anar. 52:9–10’da Haşem Yeruşalayim’i kurtarır ve uluslar bunu görür. Haşem 41:8–9 ve 44:21’de İsrael’e “kulum” diye seslenir. 49:3’teki עַבְדִּי־אָתָּה יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר־בְּךָ אֶתְפָּאָר sözleri, “Sen kulumsun, İsrael. Sende yüceltileceğim” demektir. Eskiden hor görülen bu halk, şimdi kendisine öyle bakanların önünde yüceltilir. Yeşaya 53:3–4’te uluslar, acı çeken halkı bir zamanlar Haşem’in vurduğunu sandıklarını itiraf ederler. Görünüşle ilgili söz bu aşağılanmayı anlatır. Onu İsa’nın herkesten daha fazla fiziksel acı çektiği iddiasına çevirmek, ayetin hem öznesini hem de ölçüsünü değiştirir.
Tanah’ın Aramice çeviri ve açıklamalarından Targum Yonatan, Yeşaya 52:13’te kulu Maşiah olarak adlandırır; devamındaki düşkün görünüşü ise İsrael eviyle ilişkilendirir. Bu yorumda Maşiah’ın yükselişiyle İsrael’in aşağılanması farklı roller taşır. Targum’un Maşiah sözcüğünü kullanması, 52:14’ün İsa’nın herkesten fazla fiziksel acı çektiğini söylediğini göstermez. Targum Yonatan, Yeşaya 52:13–14.
Büyük Yeşaya Parşömeni’nde 52:14 için Masoretik, yani geleneksel İbranice metindekinden farklı bir yazım bulunur. Bu biçimin nasıl açıklanacağı araştırmacılar arasında tartışılır. Masoretik metindeki mişhat sözcüğü görünüşün bozulmasını anlatır; ayet kulun acısını başka insanların acısıyla ölçmez. Bu yüzden görünüşün bozulmasından İsa’nın herkesten daha çok acı çektiği veya Maşiah olduğu sonucu çıkmaz.
Tanah kaynakları: Yeşaya 52:4–15, özellikle 52:13–15; Yeşaya 1:5–6; 41:8–9, 44:21 ve 49:3.
160. İddia: Yeşaya 53:10–11 kulun ölümden dirileceğini bildirir
Yeşaya 53’te kul hakkında önce ölüm ve mezar dili kullanılır. Ardından soyunu göreceği ve günlerinin uzayacağı bildirilir. Bu sözlerin ne anlattığını anlamak için Tanah’ın hem bir insanın ölümünden hem de bir halkın yıkımdan sonra yeniden ayağa kalkmasından nasıl söz ettiğine bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya 53’te kul hakkında önce ölüm ve mezar dili kullanılır. Ardından soyunu göreceği ve günlerinin uzayacağı bildirilir. Bu sözlerin ne anlattığını anlamak için Tanah’ın hem bir insanın ölümünden hem de bir halkın yıkımdan sonra yeniden ayağa kalkmasından nasıl söz ettiğine bakılır.
Bu yorumu savunan Hristiyanlar, Yeşaya 53:8–11’de ölümle ilgili sözleri, kulun sonradan soyunu göreceği ve uzun yaşayacağı vaadiyle birleştirirler. Onlara göre kul öldükten sonra yaşayacağı için bu sözler İsa’nın dirilişini ve sonsuza dek yaşamasını haber verir. Kulun soyunu da İsa’ya inananlar olarak yorumlarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Yeşaya 53:8–9, yaşayanlar diyarından koparılmayı ve mezarı anlatır. 53:10–11’de aynı kul soyunu görür, günleri uzar ve çektiği emeğin karşılığıyla tatmin olur. Henüz şiirin başında, bir zamanlar hor görülen İsrael’in yükseltileceği bildirilmiştir (52:13–15). Onun neye döndüğünü ise sonraki bölüm gösterir. Siyon’un çocukları artar ve sürgünde ıssız kalan kentler yeniden dolar (54:1–3).
Yehezkel 37:11–14, bu dilin nasıl işlediğini peygamberin kendi açıklamasıyla verir. Kuru kemikler “bütün İsrael evi”dir. “Mezarlarınızı açacağım” sözünü “sizi İsrael toprağına götüreceğim” vaadi izler. Halk ölüme benzetilen bir yıkımdan sonra yeniden kurulabilir. Yeşaya’nın mezardan soy ve uzun yaşama uzanan dili de bir halkın tarihine uygulanabilir.
Yeşaya 53:10’daki יִרְאֶה זֶרַע יַאֲרִיךְ יָמִים, yir’eh zera, ya’arikh yamim, “soy görecek, günlerini uzatacak” demektir. Zera soy veya nesil anlamına gelir. Yeşaya 41:8, 48:19 ve 59:21’de soyun devamı için kullanılır.
Sözcük başka yerlerde mecazi olarak da kullanılabilir: Yeşaya 57:3–4’te kötülük yapan topluluk, soy diliyle nitelenir. Dolayısıyla kelimenin mecazi kullanımı mümkündür; fakat bu, 53:10’da İsa’ya inananların kastedildiğini göstermez. Siyon’un çocuklarına ilişkin devam bölümü, İsrael’in gelecek kuşaklarını anlamak için açık bir bağlam sunar.
