Misyoner İddiaları Arşivi

Kanıt tek bir benzerliğe değil, birkaç ayrıntının üst üste gelmesine dayanır. Tehillim 69’daki aşağılanma, susama ve yiyeceğe roş, içeceğe homets verilmesi ile İsa’nın son saatlerine ilişkin anlatıları yan yana koyar; ardından bunların daha önce rabbinik kaynaklarda Maşiah’a uygulanmış olduğunu söyler. Hristiyan yorumun dayandığı asıl nokta şudur: yalnız sonraki Hristiyan metinleri değil, Yahudi yorum geleneği de aynı mezmuru Maşiah’a ilişkin bir portre olarak okumuştur.^19381939

Önce mezmurun kendi konuşanını dinlemek gerekir. Şiir “Beni kurtar, Tanrı, sular canıma kadar geldi” diye açılır. Düşmanlar, utanç, yabancılaşma ve Tanrı’nın evi için duyulan kıskançlık peş peşe gelir. Fakat tam bu akışın içinde konuşan kişi şöyle der:

Elohim, atta yada’ta le-ivvalti, ve-aşmotai mimkha lo nikhhadu — “Tanrı, budalalığımı Sen bilirsin; suçlarım Senden gizli değildir.”¹⁹⁴⁰

Hristiyan yorumun genel sisteminde acı çeken kişi kusursuz ve mutlak günahsız Maşiah olmak zorundadır. Tehillim 69’un konuşanı ise kendi ivveletini ve aşamotunu Tanrı’nın bildiğini söyler. “Suç” kelimesini yalnız düşmanların ona yüklediği sahte suçlamalar diye çevirmek mümkün değildir; İbranice cümlenin doğal öznesi konuşanın kendisidir. Bu nedenle mezmuru baştan sona tek bir günahsız Maşiah’ın biyografik monoloğu olarak okumak, şiirin kendi ağzından çıkan bu itirafla gerilim içindedir.^19411942

Klasik Yahudi kaynakları da tek bir çizgi vermez. Raşi başlıktaki al şoşannim ifadesini İsrael’e bağlar: İsrael dikenler arasındaki gül gibidir ve David onun için dua eder. Midraş Tehillim 69 da girişini İsrael’in denizde ve Sinay’da yaşadıkları üzerinden kurar. Bunlar mezmurun hiçbir ayetinin hiçbir zaman Maşiah’a ilişkin bir deraşta kullanılamayacağı anlamına gelmez. Tam tersine, aggadik edebiyatta aynı mezmur farklı sahnelere açılabilir. Fakat Hristiyan yorumun “bu pasajların her biri zaten hahamlar tarafından Maşiah’a uygulanmıştı” biçimindeki toplu iddiası, ayet ayet gösterilmesi gereken bir iddiadır; Raşi ve Midraş’ın başlangıç yönü en azından bunun tek ve zorunlu okuma olmadığını gösterir.^194319441945

Şimdi Hristiyan yorumun en çarpıcı ayrıntısına gelelim. Masoretik numaralandırmada 69:22 şöyledir:

va-yitnu be-varuti roş, ve-litsma’i yaşkuni homets — “Yiyeceğime roş koydular; susadığımda bana homets içirdiler.”¹⁹⁴⁶

Roş bağlama göre zehirli veya acı bir maddeyi, homets ise ekşimiş şarap ya da sirkeyi anlatabilir. Cümle gerçekten aşağılayıcı bir yiyecek-içecek sahnesi verir. Daha sonraki Hristiyan çarmıh anlatısı da ekşi içecek ayrıntısı kullanır. Ortak ayrıntı, Tehillim 69’un İsa’yı önceden tanımladığı sonucunu vermez.^{1947 1948}

Bir metnin daha sonraki bir anlatıda yeniden kullanılması iki ayrı önermeyi birbirine dönüştürmez. “Tehillim 69’daki dil İsa anlatısına uygulanmıştır” tarihsel-edebi bir önermedir. “Tehillim 69 bu nedenle yüzyıllar önce yalnız İsa’yı haber vermiştir” ise kehanet ve kimlik önermesidir. İkinci önerme için mezmurun kendi bağlamında gelecekteki bir David soyuna ilişkin kralı, belirli bir infazı veya Nasıralı İsa’yı tanımlayan ek işaret gerekir. Burada böyle bir kimlik cümlesi yoktur.

