Zekeriya 12:10 İsa’dan mı Bahsediyor? “Bana Bakacaklar” ve “Delip Geçtikleri”

Zekeriya 12:10’un tartışması nerede başlıyor?

Zekeriya 12:10, Hristiyan misyonerliğinde İsa’nın çarmıha gerilişinin Tanah tarafından önceden bildirildiğini göstermek için kullanılan ayetlerden biridir. Yuhanna 19:37 ayeti İsa’nın böğrünün mızrakla delinmesinin ardından aktarır ve “Delip geçtiklerine bakacaklar” biçiminde uygular. Vahiy 1:7 de aynı ayetin dilini İsa’ya taşır.

Fakat Zekeriya’nın kendi metni Yuhanna ile başlamaz. Bölüm Yeruşalayim’e karşı toplanan ulusları, Tanrı’nın Yehuda ve Yeruşalayim’i korumasını, savaşta ölenler için büyük bir yas tutulmasını ve ardından İsrael’de gerçekleşecek arınmayı anlatır. Ayetin anlamı önce bu bağlam içinde belirlenmelidir.

Zekeriya 12:10’un İbranicesi şöyledir:

וְשָׁפַכְתִּי עַל־בֵּית דָּוִיד וְעַל יוֹשֵׁב יְרוּשָׁלַ͏ִם רוּחַ חֵן וְתַחֲנוּנִים וְהִבִּיטוּ אֵלַי אֵת אֲשֶׁר־דָּקָרוּ וְסָפְדוּ עָלָיו כְּמִסְפֵּד עַל־הַיָּחִיד וְהָמֵר עָלָיו כְּהָמֵר עַל־הַבְּכוֹר

“David Evi’nin ve Yeruşalayim’de yaşayanların üzerine bir lütuf ve yakarış ruhu dökeceğim; Bana bakacaklar … delip geçtikleri … ve onun için, biricik oğul için yas tutulduğu gibi yas tutacaklar; ilk doğan için acı duyulduğu gibi onun için acı duyacaklar.”

Tartışmanın merkezi, וְהִבִּיטוּ אֵלַי אֵת אֲשֶׁר־דָּקָרוּ — vehibitu elay et aşer dakaru sözlerinin nasıl bağlandığıdır.

“Et aşer” doğrudan “yüzünden” demek değildir

Eski Kabalat makalesinde אֵת אֲשֶׁר — et aşer ifadesi doğrudan “yüzünden/nedeniyle” diye çevrilmiş ve bunun İbranice metnin tek mümkün anlamı olduğu ileri sürülmüştü. Bu kadar kesin bir dilbilgisel hüküm doğru değildir.

אֵת — et normal kullanımında belirli doğrudan nesneyi işaretleyen parçacıktır. אֲשֶׁר — aşer ise “ki, olan, whom/which” türü ilgi yapısını kurar. Bu nedenle Masoretik metnin kelime dizilişi, sözdizimsel olarak “Bana bakacaklar, [şu] delip geçtikleri…” biçimindeki güçlü ve zor bir yapıyı gerçekten taşır. Bazı çevirilerin “Bana, delip geçtikleri kişiye bakacaklar” veya benzeri bir çözüm vermesi yalnızca Hristiyan teolojisinin ürettiği hayali bir gramer değildir.

Buna karşılık klasik Yahudi yorumunda cümle yalnız bu biçimde anlaşılmamıştır. Raşi, Targum Yonatan’ın çizgisini izleyerek sözleri öldürülenler nedeniyle Tanrı’ya yönelme şeklinde açıklar: İsrael, sürgün ve savaşlarda ulusların öldürdüğü kişiler için Tanrı’ya yakaracak ve o ölüm için yas tutacaktır. Revised JPS 2023 de aynı anlamsal çizgiyi “öldürülenler hakkında Bana yas/yakarış yöneltecekler” biçiminde verir.

Burada ayrım açıktır: “yüzünden” sözü et kelimesinin sözlük anlamı değildir; cümlenin bütününü açıklayan bir Yahudi yorumudur. Bu yorum güçlüdür, fakat dilbilgisi ile yorumu birbirine karıştırmadan sunulmalıdır.

Raşi ayeti nasıl okur?