“Günlerini uzatmak” Tanah’ta yaşam süresini ve kuşaklar boyunca devamı ifade eder. Devarim 17:20’de Tora’ya bağlı kralın ve oğullarının İsrael’deki yönetiminin sürmesi için kullanılır. Tanah bireysel dirilişi açıkça anlatırken ölülerin yaşayacağını veya toprakta uyuyanların uyanacağını söyler (Yeşaya 26:19, Daniel 12:2). 53:12’de kulun yaptığı ise suçlular için yakarmaktır. Yeşaya 53:10–11’de vaat edilen, soy görmek ve emeğin karşılığına ulaşmaktır. Ebedi olduğuna inanılan bir varlığın göksel konumuna dönmesi ile günlerin uzatılması aynı şey değildir.
53:10’daki aşam sözcüğü de iddianın başka bir parçasıdır. Bu sözcük korban hukukunda suç korbanı için kullanılır; suç ve karşılık anlamlarıyla da ilişkilidir. אִם־תָּשִׂים אָשָׁם נַפְשׁוֹ cümlesindeki eylemi kimin yaptığı ve cümlenin nasıl çevrileceği tartışılır: Fiil biçimi “sen koyarsan” veya “o koyarsa” diye çözümlenebilir. Bu fark, “onun canını suç sunusu yaparsan” ve “canı bir suç sunusu sunarsa” okumalarına yol açar. İlk okumada can sunu olarak anlatılır; ikinci okumada sunuyu getiren kulun kendisidir.
İbn Ezra ifadeyi suçun kabul edilmesi ve itirafıyla açıklar; kurtuluşu görecek olanlardan ve çocuklarından söz eder. Raşi de ifadeyi karşılık ve kulun yaşamı üzerinden açıklar. Bunlar ayetin zorunlu olarak insanın korban edilmesi anlamına gelmediğini gösteren yorumlardır.
Tora’da Yitshak’ın kesilmesi durdurulur (Bereşit 22:12–13). Devarim 12:31, çocukların ateşte sunulmasını Tanrı’nın nefret ettiği uygulamalar arasında sayar. Yeşaya’daki aşam sözcüğünden insan korbanının Tora’nın yeni bir gereği olduğu sonucu çıkarılamaz.
Metnin eski yazmaları ve çevirileri arasında bir fark daha vardır. Masoretik metinde 53:11’de “görecek” fiilinden sonra görülen şey belirtilmez. Büyük Yeşaya Parşömeni gibi bazı eski İbranice yazmalar ise “ışık görecek” okumasını taşır; eski Yunanca çeviride de ışık sözcüğü bulunur. İyov 33:28–30’da ışık, ölüm çukurundan kurtuluş ve yaşamla ilişkilendirilir. Bu eski okuma, acının ardından yaşam ve kurtuluş görüntüsünü güçlendirebilir; İsa’nın üçüncü gün dirildiğini söylemez.
İbn Ezra ve Radak bölümü İsrael’in sürgünü ve kurtuluşu bağlamında okur. İbn Ezra ayrıca soy görme ve günlerin uzaması ifadelerinin İsa’nın bilinen yaşamına uygulanmasına karşı çıkar. Targum Yonatan, 52:13’te Maşiah’tan söz etmesine rağmen 53:10–11’i halkın arınması, Maşiah’ın krallığını görmesi, çocuklarının çoğalması ve ulusların boyunduruğundan kurtuluşu üzerinden genişletir. Bunlar metnin eski yorumlarıdır; ayetin kendi sözleriyle karıştırılmamalıdır.
Yeşaya 53:11, kulun emeğinin karşılığını görüp tatmin olmasını ve bilgisiyle birçoklarını doğruya yöneltmesini bildirir. 53:12’de ödül, payını almak ve ganimeti paylaşmak olarak anlatılır. 54. bölüm de çocuklar ve yeniden yerleşilen kentler hakkında konuşur. Yeşaya 65:20–23 de uzun ömrü, evlerinde yaşayan ve çocuklarıyla bağlarının ürününü yiyen bir halkla birlikte anlatır. İsa’nın üçüncü gün dirilmesi, göğe yükselmesi ve soyunun takipçileri olması, bu tarihsel ödüllerin her birine başka bir anlam yüklenerek ayete bağlanmıştır.
Tanah kaynakları: Yeşaya 53:8–12; 54:1–3; 41:8–9, 48:19, 49:3, 57:3–4, 59:21, 65:20–23; Yehezkel 37:11–14; Devarim 17:20; Yeşaya 26:19; Daniel 12:2; İyov 33:28–30; Bereşit 22:12–13; Devarim 12:31. Yorum ve metin tanıkları: Targum Yonatan, Yeşaya 53:10–11; Emanuel Tov, Yeşaya metin tanıkları.
178. İddia: Rabbinik yorumlar İsa’dan sonra Maşiah anlayışını değiştirdi
Tanah’ta David’in soyundan bir kralın geleceği bildirilir. Yeşaya kitabında ise hem İsrael halkına “kulum” denir hem de kulun yaşadığı acılardan söz edilir. Bu yüzden iki soru ayrı ayrı ele alınır. Yahudi kaynakları Maşiah’ı nasıl anlatır ve Yeşaya’daki acı çeken kulu kiminle ilişkilendirir?