Üstelik şiirin sonu bireysel eziyet sahnesinden Siyon’un kurtuluşuna ve Yehuda şehirlerinin yeniden kurulmasına açılır. Tanrı Siyon’u kurtaracak, Yehuda şehirlerini kuracak, kullarının zeraı orayı miras alacaktır. Bu geniş İsrael ufku Raşi ve Midraş’ın topluluk okumasını anlaşılır kılar. Birkaç acı ayrıntısını çekip geri kalan şiiri İsa biyografisinin dışında bırakmak, mezmurun edebi ağırlık merkezini değiştirir.¹⁹⁴⁹

Tehillim 69 ile sonraki Passion anlatıları arasında gerçek sözsel ve imgesel temas vardır. Fakat mezmurun konuşanı kendi suçlarından söz eder, klasik Yahudi yorumunun önemli damarları şiiri İsrael ile ilişkilendirir ve ayet Nasıralı İsa adını vermez. Hristiyan yorumun benzerliği kanıta dönüştürmesi için gereken “bu sözler yalnız gelecekteki günahsız Maşiah’a aittir” halkası metinde bulunmaz.¹⁹⁵⁰

Kaynaklar

1938. Duncan Heaster, Jesus for Jews, Carelinks Publishing, 5-1-1 Appendix, PDF s. 7. Heaster Tehillim 69:19-22’yi küçümsenme ve “wine mixed with gall” başlıkları altında, rabbinik kaynakların Maşiah’a uyguladığı pasajlar listesine koyar. ↩

1939. Heaster aynı yerde listenin Risto Santala, The Messiah in the Old Testament in the Light of Rabbinical Writings (1992) çalışmasına dayandığını söyler. Bu yüzden her ayetin asıl Yahudi kaynağı ayrı ayrı kontrol edilmelidir. ↩

1940. Tehillim 69:6. Masoretik metin: Elohim atta yada’ta le-ivvalti, ve-aşmotai mimkha lo nikhhadu. ↩

1941. İvvelet “budalalık/akılsızlık”; aşamot ise aşam kökünden “suçlar, kabahatler” anlamındadır. Cümle birinci tekil iyelikle konuşanın kendi durumuna bağlanır. ↩

1942. Tehillim 69:5-10. Konuşan haksız düşmanlıktan söz ederken 69:6’da kendi budalalığı ve suçlarını Tanrı’nın bildiğini de söyler. ↩

1943. Raşi, Tehillim 69:1: al şoşannim ifadesini “İsrael hakkında; dikenler arasındaki gül gibi” diye yorumlar. ↩

1944. Midraş Tehillim 69:1. Açılış, şoşannim imgesini İsrael’in deniz, Sinay ve Mişkan deneyimleriyle ilişkilendirir. ↩

1945. Raşi ile Midraş Tehillim aynı metnin Yahudi yorumunda kolektif İsrael ufkunun güçlü olduğunu gösterir. Bu, başka deraşları imkansız kılmaz; Heaster’ın “her pasaj zaten Maşiah’a uygulanmıştı” genellemesini ise ayet bazında kanıt gerektirir. ↩

1946. Tehillim 69:22 (bazı Hristiyan numaralandırmalarında 69:21): va-yitnu be-varuti roş, ve-litsma’i yaşkuni homets. ↩

1947. Roş için bkz. Devarim 29:17; 32:32-33; Yeremya 8:14. Sözcük zehirli/acı madde veya zehir imgesinde kullanılır. ↩

1948. Homets ekşimiş şarap/sirke anlam alanındadır; bkz. Rut 2:14. Heaster’ın “wine mixed with gall” ifadesi ayetin roş ve homets sözcüklerini Passion anlatısıyla eşleştiren yorumudur. ↩