Raşi, “Bana bakacaklar, delip geçtikleri…” sözünü Targum Yonatan üzerinden açıklar. İsrael’in Tanrı’ya, ulusların sürgünde delip öldürdüğü kişiler hakkında yakaracağını söyler. Ardından “onun için yas tutacaklar” ifadesini bu öldürülme ve kayıp üzerine yapılan yas olarak açıklar.

Bu yorumda Tanrı delinen kişi değildir. Tanrı kendisine dönülen ve yakarılan taraftır; yasın nesnesi ise öldürülen insandır veya insanlardır.

Raşi bununla yetinmez. Aynı ayetin rabbinik deraş düzeyinde Maşiah ben Yosef hakkında yorumlandığını da kaydeder ve Sukkah 52a’ya gönderme yapar. Bu ayrıntı özellikle önemlidir; çünkü klasik Yahudi geleneği ayetin içindeki öldürülen figürü bütünüyle reddetmez. Fakat bu figürü İsa olarak da tanımlamaz.

Sukkah 52a: Maşiah ben Yosef ve başka bir yorum

Talmud Bavli, Sukkah 52a’da Zekeriya’daki büyük yasın ne hakkında olduğunu tartışır. Rabbi Dosa ile Hahamlar arasında aktarılan görüşlerden birine göre yas, gelecekteki savaşta öldürülen Maşiah ben Yosef içindir. Diğer görüş ise yasın öldürülen yetser hara, yani kötü eğilim üzerine olduğunu söyler.

Talmud birinci görüşü açıklarken Zekeriya 12:10’u doğrudan aktarır: “Bana bakacaklar… delip geçtikleri… ve onun için biricik oğul için yas tutulduğu gibi yas tutacaklar.”

Bu kaynak iki önemli sonucu ortaya koyar. Birincisi, Yahudi geleneği Zekeriya 12:10’u İsa’dan bağımsız olarak yüzyıllardır kendi eskatolojik kavramları içinde okumuştur. İkincisi, ayetin “öldürülen meshedilmiş kişi” ile ilişkilendirilmesi bile Hristiyan sonucuna götürmez. Sukkah’taki figür Maşiah ben Yosef’tir; David soyundan gelen nihai Maşiah değildir ve Tanrı’nın beden almış hali olarak tanımlanmaz.

Bölümün bağlamı nedir?

Zekeriya 12:1’den itibaren anlatının merkezi Yeruşalayim’dir. Dünya ulusları kente karşı toplanır. Tanrı Yehuda’yı ve Yeruşalayim’i korur. “O gün Yeruşalayim’e karşı gelen bütün ulusları yok etmeye çalışacağım” denildikten hemen sonra David Evi ve Yeruşalayim halkı üzerine lütuf ve yakarış ruhunun dökülmesi anlatılır.

Ardından büyük yas gelir. Ayet 11 bu yası Megiddo ovasındaki büyük yasla karşılaştırır. Ayetler 12–14, David Evi’nden Levi Evi’ne kadar bütün ülkenin aile aile yas tutacağını söyler. Zekeriya 13:1 ise doğrudan devam eder:

“O gün David Evi ve Yeruşalayim’de yaşayanlar için günah ve arınma amacıyla bir kaynak açılacak.”

Bu nedenle 12:10’un ana anlatısı tek bir kişinin Roma dönemindeki idamını açıklamak değildir. Metin, Yeruşalayim’in nihai krizi, İsrael’in kayıpları, ulusal yas, Tanrı’ya dönüş ve arınma zincirinin içindedir.

Hadad-Rimmon ve Megiddo neden önemlidir?

Zekeriya 12:11 büyük yasın büyüklüğünü Hadad-Rimmon/Megiddo yasına benzetir. Raşi burada iki tarihsel yas geleneğini anımsatır ve özellikle Megiddo’da öldürülen Kral Yoşiyahu için tutulan yası aktarır. Divrei Hayamim II 35:22–25, Yoşiyahu’nun Megiddo’da vurulup ölmesini ve Yeremya ile bütün Yehuda’nın onun için ağıt yakmasını anlatır.

Karşılaştırmanın işlevi açıktır: Zekeriya gelecekteki yası, İsrael tarihinde büyük bir önderin savaşta ölümü üzerine tutulan ulusal yasla ölçer. Bu karşılaştırma, Sukkah 52a’daki Maşiah ben Yosef yorumunun neden doğal bir Yahudi okuması haline gelebildiğini de açıklar.