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tanah’ta David’in soyundan bir kralın geleceği bildirilir. Yeşaya kitabında ise hem İsrael halkına “kulum” denir hem de kulun yaşadığı acılardan söz edilir. Bu yüzden iki soru ayrı ayrı ele alınır. Yahudi kaynakları Maşiah’ı nasıl anlatır ve Yeşaya’daki acı çeken kulu kiminle ilişkilendirir?
Bu iddiayı öne süren Hristiyanlar, hahamların İsa’nın yaşadığı çağdan sonra Maşiah anlayışını değiştirdiğini söylerler. Onlara göre hahamlar önceleri Maşiah’ı tek bir kişi olarak beklerken sonradan onu bir fikir ya da tek bir kişi gibi anlatılan bir topluluk olarak açıklamaya başlamışlardır.
Tanah’ın Cevabı:
İsa’dan sonraki rabbinik kaynaklar Maşiah’ı bir kişi olarak anlatmaya devam eder. Bu kaynaklarda öldürülen Maşiah ben Yosef ile ondan ayrı bir kişi olarak Maşiah ben David anlatılır. Dolayısıyla “Hahamlar İsa’dan sonra kişisel Maşiah inancını bıraktı” iddiası, kendi sözlerine dayanılan kaynaklarla uyuşmaz.
Talmud’un Sukka 52a bölümü, Zekeriya 12:10’daki yas için iki açıklama aktarır. Açıklamalardan biri yası Maşiah ben Yosef’in öldürülmesine, diğeri insanı kötülüğe iten eğilimin ortadan kaldırılmasına bağlar. Aynı tartışma Maşiah ben David’den de söz eder. Bu anlatı İsa’nın ölümünü ve ikinci gelişini anlatmaz. İsa’dan sonra yazıya geçirilen bir Yahudi kaynağında öldürülen bir Maşiah’ın açıkça anlatıldığını gösterir.
Sanhedrin 98b, Maşiah’ın adlarıyla ilgili bir tartışmada Yeşaya 53:4’ü kullanır. Targum Yonatan, 52:13’te “kulum Maşiah” der. Fakat devamında İsrael evinin aşağılanmasını ve halkın artakalanının Maşiah’ın krallığını görmesini anlatır (52:14, 53:10). Yahudi yorumlarının İsa’dan sonra acı çeken bir Maşiah düşüncesini tümüyle sildiği iddiasını, bizzat gösterilen metinler böylece çürütür.
Yeşaya 53’ün Aramice aktarımı kulu Maşiah diye adlandırır. Aynı Maşiah’a halk için dua etme, Mabet’i kurma ve sürgünleri toplama görevi verir. Aramice aktarım, eylemleri anlatırken İsrael’i, ulusları ve Maşiah’ı ayrı ayrı adlandırır. İsrael’in çektiği acı ile Maşiah’ın yapacağı işler ayrı özneler üzerinden anlatılır. Dolayısıyla Aramice kaynak, İsa’dan sonra insan Maşiah beklentisinin terk edildiği iddiasını kendi anlattığı hükümdarla çürütür. (Yeşaya 52:13–53:12).
Yeşaya’nın kendi adlandırması, sonraki yorumlardan bağımsızdır. Haşem 41:8–9, 44:1–2, 44:21 ve 49:3’te İsrael veya Yaakov’a kulum diye seslenir. Ulusal okumanın Raşi’den önce bilindiğini üçüncü yüzyılda yazan Origenes de kaydeder. Contra Celsum 1.55’te bir Yahudi muhatap, zulüm görmüş ve uluslar arasına dağılmış Yahudi halkının peygamberlikte tek kişi gibi anlatıldığını söyler. Bu tanıklık, Raşi’nin yorumun ilk sahibi olduğu savıyla bağdaşmaz.
İddianın dayandığı tartışmalarda Raşi, İbn Ezra ve Radak gibi ortaçağ yorumcularından da alıntılar yapılır. Bu yazarlar İsa’dan yaklaşık bin yıl sonra yaşamıştır. Onlardan alınan yorumlar kendi dönemlerindeki görüşleri gösterir. İsa’dan önce insanların genel olarak ne düşündüğünü belirlemek için daha eski kaynaklar gerekir. Yahudi ve Hristiyan yorumcular arasındaki tartışmaların bazı yorumları etkilemiş olması da ayrıca kaynaklarla incelenmesi gereken tarihsel bir sorudur.
Tanah, David soyundan gelecek adil kral ve onun dönemine ilişkin vaatleri Hristiyanlıktan önce bildirmiştir. Yeşaya 11:1–12 adalet, barış, Tanrı bilgisinin yayılması ve İsrael’in toplanmasını anlatır. Yeremya 23:5–8 halkın güvenliğini bildirir. Yehezkel 37:21–28 halkın birleşeceğini ve kutsal yerin aralarında bulunacağını söyler. Şemuel Bet 7:12–16 da David’in soyu ve krallığı hakkında söz verir.
Yahudi kaynaklarında Maşiah bir kişi olarak anlatılır. Aynı yorum geleneğinde Yeşaya’nın kulunu İsrael halkı olarak okuyan açıklamalar da korunmuştur. Bir ayetin Maşiah’a uygulanması, onun İsa’yı tanımladığını tek başına göstermez. Tanah’taki vaatlerin gerçekleştiğini göstermek gerekir. Yahudi kaynaklarında kişisel Maşiah beklentisinin kaybolduğu veya bu kaynakların İsa’yı vaat edilen kral olarak tanıdığı sonucuna varılamaz.