1949. Tehillim 69:31-37. Son bölüm Tanrı’nın Siyon’u kurtarması, Yehuda şehirlerini yeniden kurması ve kullarının zeraının orayı miras almasıyla biter. ↩

1950. Kaynak katmanı ayrımı: Tehillim 69’un şiirsel bağlamı; Raşi ve Midraş Tehillim’in Yahudi yorumları; sonraki Hristiyan Passion uygulaması. Bir katmandaki uygulama diğer katmanın ilk öznesini tek başına belirlemez. ↩

Hristiyan yorum, David’in öyküsünün kendi kan öğretisi için doğurduğu güçlüğü görür. Natan’ın herhangi bir korban sunulmadan önce David’e bağışlandığını bildirdiğini, Tehillim 51’de de David’in korbanlardan ancak bağışlanma sözünden sonra söz ettiğini kabul eder. Bunun üzerine iki ek açıklama getirir. Önce Tanrı’nın David için Sinay antlaşmasının normal düzeninin dışına çıktığını söyler. Ardından David’in vaat edilen Maşiah soyuna imanının bağışlanmasının nedenlerinden biri “olmuş olması gerektiğini” ve kendi sıkıntılarında gelecekte acı çekecek Maşiah soyunun sıkıntılarını görmüş “olabileceğini” ileri sürer. Dikkat edilirse bu noktada açıklama artık Natan’ın sözlerinden çıkmamaktadır. Hristiyan yorumun sistemi için gerekli olan neden, Natan’ın sözlerinin arkasına yerleştirilmektedir.

II. Şemuel 12 çok daha yalın ilerler. Natan, zengin adamın yoksulun tek kuzusunu alması üzerine kurduğu maşal (benzetme/analoji) ile David’i önce kendi yargısının karşısına çıkarır. David hikayeyi başkasının suçu sanarak öfkelenir. Natan’ın “O adam sensin” sözüyle anlatı bir anda David’in kendisine döner. Bundan sonra uzun bir teolojik açıklama gelmez. David, “HaŞem’e karşı günah işledim” der; Natan hemen, “HaŞem de günahını üzerinden geçirdi; ölmeyeceksin” diye cevap verir. Yalkut Şimoni de bu sözü David’in kurtuluşunun merkezine yerleştirir. İsrael’in “Böyle birinin kurtuluşu olabilir mi?” diye sorduğunu aktarır ve cevabı yine Natan’ın sözleriyle verir: “HaŞem günahını üzerinden geçirdi; ölmeyeceksin.”²⁴⁴

Eğer bağışlanmanın gerçek nedeni yüzyıllar sonra ölecek başka bir kişi ise Natan’ın cümlesinde eksik olan şey küçük bir ayrıntı değildir. David’in itirafı görünen olay, gelecekteki Maşiah’ın ölümü ise bağışlanmanın asıl nedeni haline gelir. Oysa Natan ne gelecekteki bir insanın kanından, ne Maşiah’ın acılarından, ne de David’in böyle bir ölüme imanından söz eder. Hristiyan yorumun “olmuş olması gerektiğini” ve “olabileceğini” demek zorunda kalması da bunu gösterir. Bir varsayım, metinde bulunmayan nedeni metinsel bilgiye çeviremez.

Burada daha temel bir mantık sorusu da ortaya çıkar. Hristiyan yorum, Tanrı’nın David’i bağışlamak için Sinay düzeninin dışına çıktığını açıkça kabul eder. Fakat Tanrı bir insanı herhangi bir korban ölümü gerçekleşmeden kendi yetkisiyle bağışlayabiliyorsa, “Tanrı günahı bağışlayabilmek için mutlaka ölüm görmek zorundadır” önermesi artık mutlak değildir. Ya başka bir ölüm bağışlanmanın değişmez şartıdır; o zaman David’in korban olmadan bağışlanması açıklanamaz. Ya da HaŞem gerçek teşuva karşısında başka bir canın ölümü olmadan da günahı kaldırabilir; o zaman David tam olarak bu ihtimali gösterir. “Tanrı burada istisna yaptı” demek, mutlak olduğu söylenen gerekliliği istisnaya açık hale getirir.