Yuhanna 19:37 Zekeriya’yı nasıl kullanır?

Yuhanna 19:37’nin Yunancası:

ὄψονται εἰς ὃν ἐξεκέντησαν

yaklaşık olarak “Delip geçtikleri kişiye bakacaklar” demektir.

Bu cümle Masoretik metnin kelimesi kelimesine Yunanca karşılığı değildir. Masoretik metindeki “Bana — אֵלַי” birinci şahıs yönelimi Yuhanna’nın alıntısında yer almaz; cümle üçüncü şahıs bir figüre yöneltilmiştir. Bu nedenle Yuhanna’nın Zekeriya’yı İsa’ya uyarladığı açıktır.

Fakat buradan “Yuhanna İbraniceyi bilerek tahrif etti” sonucu çıkmaz. Metin tarihi daha karmaşıktır. Zekeriya’nın Eski Yunanca çevirisi, Masoretik metindeki דקרו — dakaru, ‘delip geçtiler’ fiilini aynı şekilde vermemiştir; farklı bir Yunanca okuma kullanır. Buna karşılık Aquila ve Theodotion gibi daha sonraki Yahudi/Yunanca revizyon gelenekleri “delip geçmek” anlamını veren Yunanca fiili taşır. Yuhanna’nın kullandığı biçim de “delip geçmek” anlamında İbranice metne yakındır.

Dolayısıyla kanıtlanabilen şey şudur: Yuhanna, Zekeriya 12:10’u İsa’nın ölümüne uygularken ayetin kişi yapısını uyarlamıştır ve “delip geçmek” fiilini koruyan İbraniceye yakın bir metin geleneği kullanmıştır. Bunun hangi ara metin üzerinden geldiği ayrıca bir metin-kritik sorudur. Kasıtlı sahtekârlık iddiası filolojik kanıtın yerine geçemez.

Yuhanna’nın uygulaması Zekeriya’nın ilk anlamını belirler mi?

Hayır. Daha sonraki bir metnin önceki bir ayeti kendisine uygulaması, önceki metnin tarihsel ve edebi anlamını geriye doğru değiştirmez.

Yuhanna kendi teolojisi içinde Zekeriya’daki “delip geçilen” figürü İsa’ya bağlar. Fakat Zekeriya 12’nin kendi bağlamı Yeruşalayim’e saldıran uluslar, Tanrı’nın İsrael’i savunması, ulusal yas ve ardından gelen arınmadır. Klasik Yahudi kaynakları da bu ayeti İsrael’in öldürülenleri, Maşiah ben Yosef veya eskatolojik arınma çerçevesinde okur.

Hristiyan yorumun ayrıca çözmesi gereken başka bir sorun daha vardır. Zekeriya 12’de olayların sırası, Yeruşalayim’in kuşatılması ve kurtuluşuyla doğrudan bağlantılıdır. İsa’nın MS birinci yüzyıldaki ölümünün ardından ise Zekeriya’nın anlattığı sonuçlar gerçekleşmemiştir. Yeruşalayim ulusların saldırısından nihai biçimde kurtarılmamış, tersine birkaç on yıl sonra Roma tarafından yıkılmış; Bet HaMikdaş ortadan kaldırılmış ve uzun sürgün başlamıştır.

Bu nedenle ayeti İsa’nın ölümüne uygulamak, Zekeriya 12’nin gerçekleştiğini göstermek değildir. Yalnızca Yuhanna’nın Zekeriya’nın dilini kendi İsa anlatısına uyguladığını gösterir.

“Bana” ve “onun için” neden aynı ayette?

Masoretik metnin en dikkat çekici özelliği, “Bana — אֵלַי” ifadesinden hemen sonra yasın üçüncü şahısla “onun için — עָלָיו” anlatılmasıdır. Bu kişi değişimi ayetin yorum tarihinin temel nedenlerinden biridir.

Raşi’nin okuması bu farkı doğal biçimde korur: İsrael Tanrı’ya yönelir; yas ise öldürülen kişi veya kişiler içindir. Sukkah 52a’nın Maşiah ben Yosef açıklaması da yas tutulan insan figürünü Tanrı’dan ayırır.