Tanah kaynakları: Yeşaya 41:8–9; 44:1–2, 21; 49:3; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28; Şemuel Bet 7:12–16. Yorum ve tarih kaynakları: Sukka 52a; Sanhedrin 98b; Targum Yonatan, Yeşaya 52:13–53:12; Origenes, Contra Celsum 1.55.
20. İddia: Tanrı’nın nihai planı kusursuz bir insanın kurban edilmesidir
Bir günahkarın nasıl bağışlanacağı ile bir başkasının onun yüzünden acı çekmesi ayrı meselelerdir. Tanah’ta bağışlanma için kişiden ne beklendiği anlatılırken sunuyla ilgili sınırlar da belirtilir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir günahkarın nasıl bağışlanacağı ile bir başkasının onun yüzünden acı çekmesi ayrı meselelerdir. Tanah’ta bağışlanma için kişiden ne beklendiği anlatılırken sunuyla ilgili sınırlar da belirtilir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Haşem’in baştan beri insanlığı, günahsız İsa’nın kendisini gönüllü olarak sunması yoluyla bağışlamayı amaçladığını söylerler. Onlara göre hayvan kurbanları bu son kurbanı hazırladı. Tövbe gerekli olsa da bağışlanmayı mümkün kılan İsa’nın ölümüdür. Yaygın Hristiyan öğretisinde bu ölüm, insan olan Tanrı’nın kendisini vermesi olarak açıklanır.
Tanah’ın Cevabı:
İsrael, suçlarının ağırlığı altında ezilirken “Nasıl yaşayacağız?” diye sorar. Haşem, kötülük yapan kişinin yolundan dönüp yaşamasını istediğini söyler. Bu dönüşün nasıl yapılacağı da açıkça anlatılır. Alınan rehin geri verilir, çalınan mal iade edilir, haksızlık bırakılır ve yaşam veren hükümlere uyulur. Böyle yapan kişinin eski suçları ona karşı anılmaz. Yehezkel’de her insan kendi doğruluğundan ve kötülüğünden sorumludur. Yeşaya da kötü yolunu bırakıp Haşem’e dönen kişiye bol bağışlanma vaat eder. Bu sözlerde bağışlanma, Haşem’in kabul ettiği somut bir dönüşe bağlanır. (Yehezkel 33:10–16, 18:20 ve 18:21–23, Yeşaya 55:6–7)
Vayikra’da sunuyu kabul eden de Haşem’dir. Hayvan, kuş ve tahıl sunularının her biri kendi koşullarıyla düzenlenir. Hangi hayvanların getirileceği, sunağın kullanımı ve kohenin, yani kutsal hizmet görevlisinin, yapacağı iş belirtilir. İnsan, sunulacak canlılar arasında sayılmaz. Hayvanın sunuya uygunluğu körlük ve yaralanma gibi bedensel kusurlara bakılarak belirlenir. Bu ölçü bir insanın ahlaki bakımdan günahsız olup olmadığını belirlemek için verilmemiştir. İki kuşa bile gücü yetmeyen kişinin belirli suçlar için ince un sunup bağışlanması, daha değerli bir canın daha güçlü bir sunu oluşturduğu düşüncesini bozar. Tehilim’de de Haşem’in hayvan etine ve kanına ihtiyacı olmadığı hatırlatılır. Kabulün ölçüsü O’nun buyurduğu şeyin yerine getirilmesidir. (Vayikra 1–7, 5:11–13, 22:17–25, Tehilim 50:12–13) Bereşit Rabba 44:1’de mitsvaların insanları arındırmak için verildiği söylenir. İbadet, Haşem’in bir ihtiyacını karşılamak için O’na daha pahalı bir şey bulma yarışı haline getirilemez.
Mika, böyle bir değer sıralamasını bir dizi soruyla sınar. İnsan, Haşem’in önüne buzağılarla mı, binlerce koçla mı, on binlerce yağ ırmağıyla mı çıkacak? Sonunda kendi günahı için ilk doğan çocuğunu vermeyi düşünür. Verilen cevap adaleti yerine getirmek, iyiliği sevmek ve Haşem ile alçakgönüllülükle yürümektir. İnsandan kendi yaşamını doğrultması istenir. (Mika 6:6–8) Rabbi Yona, Şaarei Teşuva 1:25’te çocuğunu vermeyi düşünen kişinin kendi suçunun ağırlığını hissetmesini açıklar. Peygamberin cevabı ise onu adalete, iyiliğe ve gösterişsiz bir bağlılığa yöneltir. Suçun büyüklüğünü kavramak, Haşem’in istemediği bir insan sunusunu doğru hale getirmez.
Yitshak’ın bağlanması, Avraam’ın sınandığı belirtilerek anlatılır. Bu olaya İbranice Akeda, yani bağlama denir. Sonunda eli durdurulur ve Yitshak’ın yerine bir koç sunulur. Sınamanın başlangıcındaki emir, sonunda insanın öldürülmesini durduran sözden koparılamaz. (Mika 6:6–8, Bereşit 22:1–2, 11–13) Akeda’nın rabbinik açıklamalarında da Yitshak’ın gerçekten öldürülmesiyle Avraam’ın bağlılığının kabul edilmesi ayrılır.
