Misyoner İddiaları Arşivi

4 iddia Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası

45. İddia: Soy kayıtlarının kaybolması Levi kohenliğinin Tanrı tarafından sona erdirildiğini gösterir

Kutsal yerde kohen olarak görev yapabilmek için Aharon soyundan gelmek gerekir. Bu yüzden Tapınak hizmeti yeniden kurulduğunda, göreve başvurup soy kaydını bulamayan ailelerin durumu araştırılmıştır. Ezra bu incelemenin nasıl yapıldığını anlatır.

İddiayı ve cevabı oku

Hristiyan İddiası:

Kutsal yerde kohen olarak görev yapabilmek için Aharon soyundan gelmek gerekir. Bu yüzden Tapınak hizmeti yeniden kurulduğunda, göreve başvurup soy kaydını bulamayan ailelerin durumu araştırılmıştır. Ezra bu incelemenin nasıl yapıldığını anlatır.

Bu görüşü savunan Hristiyanlar, kohenlerin soy kayıtlarının İsa’dan kısa süre sonra kaybolduğunu ileri sürerler. Ezra 2:62’yi, soyunu kanıtlayamayan bir kişinin kohenlik yapamayacağına dayanak gösterir ve Aharon soyuna verilen görevin artık sürdürülemeyeceği sonucunu çıkarırlar. Onlara göre kayıtların kaybı, Tanrı’nın eski kohenliği sona erdirdiğini ve İsa’nın Malkitsedek’e benzeyen yeni bir kohenlik kurduğunu gösterir.

Tanah’ın Cevabı:

Ezra’nın anlattığı olayda bazı aileler soy kayıtlarını bulamaz ve kohenlikten dışlanır. Aynı sırada diğer kohenler görevlerini sürdürür. Anlatının sonucu kohenliğin kaldırılması değil, göreve kimin katılabileceğinin araştırılmasıdır.

Ezra 2:61–63, Habaya, Hakots ve Barzillay ailelerinin kayıtlarını arayıp bulamadığını söyler. Yönetici, Urim ve Tumim aracılığıyla karar verecek bir kohen ortaya çıkıncaya kadar bu ailelerin en kutsal yiyeceklerden yemesini yasaklar. Urim ve Tumim, başkohenin göğüs giysisinde bulunur ve Haşem’e danışmak için kullanılırdı. Nehemya 7:63–65 aynı aileleri ve kararı aktarır. Metin bekleyişin ne kadar süreceğini söylemez.

Oysa aynı listede başka kohen aileleri sayılarıyla yer alır (Ezra 2:36–39). Hemen sonra kohenler sunağı kurar, sabah ve akşam sunularını getirir ve Sukkot’u Tora’da yazıldığı gibi kutlar. Hizmet başladığında Tapınağın temeli henüz atılmamıştır (Ezra 3:1–6). Bazı ailelerin soyundaki belirsizlik, diğer kohenlerin hizmetini durdurmamıştır.

Bu araştırmanın nedeni Tora’daki görev ayrımıdır. Bamidbar 18:1–7, sunak ve kutsal alanla ilgili kohenlik görevini Aharon’a ve oğullarına verir. Diğer Leviler onlara yardım eder. Bir kişinin bu görevi üstlenebilmesi için Aharon soyundan olup olmadığı önemlidir. Kimlik belgesinin kaybolması insanın ailesini değiştirmez; o aileye ait olduğunu kanıtlamayı güçleştirir. Kohenlikte belge eksikliği ciddi bir engel doğurur, ancak görevi başka bir soya devretmez.

Talmud, bu ailelerle ilgili açıklamasında hazaka ilkesini, yani daha önce bilinen bir durumun belli sınırlar içinde geçerli sayılmasını ele alır. Ailelerin daha önce yararlandığı bazı hakların sürmesiyle, kesin soy kaydı gerektiren alanları birbirinden ayırır. Talmud, ailelerin Babil’de yararlandıkları terumayı, yani kohenlere ayrılan ürün payını yemeyi sürdürmesini önceki uygulamayla ilişkilendirir. Buna karşılık Ezra’da, soy kayıtları bulununcaya veya belirtilen yolla karar verilinceye kadar en kutsal yiyeceklerden yemeleri yasaklanmıştır. Talmud, teruma izninin kapsamı hakkında farklı açıklamalar da ele alır. Önceki uygulamaya dayanmak ile kesin soy kaydını göstermek aynı şey değildir (Kiduşin 69b). Başka bir bölüm, Urim ve Tumim için bekleyişi ölülerin dirilmesi ve David soyundan Maşiah’ın gelişi gibi geleceğe uzanan bir bekleyişle karşılaştırır (Sota 48b).