Hristiyan enkarnasyon okuması ise ilk şahıstaki Tanrısal konuşan ile üçüncü şahıstaki öldürülen figürü aynı ontolojik kişi içinde birleştirmek zorundadır. Bu sonuç İbranice zamir değişiminden zorunlu olarak çıkmaz. Tam tersine klasik Yahudi kaynakları aynı metni Tanrı ile öldürülen figürü ayırarak okuyabilmektedir.

Zekeriya 12:10 İsa’nın Tanrı olduğunu kanıtlar mı?

Hayır. Masoretik metnin zor cümle yapısı kabul edilse ve “Bana, delip geçtikleri…” biçiminde çevrilse bile bundan Hristiyan enkarnasyon öğretisi çıkmaz.

Bir peygamberlik metninde Tanrı’nın kendisine yapılan saldırıyı halkına veya temsilcisine yapılan saldırıyla özdeşleştirmesi Tanah’a yabancı değildir. Tanrı’nın halkına yapılan eylemler O’na yönelmiş sayılabilir. Aynı şekilde ayetin hemen ardından “onun için” diye ayrı bir yas nesnesine geçmesi, konuşan Tanrı ile öldürülen figürün aynı kişi olmak zorunda olmadığını gösterir.

Daha önemlisi, Tanah hiçbir yerde Zekeriya 12:10’u kullanarak Tanrı’nın insan bedeni alacağını, çarmıha gerileceğini, üç kişili tek özün ikinci kişisi olacağını veya ölümünün günahların vekâleten kefareti olacağını öğretmez. Bunlar ayetin sözcüklerinden değil, daha sonraki Hristiyan teolojisinden gelir.

Sonuç

Zekeriya 12:10’un eski Kabalat yazısındaki iki iddia düzeltilmelidir. Et aşer sözleri kendi başına “yüzünden/nedeniyle” demek değildir; bu, Raşi ve Targum gibi Yahudi yorumlarının cümleye verdiği anlamdır. Aynı şekilde Yuhanna 19:37’nin Masoretik metindeki “Bana” ifadesini üçüncü şahsa uyarlaması gerçektir, fakat bundan kasıtlı metin sahtekârlığı sonucu çıkarılamaz.

Daha güçlü Yahudi argümanı buna ihtiyaç duymaz. Zekeriya 12’nin bağlamı Yeruşalayim’in gelecekteki krizi, İsrael’in kurtuluşu, savaşta kaybedilenler için ulusal yas ve arınmadır. Raşi ayeti ulusların öldürdüğü İsraelliler için Tanrı’ya yakarış olarak okur. Sukkah 52a ayeti bir görüşte öldürülen Maşiah ben Yosef ile ilişkilendirir. Her iki durumda da metin İsa’nın birinci yüzyıldaki çarmıha gerilişini, Tanrı’nın beden almasını veya Hristiyan Üçlü Birlik öğretisini anlatmaz.

Yuhanna, Zekeriya 12:10’u İsa’ya uygulamıştır. Zekeriya 12:10 ise kendi bağlamında İsa’yı bildiren bir peygamberlik değildir.

Kaynaklar

Tanah: Zekeriya 12:1–14; 13:1; Divrei Hayamim II 35:20–25.

Raşi, Zekeriya 12:10–11: İsrael’in uluslar tarafından öldürülenler nedeniyle Tanrı’ya yönelmesi; rabbinik Maşiah ben Yosef yorumu; Megiddo’daki Yoşiyahu yasının açıklanması.

Targum Yonatan, Zekeriya 12:10: Ayeti Tanrı’ya yakarış ve İsrael’in uğradığı kayıp çerçevesinde açıklar.

Talmud Bavli, Sukkah 52a: Büyük yas hakkında Maşiah ben Yosef’in ölümü ile yetser hara’nın ortadan kaldırılması görüşleri.

Revised JPS Tanakh 2023, Zekeriya 12:10: “Bana… öldürülenler hakkında” anlam çizgisini yansıtan Yahudi çeviri.

Yuhanna 19:34–37; Vahiy 1:7: Zekeriya 12:10’un Hristiyan metinlerindeki uygulaması.

Eski Yunanca Zekeriya 12:10; Aquila ve Theodotion: “Delip geçmek” fiilinin Yunanca aktarım tarihindeki farklılıklar.