Aggadat Bereşit 31:1, Yeremya’daki “aklımdan geçmedi” sözünü Yitshak’ın öldürülmesiyle ilişkilendirir. Hegyonei Uziel’in aktardığı Taanit açıklamasında Meşa’nın oğlu, Yiftah’ın kızı ve Yitshak ayrı ayrı anılır. Yeremya’nın “emretmedim, söylemedim ve aklımdan geçmedi” sözleri bu üç olayla ilişkilendirilir. Yitshak örneğinde, sınamanın onun gerçekten öldürülmesini amaçlamadığı açıklanır (Taanit 4a).
Yismah Moşe, koçun sunulmasının anlamı üzerinde durur. Koçun kanının Yitshak’ın kanıymış gibi kabul edilmesi için edilen duayı aktarır. Burada güçlü bir temsil anlamı vardır: Avraam’ın bağlılığı sunuya yansır. Anlatılan olayda ise Yitshak yaşar ve koç sunulur. Koçun Yitshak’ı temsil etmesi manevi bir anlam taşır. Bu benzetme, Yitshak’ın gerçekten öldürüldüğü anlamına gelmez.
Devarim, oğullarını ve kızlarını yakarak tanrılarına sunan halkların ibadet biçiminin Haşem’e uygulanmasını yasaklar. Yeremya’da Haşem bu çocuk sunularını emretmediğini tekrar tekrar söyler. Gönüllü bir ölümün Haşem’e sunu sayılması için de Haşem’in onu bu amaçla buyurmuş olması gerekir. İsa’nın ölümüne eşsiz bir anlam verilmesi, bu buyruğun yerini tutmaz. Tehilim’de antlaşmaya sadık kaldığı halde öldürülen topluluk, kesime götürülen koyunlara benzetilir. Bu benzetmede sadakat ve çekilen acı vardır. Haşem’in bağışlanma için belirlediği bir sunu olarak insan öldürüldüğü söylenmez. (Devarim 12:29–31, Yeremya 7:31, 19:5, 32:35, Tehilim 44:18–23) Sefer Haİkkarim, başka halklarda görülen bir uygulamanın Haşem’e daha büyük onur vereceği düşüncesiyle ibadete eklenmesini bu ayetler üzerinden eleştirir. Sunulacak şeyin değerini kişinin kendisinin büyütmesi, Haşem’in onu istediğini göstermez.
Yeşaya’da Haşem kuluna “İsrael” ve “Yaakov” diye seslenir (41:8–9, 44:1–2, 49:3). Kula halkın dağılmış üyelerini toplama görevi de verir (49:5–6). Halkın içinden sadık kalanların bu görevi üstlenmesi, İsrael adının neden korunduğunu açıklar. Yeşaya 65:8–9’da, içinde hala üzüm suyu bulunan salkım nasıl atılmıyorsa Haşem de kulları uğruna halkını yok etmez. Sefanya 3:12–13 bu sadık topluluğun zorbalık yapmayacağını ve yalan söylemeyeceğini bildirir.
Yeşaya 52:15’te şaşıran krallar ile Yeşaya 53:4–6’da suçlarını dile getiren topluluk aynı anlatının içindedir. Kul, bu insanların günahlarının yol açtığı acıyı taşımıştır. 53:10–12’de canını aşam olarak koyması, hayatını ölüme açması ve suçlular için yakarması anlatılır. Aynı kul soyunu görecek ve günleri uzayacaktır. Haşem’in bağışlanma vaadi ise kötülüğü bırakıp Kendisine dönen kişiye yönelir (55:6–7). Yeşaya, İsrael’in acısını ve bağlılığını anlatırken kusursuz bir insanın öldürülmesini herkes için bağışlanma şartı haline getirmez. İsa’nın hem sunu hem de kendisini sunan Tanrı olduğu savı, kanıtlanması gereken kimliği baştan kabul eder. Bu kabul, Tora’nın sunu hükümlerinin İsa’ya uygulandığını kanıtlamaz.
Tanah, kötülüğünü bırakan kişiyi yaşama çağırır ve Akeda’da Yitshak’ın öldürülmesi durdurulur. Kusursuz bir insanın ölümünü herkes için zorunlu bağışlanma şartı sayan iddia, bu dönüş hükümlerinde bulunmayan bir şart getirir.
Tanah kaynakları: Yehezkel 33:10–11, 33:12–16, 18:20 ve 18:21–23; Yeşaya 55:6–7, 41:8–9, 44:1–2, 49:3–6, 53, 65:8–9; Vayikra 1–7 sunularının başlangıcı ve 5:11–13; 22:17–25; Bereşit 22:1–2, 11–13; Mika 6:6–8; Devarim 12:29–31; Yeremya 7:31, 19:5, 32:35; Tehilim 50:12–13, 44:18–23; Sefanya 3:12–13. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Bereşit 22:11–13, Vayikra 1–7.
Açıklamalarda anılan eserler: Bereşit Rabba 44:1; Rabbi Yona, Şaarei Teşuva 1:25; Aggadat Bereşit 31:1; Hegyonei Uziel, Taanit 4a aktarımı; Yismah Moşe, Bereşit 22:14 açıklaması; Sefer Haİkkarim, Devarim 12 ve insanın ibadet biçimi üretmesi hakkındaki açıklama.