Natan’ın devamı bir başka ayrımı öğretir. Bağışlanmak, yapılan şeyin tarih içindeki bütün sonuçlarının silinmesi değildir. David’e “HaŞem günahını üzerinden geçirdi” denir; aynı anlatıda kılıcın evinden ayrılmayacağı, kendi ailesinin içinden felaket doğacağı ve çocuğun öleceği de bildirilir. Bir yaranın kapanması, insanın hiç yaralanmamış olmasıyla aynı şey değildir. Yara iyileşir, fakat izi kalabilir. Günah ile fiziksel yara aynı şey değildir; benzetme yalnız bağışlanma ile tarihsel sonuçların birbirinden ayrılabileceğini gösterir. David’in HaŞem ile ilişkisinde teşuva ve bağışlanma gerçektir, fakat Uriya’nın ölümü ve David’in evinde başlayan kırılmalar tarihten silinmez.

Hazal’ın David’i hatırlama biçimi de bu noktaya uyar. Avoda Zara’da Rabbi Yohanan, Rabbi Şimon ben Yohay adına David’i bireysel günahkar için teşuvanın büyük örneği olarak gösterir: kişi günah işlediğinde David’e bakmalı ve onun gibi dönmelidir. Midraş Tehillim, Tehillim 51’i Natan’ın David’e gelişiyle ilişkilendirir ve David’in “günah işledim” sözünü belirleyici an olarak ele alır. Ardından “HaŞem günahını üzerinden geçirdi” cevabını David’in karanlıktan çıkarılmasıyla açıklar. Tehillim 51’in kendisi de aynı çizgidedir. David, “Hesedine göre bana merhamet et; büyük merhametine göre suçlarımı sil” diye dua eder; sonra “Bende temiz bir kalp yarat, ey Tanrı; içimde doğru bir ruh yenile” der. Rabbeinu Yona, “Tanrı’nın korbanları kırılmış bir ruhtur; kırılmış ve ezilmiş bir kalbi hor görmezsin” sözünü teşuvanın temel ilkeleri arasında okur.²⁴⁵

Mezmurun sonunda Tsion’un yeniden kurulması ve doğru korbanların sunulması istenir. Bu, David’in o ana kadar bağışlanmadığı anlamına gelmez; Natan bağışlanma sözünü zaten vermiştir. David de mezmur boyunca gelecekteki bir Maşiah’ın ölümüne değil, doğrudan HaŞem’in hesedine ve merhametine seslenir. Deraşot HaRan, David anlatısını ağır günaha düşmüş kişinin teşuvadan ümidini kesmemesi gerektiğini öğretmek için kullanır. Akedat Yitshak da David’in “HaŞem’e karşı günah işledim” sözünü bütün yürek ve nefeşle dönüşün örneği olarak ele alır ve hemen ardından gelen “HaŞem günahını üzerinden geçirdi” cevabına dayanır.

Yahudi kaynaklarının hepsi bağışlanma ile bütün kapara sürecini tek bir ana indirgemez. Bazı midraşik gelenekler David’in çocuğun yaşamı için yedi gün dua etmesini, daha fazla merhamet ve kapara ümidiyle açıklar. Şelah ve Reşit Hokhma, Zohar’a dayanarak “HaŞem günahını üzerinden geçirdi” sözünü günahın oluşturduğu katigorun David’in önünden uzaklaştırılması biçiminde daha içsel bir düzeyde yorumlar. Zohar’ın Sulam açıklamasında Bat Şeva ile ilgili günahın Yom Kippur’da bağışlanması ve “ölmeyeceksin” sözünün Duma’nın elinde ölmeme anlamı ele alınırken Uriya meselesi ayrıca tartışılır. Kaynak katmanları farklıdır; fakat hiçbirinde David’in suçu yüzyıllar sonra ölecek günahsız bir Maşiah’a aktarılmaz ve Natan’ın bağışlanma sözü bu gelecekteki ölüme bağlanmaz.²⁴⁶

Bu nüans önemlidir. Yahudi geleneği David’in acılarının kapara içindeki yerini tartışabilir, çocuğun ölümüyle kapara arasında ilişki kurabilir veya David’in yıllar sonra bile günahını zihninden çıkarmamasını açıklayabilir. Bunların hepsi David’in kendi hayatı ve Tanah’ın anlattığı sonuçlar içinde kalır. Hristiyan yorumun açıklamasında ise yeni bir özne eklenir: metinde hiç anılmayan gelecekteki kişi bağışlanmanın gerçek sebebi yapılır.