Ezra, Babil sürgününden dönen belirli aileleri anlatır. İsa’dan sonraki Roma döneminin arşivleri hakkında bilgi vermez. Dolayısıyla ayet, bütün kohen kayıtlarının o dönemde kaybolduğu iddiasını kanıtlamaz. Böyle bir kayıp yaşandığında ortaya çıkacak sorun, görev yapacak kişilerin nasıl belirleneceğidir. Kayıp, Aharon soyuna verilen görevin İsa’ya geçtiğini göstermez.

Bir hizmetin uzun süre yapılamaması, buyruğun kaldırıldığını da göstermez. Birinci Tapınak yıkıldıktan sonra Haşem, Pers kralı Koreş’i Tapınağın yeniden yapılması için harekete geçirir (Ezra 1:1–4). Tapınak tamamlanınca kohenler ve Leviler, “Moşe’nin kitabında yazıldığı gibi” görevlerine yerleştirilir (Ezra 6:15–18). Yıkım hizmeti kesintiye uğratmış, Tora’nın hükmünü ortadan kaldırmamıştır.

Haşem, Pinhas’a ve ondan sonraki soyuna sürekli kohenlik antlaşması verir (Bamidbar 25:12–13). Yeremya 33:17–22 de David’in hanedanıyla Levili kohenlerin geleceğini birlikte güvenceye alır. Bu antlaşmaların bozulması, gece ve gündüzün düzeninin bozulmasına bağlanır. Soy kayıtlarının kaybı bir iptal şartı olarak verilmez.

Malaki 3:1–4, Levi oğullarının arıtılacağını ve Haşem’e doğrulukla sunu getireceğini söyler. Yeruşalmi, bu ayeti Levi kabilesinin gelecekte arınmasıyla ilişkilendirir (Yeruşalmi, Kiduşin 4:1:14). Yehezkel 44:15–16 ise gelecekte Haşem’e yaklaşıp yağ ve kan sunacak kişileri הַכֹּהֲנִים הַלְוִיִּם בְּנֵי צָדוֹק, yani “Levili kohenler, Tsadok oğulları” olarak adlandırır. Peygamber, putperestliğe katılan Levilerle sadık kalan Tsadok oğullarına farklı görevler verir (Yehezkel 44:10–16).

Yehezkel’in tasvirinde sunak hizmeti yapacak aile, Tsadok’un oğulları diye adlandırılır. Peygamber onların bu görevi, İsrael yoldan saptığında kutsal hizmeti korudukları için üstleneceklerini söyler. Burada geçmişteki hizmeti gelecekte sürdürecek aile belirlenmiştir. Ezra’daki soy kayıtlarının araştırılması da bu yüzden anlamlıdır. Mesele, görev yapacak kişinin hangi aileden geldiğinin saptanmasıdır. (Yehezkel 44:15–16).

Bu aileleri Kilisenin veya başka bir ruhsal topluluğun sembolü saymak, Yehezkel’in aynı soy içinde yaptığı ayrımı siler. Gelecekte gerçek Levili kohenlerin bulunacağını, fakat sunularının yalnız İsa’yı anma veya törensel arınma için olacağını söylemek de soyun ortadan kalktığı iddiasını doğrulamaz: Bu yorumda da aynı soy hizmet etmektedir. Tehilim 110’daki Malkitsedek sözü ise kayıtlar kaybolunca Aharon oğullarının görevine son verileceğini söylemez.