68. İddia: Yeşaya 53’teki geçmiş zamanlar gelecekteki İsa’ya engel değildir
Bir peygamber, gelecekte olacak bir olayı gerçekleşmiş gibi anlatabilir. Bir şiirin konuşanları da anlatılan olayın sonundan geriye bakıp daha önce olanları anabilir. Yeşaya 53’te acı ve ardından gelen yükseliş hakkında kullanılan fiilleri bu iki imkan içinde okumak gerekir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir peygamber, gelecekte olacak bir olayı gerçekleşmiş gibi anlatabilir. Bir şiirin konuşanları da anlatılan olayın sonundan geriye bakıp daha önce olanları anabilir. Yeşaya 53’te acı ve ardından gelen yükseliş hakkında kullanılan fiilleri bu iki imkan içinde okumak gerekir.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, geleceği gerçekleşmiş gibi anlatan peygamberlik diline dikkat çekerler. Yeşaya 53’teki geçmiş zaman biçimlerinin İsa’nın ileride çekeceği acıları, gelecek zaman biçimlerinin ise ölümünden sonra yüceltilmesini anlattığını söylerler. Bazıları zaman değişimlerini iki ayrı gerçekleşmeyle açıklar. Onlara göre peygamberin sözü önce Kral Hizkiya’da kısmen, sonra İsa’da bütünüyle gerçekleşti.
Tanah’ın Cevabı:
Tanah’ta geleceğe uzanan bir vaat, gerçekleşmiş gibi ifade edilebilir. Haşem, Bereşit 17:5’te Avraam’a “Seni birçok ulusun babası yaptım” der; hemen ardından ondan uluslar ve krallar çıkacağını vaat eder. “Yaptım” sözü, soyundan çıkacak bütün ulusların o anda dünyada bulunduğu anlamına gelmez. Sforno, bu sözün Avraam’la ilgili başlamış bir sürece de işaret ettiğini açıklar. Bu nedenle geçmiş zamanı andıran bir fiil biçimi, peygamberlik sözünü zorunlu olarak peygamberden önceki bir olaya bağlamaz. Fakat olayın gelecekte gerçekleşebilmesiyle, onu yaşayacak kişinin İsa olması birbirinden ayrı iki iddiadır. Fiilin biçimi bir olayın gelecekte yaşanmasına izin verebilir. Fakat o biçim, olayı kimin yaşayacağını söylemez.
Yeşaya’da zaman, şiirde kimin konuştuğuyla birlikte değişir. 52:13–15’te Haşem kulunun yüceleceğini ve kralların şaşıracağını bildirir. 53:1–9’da uluslar o yüceliş karşısında eski tutumlarına döner. “Biz ona değer vermedik” der, onu Haşem tarafından cezalandırılmış sandıklarını ve yaralarının kendi isyanlarından doğduğunu kabul ederler (53:3–6). Sonra 53:10–12, kulun soyunu göreceği ve ganimeti paylaşacağı hükmünü sunar.
Burada bir gelecek sahnesi ve o sahnenin içinden geçmişe bakan konuşmacılar vardır. Tehilim 126:1–3 de Siyon’un dönüşünü, gerçekleşmiş kurtuluş karşısındaki sevinç ve ulusların şaşkınlığıyla anlatır. Bu şiir dili, farklı zamanların aynı sahnede nasıl bir araya gelebildiğini gösterir. Ancak geçmiş zamanların gelecekte de kullanılabilmesi, ulusların kimi hatırladığını değiştirmez. Yeşaya’nın baştan adıyla tanıttığı kul İsrael’dir.
Geleceği gerçekleşmiş gibi anlatabilmek, her geçmiş fiili geleceğe çevirmek için sınırsız bir izin de vermez. Yeşaya 14:24–25’te Haşem’in düşündüğünün gerçekleşmesiyle tasarladığının ayakta kalması aynı söz içinde yer alır; ardından Asur’un halk üzerindeki baskısının sona ermesi anlatılır. Buradaki “oldu” sözü gelecekte olacak bir şeyi kesinleşmiş gibi anlatabilir. Geçmişte gerçekleşmiş bir olayı hatırlatarak sonraki vaade güven de verebilir. Hangisinin anlatıldığını, sözün ne zaman ve ne hakkında söylendiği belirler. Yeşaya 53’te geçmiş ve gelecek biçimlerini Hizkiya ile İsa arasında bölüştürmek de aynı sorunu taşır. Önce iki ayrı gerçekleşme kabul edilmekte, sonra cümleler bu kabule göre kişilere dağıtılmaktadır. Çekimler, hangi sözün Hizkiya’ya, hangisinin İsa’ya ait olduğunu söylemez.
Kulun adı ve görevi ise kitabın içinde açıkça verilir. Haşem, 41:8–9’da İsrael’e “kulum” diye seslenir; 44:21’de Yaakov ve İsrael için aynı adı kullanır. 49:3–6’da İsrael diye adlandırılan kula Yaakov’un kabilelerini ayağa kaldırma, İsrael’den sağ kalanları geri getirme ve uluslara ışık olma görevi verilir. Bu görev halkla onu temsil eden kul arasındaki ilişkiyi içerir. Geçmiş zaman tartışması, bu adı ve görevi ortadan kaldıramaz. Aynı şekilde 53:12’deki suçlular için aracılık da sırf gelecekte gerçekleştiği için bir çarmıh anlatısına dönüşmez.