Hristiyan yorum bu bağlantıyı bazı Tehillimlerin Maşiah’ın acılarını önceden anlattığını söyleyerek güçlendirmeye çalışır. Tehillim 22, 69 ve 32 gibi mezmurları Yeşaya 53 ile bir araya getirir; sonra David’in kendi sıkıntılarında gelecekteki Maşiah soyunun acılarını görmüş olabileceğini söyler. Fakat burada birkaç kabul üst üste biner. Önce bu mezmurların İsa’yı anlattığı varsayılır. Sonra David’in onları aynı anlamda bildiği kabul edilir. Ardından bu varsayılan bilginin David’in bağışlanmasının nedeni olduğu ileri sürülür. II. Şemuel 12 bu zincirin hiçbir halkasını vermez.

David’in soyuna ilişkin İlahi vaadi bildiği elbette doğrudur. II. Şemuel 7’de hanedanının geleceği kendisine bildirilmiştir. Fakat “soyundan gelecek kralı biliyordu” ile “soyundan gelecek günahsız bir kişinin yüzyıllar sonra onun günahı için öleceğine iman ediyordu” aynı önerme değildir. İlki Şemuel kitabında vardır. İkincisi yoktur. Maşiah soyuna ilişkin vaadi bilmek, vekaleten ölüm öğretisini bilmek anlamına gelmez.

Hristiyan yorumun açıklaması bu biçimde kurulduğunda onu yanlışlayabilecek bir Tanah metni de kalmaz. Natan gelecekteki Maşiah’tan söz etmese bağışlanmanın nedeni yine Maşiah sayılır. David korban sunmadan bağışlansa bunun özel istisna olduğu söylenir. David doğrudan HaŞem’in merhametine seslense bu merhametin gizli temelinin yine gelecekteki ölüm olduğu kabul edilir. Hazal David’i teşuvanın örneği saysa bunun arkasında yine görünmeyen Maşiah ölümü bulunduğu ileri sürülebilir. Böyle bir sistem metne göre şekillenmez; metin ne söylerse söylesin önceden belirlenmiş sonuca uyarlanır.

Natan’ın cümlesi buna ihtiyaç bırakmaz. David yaptığı şeyle yüzleşir ve “HaŞem’e karşı günah işledim” der. Natan, “HaŞem günahını üzerinden geçirdi; ölmeyeceksin” diye cevap verir. David sonuçları ağır biçimde yaşayacaktır; Yahudi kaynakları bu sonuçların kapara içindeki yerini farklı şekillerde açacaktır. Fakat gelecekte ölecek bir Maşiah’ı bağışlanmanın sebebi yapan tek bir kelime Natan’ın ağzından çıkmaz. David’in bağışlanmasını İsa’nın gelecekteki ölümüne bağlayan düşünce II. Şemuel’den doğmaz; İsa’nın ölümü zaten teolojik merkez kabul edildikten sonra Tanah’a geriye doğru uygulanır.²⁴⁷

Kaynaklar

243. Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 3–6 ve 19–28. ↩

244. Tanah, II. Şemuel 12:1–14; Yehezkel 18:20–23. ↩

245. Rabbeinu Yona, ilgili açıklama. ↩

246. Kaynaklar: Tanah, II. Şemuel 12; Zohar, Sulam açıklaması. ↩

247. Kabalat.com: “Dürüstlerin Ölümü ile Aklanmak?”; “Niçin İsa’yı Mesih Olarak Kabul Etmiyoruz?”; “Mesih iki kez mi gelecek?”; “Gerçekleşmeyen Kehanetler ve İsa İnancının Ortak Örüntüsü” ↩