Mezmur 22 Neyi Anlatıyor? İsa, İsrael ve Metnin Kendi Bağlamı
Mezmur 22, en ağır terk edilmişlik duygusuyla başlayıp Aşem’in kurtarışının topluluk önünde ilan edilmesiyle sona eren güçlü bir yakarıştır. Hristiyan Yeni Ahit, mezmurun bazı cümlelerini İsa’nın çarmıh anlatısına uygular; bu nedenle misyonerlikte bölüm çoğu zaman doğrudan İsa’nın infazını önceden bildiren bir kehanet gibi sunulur. Fakat mezmurun kendi sesi, klasik Yahudi yorumları ve metin tarihi birlikte okunduğunda bu sonuç zorunlu değildir.
Mezmurun konuşanı kimdir?
Başlık לַמְנַצֵּחַ עַל־אַיֶּלֶת הַשַּׁחַר מִזְמוֹר לְדָוִד der ve mezmuru Kral David ile ilişkilendirir. İlk kişi konuşan ağır sıkıntı içindedir: düşmanları kendisiyle alay eder, onu boğalar, aslanlar ve köpekler gibi vahşi imgelerle kuşatır; gücü tükenir ve Aşem’e yardım için seslenir.
Klasik Yahudi yorumunda tek bir katman yoktur. Raşi, ayelet haşahar başlığını İsrael topluluğuna uygular ve Hazal’ın Ester’e ilişkin deraşını da aktarır. Radak, mezmurun sürgündeki İsrael’e uygulanmasını en güçlü açıklama olarak görür; aynı zamanda David’in kendi sıkıntılarıyla ilişkilendiren yorumların varlığını da kaydeder. Böylece kişisel dua ile İsrael’in kolektif deneyimi birbirini dışlamayan yorum katmanları oluşturur.
Mezmur ölümle değil kurtuluşla sonuçlanır
Mezmurun yapısındaki en önemli nokta 22. ayetten sonra belirginleşir. Konuşan Aşem’in kendisini kurtardığını ilan eder ve ardından:
“Adını kardeşlerime anlatacağım; topluluğun içinde Seni öveceğim.”
Tehillim 22:23
der. Aşem “mazlumun sıkıntısını küçümsememiş”, onun feryadını işitmiştir. Konuşan bundan sonra topluluğun içinde övgüde bulunur ve adaklarını yerine getirir. Şiirin kendi hareketi acı → dua → kurtuluş → ilan → evrensel övgü şeklindedir. Metin konuşanın öldüğünü, üç gün sonra dirildiğini veya ölümünün başkalarının günahına kefaret olduğunu söylemez.
“Ellerim ve ayaklarım” tartışması mezmurun tamamını belirlemez
Tehillim 22:17’deki כָּאֲרִי — ka’ari, “aslan gibi” ile eski fiilsel כארו / כרו okuma geleneği gerçek bir metin-kritik tartışmadır. Septuaginta, Nahal Hever ve bazı İbranice tanıklar fiilsel bir geleneğe işaret eder. Bu veriyi saklamak doğru değildir. Buna karşılık “fiilsel okuma var → kesin ‘deldiler’ demektir → eller ve ayaklara çivi → Roma çarmıhı → İsa” zincirinin son basamakları metin eleştirisi değil Hristiyan yorumudur.
Bu sorun Kabalat’taki Mezmur 22:16/17 metin incelemesinde ve Nahal Hever incelemesinde ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Buradaki sonuç daha basittir: hangi eski okuma tercih edilirse edilsin, tek bir tartışmalı kelime bütün mezmuru çarmıh kehanetine dönüştürmez.
Ulusların Aşem’e dönmesi neyin sonucudur?
Mezmurun sonunda “yeryüzünün bütün uçları Aşem’i hatırlayıp O’na dönecek” denir. Hristiyan okuma bunu İsa’nın ölümünden sonra Hristiyanlığın yayılmasına bağlar. Fakat şiirin kendi nedenselliği farklıdır: Aşem mazlumun feryadını işitir, onu kurtarır; bu kurtuluş toplulukta ilan edilir ve Aşem’in krallığı ulusların önünde tanınır.
Bu yapı Tanah’ın daha geniş kurtuluş diliyle uyumludur. Yeşayahu, Tsefanya ve Zeharya’da ulusların Aşem’i tanıması İsrael’in tarihsel kurtuluşu, Siyon’un yükselişi ve Aşem’in egemenliğinin görünür hale gelmesiyle bağlantılıdır. Zeharya 8:23’te uluslar bir Yahudi’nin giysisine tutunup “Sizinle gidelim; çünkü Elokim’in sizinle olduğunu işittik” der. Tanah’ın evrensel dönüş resmi, İsa’ya iman eden dünya fikrine indirgenmez.
Yeni Ahit’in Mezmur 22’yi kullanması neyi gösterir?
Matta ve Markos’un çarmıh anlatıları Mezmur 22’nin dilini bilinçli biçimde kullanır. Bu, Hristiyan yazarların İsa’nın ölümünü mezmur üzerinden yorumladığını gösterir. Fakat daha sonraki bir metnin eski bir mezmuru kendi anlatısına uygulaması, eski mezmurun ilk anlamının zorunlu olarak o sonraki olayı haber verdiğini kanıtlamaz.
Yahudi yorum yönteminde de ayetler daha sonraki olaylara deraş yoluyla uygulanabilir. Böyle bir uygulama peşatı ortadan kaldırmaz. Hristiyan Yeni Ahit’in Mezmur 22’yi İsa’ya uygulaması, Hristiyan teolojisinin kendi metinlerarası okumasıdır; Tanah’ın kendi bağlamında İsa’nın adını, çarmıhı, dirilişi veya vekâleten kefareti ortaya çıkarmaz.
Sonuç
Mezmur 22 İsa’nın çarmıha gerilmesini zorunlu biçimde önceden bildiren bir kehanet değildir. Şiir, ağır acı içindeki konuşanın Aşem’e yakarmasını, Aşem tarafından kurtarılmasını ve bu kurtuluşun İsrael topluluğunda ve sonunda uluslar arasında Aşem’in yüceliğinin tanınmasına yol açmasını anlatır.
Raşi ve Radak’ın İsrael/Ester/sürgün uygulamaları Yahudi deraş ve yorum geleneğinin gerçek parçalarıdır. Metin-kritik varyantlar da gerçektir. Fakat bunların hiçbiri Hristiyan doktrinini Tanah’ın zorunlu anlamına dönüştürmez. Çarmıh okuması, Mezmur 22’nin üzerine daha sonra kurulan Hristiyan kristolojik okumadır.
Temel kaynaklar
Tehillim 22; Raşi, Tehillim 22:1 ve 22:17; Radak, Tehillim 22:1; Megilla 15b; Septuaginta Mezmur 21; 5/6ḤevPs; Matta 27 ve Markos 15.