54. bölümde Siyon’un çocukları çoğalır, çadırı genişler ve ıssız şehirleri yeniden doldurulur. Haşem, Siyon’u kısa bir süre terk ettikten sonra halkını büyük merhametle yeniden toplayacağını ve barış antlaşmasının sarsılmayacağını vaat eder. Aşağılanmadan yükselişe uzanan hareket, İsrael’in bu geleceğinde zaten vardır. Hristiyan savı, geçmiş biçimlerin geleceğe açık olmasından İsa’nın kimliğine geçerken bu açık bağlantıların yerine kendi eşleştirmesini koyar. Yeşaya 53’ün gelecekten söz edebilmesi Tanah’ın diline uygundur; bunun İsa’yı kanıtladığı sonucu ise yanlıştır.
Tanah kaynakları: Bereşit 17:4–6; Yeşaya 52:13–53:12; 14:24–25; 41:8–9; 44:21; 49:3–6; 54:1–10; Tehilim 126:1–3.
179. İddia: Yeşaya 53’ün haftara okumalarında yer almaması Yahudilerin İsa konusunda vicdan azabını gösterir
Haftara, Şabat ve bayramlarda Tora’nın ardından peygamber kitaplarından okunan bölümdür. Tora’nın Şoftim ve Ki Tetse adlı haftalık bölümlerinin haftaraları Yeşaya’dan seçilir. Bu iki seçki arasındaki acı çeken kul bölümü, yaygın okuma düzeninde okunmaz.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Haftara, Şabat ve bayramlarda Tora’nın ardından peygamber kitaplarından okunan bölümdür. Tora’nın Şoftim ve Ki Tetse adlı haftalık bölümlerinin haftaraları Yeşaya’dan seçilir. Bu iki seçki arasındaki acı çeken kul bölümü, yaygın okuma düzeninde okunmaz.
Bu iddiayı savunan Hristiyanlar, Şoftim’in haftarasının Yeşaya 52’nin ortasında bittiğini ve Ki Tetse’nin haftarasının Yeşaya 54’te başladığını belirtirler. Aradaki Yeşaya 53’ün atlandığını ve ortaçağ Yahudi yorumlarında da yeterince yer bulmadığını söylerler. Onlara göre bu iki durum, Yahudilerin bölümde İsa’yı tanıdıklarını ve bu yüzden vicdan azabı duyduklarını gösterir.
Tanah’ın Cevabı:
Haftara, Tora okumasından sonra peygamberlerden seçilen bölümdür. Haftalık bazı okumalar peraşanın konusunu izler. Noah’ta tufana ilişkin Yeşaya 54:9’un bulunduğu bölüm buna örnektir. Bayramların ayrı okumaları vardır. 9 Av sonrası ise yıkımdan çıkmış Siyon’a verilen teselli sözlerinden yedi parça seçilir. Takvim böylece ayrı görevleri olan okumalar içerir.
Dördüncü teselli haftarası Şoftim’de Yeşaya 51:12–52:12, beşincisi Ki Tetse’de 54:1–10’dur. Arada 52:13–53:12 bulunur. Fakat üçüncü teselli okuması 54:11–55:5’tir ve bu iki okumadan önce gelir. Şulhan Aruh, Orah Hayim 428:8 bu teselli düzenini kaydeder. Dizi kitap sırasını izleseydi Yeşaya 54 önce okunup sonra 51’e geri dönülmezdi. Seçilmeyen başka bölümler de vardır. Hristiyanların kendi öğretileri için başvurduğu Yeşaya 9’daki pasajın bir haftara okumasında yer alması da genel bir gizleme kuralı bulunduğu iddiasına uymaz.
Kumran’daki teselli derlemesi 4Q176’nın korunan parçaları, Yeşaya 40:1–5, 51:22–23, 52:1–2 ve 54:4–10 gibi seçilmiş kesitler içerir. Bu tanık, birbirini izleyen bölümlerin tamamını okumadan Yeşaya’dan teselli ayetleri seçmenin eski bir uygulama olduğunu gösterir. Parçalar, bugünkü yıllık sinagog takviminin o çağdaki tam listesini vermez.
Haftara takvimi, bir şiirin sinagogda seçilmiş haftalık okuma olup olmadığını gösterir. Şiirin Yahudi kaynaklarında nasıl yer aldığını ise metnin kendisi ve yorumları gösterir. Yeşaya 52:13–53:12, Aramice Targum’da başından sonuna aktarılır. Targum, ilk ayette Maşiah adını dahi verir ve ardından İsrael, uluslar ve Maşiah için farklı eylemler anlatır. Şiir, haftalık teselli okumalarının dışında da Yahudi okura açık biçimde ulaşmıştır. (Yeşaya 52:13–53:12).
Yeşaya 52:13–53:12, ulusların bir zamanlar hor gördükleri İsrael hakkında söylediklerini anlatır. Ardından gelen “Ey kısır kadın, sevinçle haykır” sözü, teselliyi doğrudan Siyon’a yöneltir (54:1). Ki Tetse okumasının konusu bu tesellidir. 41:8–9, 44:21 ve 49:3’te İsrael adıyla çağrılan kulun 49:5–6’da halkını toplaması, 53:10’da soyunu görmesi ve 54:1–3’te Siyon’un çocuklarının çoğalması aynı geleceğin parçalarıdır. Raşi, İbn Ezra ve Radak’ın açıkça yorumladığı bir bölümün bu tematik okumada bulunmaması, onu gizlemek için çıkarıldığını ya da bu seçimi yapanların vicdan azabı duyduğunu göstermez.
Tanah kaynakları: Yeşaya 51:12–52:12; 52:13–53:12; 54:1–10; 54:11–55:5; 49:3–6. Okuma düzeni ve yorumlar: Şulhan Aruh, Orah Hayim 428:8; Raşi, İbn Ezra ve Radak, Yeşaya 52:13–53:12.
180. İddia: Yeşaya 53 ortaçağ Yahudi yorumlarında özellikle saklanmıştır
Yeşaya’nın acı çeken kul hakkında söyledikleri 52. bölümün sonunda başlar ve 53. bölümde devam eder. Ortaçağ Yahudi yorumcularının bu bölümü ele alıp almadığı, hangi ayetleri açıkladıklarına bakılarak anlaşılır. Kulun kimliği ise Yeşaya’nın sözlerinden araştırılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Yeşaya’nın acı çeken kul hakkında söyledikleri 52. bölümün sonunda başlar ve 53. bölümde devam eder. Ortaçağ Yahudi yorumcularının bu bölümü ele alıp almadığı, hangi ayetleri açıkladıklarına bakılarak anlaşılır. Kulun kimliği ise Yeşaya’nın sözlerinden araştırılır.
Bu iddiayı öne süren Hristiyanlar, Yeşaya 53’ün ortaçağ Yahudi yorumlarında belirgin biçimde yer almadığını söylerler. Bölümün İsa’yı anlattığını ileri sürer ve Yahudi yorumcuların bu bağlantıyı okuyucudan saklamak için metni özellikle ele almadığı sonucuna varırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Ortaçağ Yahudi yorumcularının kitapları, Yeşaya 53’ün saklandığı savını doğrudan çürütür. Raşi, Yeşaya 52:13’ten başlayarak kulu İsrael içindeki doğru kişilerle ve 53:1’deki konuşmayı uluslarla ilişkilendirir. Radak, 53:2’de kurak yerden çıkan kökü sürgünde beklenmedik biçimde ayağa kalkan halkla açıklar. İbn Ezra da bölümün ayetlerine açıklama yazar. Yorumcular aynı kelime ve konuşmacı konusunda her yerde aynı okumayı seçmeseler de ayetleri açıkça tartışırlar. Abarbanel daha sonraki yorumunda Hristiyan okumasını da ele alır.
Ramban’ın 13. yüzyılda Maşiah’a uyguladığı ve Hristiyan sonucunu reddettiği açıklama da aynı gelenek içinde korunmuştur. Radak, 42:1’deki kulu Maşiah’a uygularken 52:13’te İsrael’in sürgününü anlatır. Moşe Kohen İbn Crispin’in ve Moşe Alşih’in farklı uygulamaları, tartışmanın saklanmadığını gösterir. Bir ayetin Maşiah’a uygulanması tek başına İsa’ya işaret ettiğini kanıtlamaz. Yeşaya’nın kendi metni İsrael ve Yaakov’a “kulum” der (41:8–9, 44:21, 49:3). 49:5–6’da kulun görevi İsrael’i toplamak, 53:10 ile 54:1–3’teki vaadi ise soyun devamı ve Siyon’un toparlanmasıdır. Kulun kimliği için bu açık adlandırma esastır.
Üstelik İsrael okuması Raşi ile başlamaz. Üçüncü yüzyılda Origenes, Contra Celsum 1.55’te görüştüğü Yahudi muhatabın şiiri uluslar arasına dağılmış Yahudi halkına uyguladığını kaydeder. 52:13–53:12’nin Büyük Yeşaya Parşömeni’nde de korunmuş olması, bölümün Ortaçağ’dan önceki İbranice tanığını verir. Hem elyazması hem açık yorum geleneği ortadadır. Hristiyan iddiası, yorumcuların ayetleri gerçekten yazıp tartıştıkları gerçeğiyle çelişir.
Targum, Yahudi okura şiirin tamamını ve her ayet için Aramice açıklamasını verir. Aramice aktarımın ilk ayetinde kul açıkça Maşiah diye adlandırılır. Sonraki ayetlerde aynı hükümdar İsrael’in sürgünlerini toplar ve Mabet’i yeniden kurar. Böylece metni yayımlayan yorum geleneği hem Maşiah okumasını kaydetmiş hem de ona yüklediği görevleri açık biçimde bildirmiştir. (Yeşaya 52:13–53:12).
Tanah kaynakları: Yeşaya 41:8–9; 44:21; 49:3–6; 52:13–53:12; 54:1–3. Yorum ve tarih kaynakları: Raşi, Yeşaya 53:1–2; Radak, Yeşaya 53:2; İbn Ezra, Yeşaya 52:13–53:12; Ramban’ın Yeşaya 53 açıklaması; Origenes, Contra Celsum 1.55.
İlgili Makaleler
Yahudi Halkına (İsrael'e) Tekil Halde Hitap Edilir Mi?
Yeşayahu, İsrael’i açıkça tekil “kulum” diye adlandırır; Tsiyon’a dişil tekil biçimlerle seslenir. Tekil gramerden hareketle İsrael’i dışlayan ve yerine İsa’yı koyan misyoner iddiası, İbranice metinle çelişir.