Ezra’nın anlattığı olayda kayıt bulunamadığında kohenlik ölçüsü terk edilmez; tam tersine, bu ölçü korunduğu için ailelerin görevi sınırlandırılır. Bir arşivin kaybını Haşem’in antlaşmayı sona erdirdiğine işaret saymak, hem Ezra’nın uygulamasını hem de peygamberlerin aynı soy için verdiği gelecek sözünü tersine çevirir.

Tanah kaynakları: Ezra 1:1–4, 2:36–39, 2:61–63, 3:1–6, 6:15–18; Nehemya 7:63–65; Bamidbar 18:1–7; Bamidbar 25:12–13; Yeremya 33:17–22; Malaki 3:1–4; Yehezkel 44:10–16; Tehilim 110:1–7. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Bamidbar 18:1–7; Bamidbar 25:12–13.

Metindeki ek kaynak bağlantıları · https://www.sefaria.org/Kiddushin.69b.

Bu iddianın sayfası

1. İddia: Yeni bir antlaşmadan söz edilmesi, Sinay antlaşmasının yetersiz olduğunu gösterir

Sinay’da Haşem ile İsrael arasında bir antlaşma kuruldu. Haşem’in verdiği Tora, halkın bu antlaşma içinde nasıl yaşayacağını belirledi. İsrael bu bağlılığı sürdürmeyince Yeremya, İsrael ve Yehuda ile yeni bir antlaşma yapılacağını bildirdi.

İddiayı ve cevabı oku

Hristiyan İddiası:

Sinay’da Haşem ile İsrael arasında bir antlaşma kuruldu. Haşem’in verdiği Tora, halkın bu antlaşma içinde nasıl yaşayacağını belirledi. İsrael bu bağlılığı sürdürmeyince Yeremya, İsrael ve Yehuda ile yeni bir antlaşma yapılacağını bildirdi.

Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Yeremya 31’de yeni bir antlaşma vaat edilmesinden Sinay’da verilen Tora’nın geçici bir görevi olduğu sonucunu çıkarırlar. Tora’nın Haşem (Tanrı) tarafından verildiğini, doğru ve kutsal olduğunu kabul ederler. Onlara göre İsa Tora’yı tamamlamış, ölümüyle yeni antlaşmayı başlatmış ve Moşe’nin Tora’sının Sinay antlaşmasından doğan bağlayıcılığı sona ermiştir. Bu görüşte ahlaki emirler sürer. Şabat, bayramlar, kohenlik görevi ve kurbanlar ise İsa’da asıl anlamlarına ulaşır. Kohenler, Tapınakta kutsal hizmeti yerine getiren görevlilerdir. Yeni antlaşmanın bütün sonuçlarının gelecekte ortaya çıkması beklenir.

Tanah’ın Cevabı:

Yeni antlaşma, geçmişte ikiye ayrılan halkın iki kesimi olan İsrael Evi ve Yehuda Evi ile yapılacaktır. Bu antlaşmada Haşem’in Tora’sı halkın yüreğine yerleşecektir: “Tora’mı onların içine yerleştireceğim ve yüreklerine yazacağım” (Yeremya 31:30–33). İnsan bir buyruğu bildiği halde ona karşı gelebilir. Buyruk yüreğine yerleştiğinde hayatını ona göre düzenler. Yeni antlaşmada insanlar Tora’ya içten ve kalıcı biçimde bağlanacaktır. Önceki antlaşmada halk emirleri biliyor, ama onlara her zaman uymuyordu. Yeni antlaşmada ise Haşem’in emirleriyle halkın yaşadığı hayat arasındaki bu kopuş giderilecektir.

Mısır’dan çıkarılan atalar antlaşmayı çiğnemişti. Sinay’da verilen hükümler doğru, buyruklar iyiydi. Buna rağmen halk, Tora’ya dönmesi için yapılan uyarılara direnmişti (Nehemya 9:13–14, 29). Ülkenin uğradığı felaketin nedeni de halkın önüne konulan Tora’nın terk edilmesi ve Haşem’in sesinin dinlenmemesiydi (Yeremya 9:12–13). İtaatsizliğin ardından halk sürgüne gönderildi. Haşem, düşmanlarının ülkesindeki İsrael’i bütünüyle reddetmeyeceğine, antlaşmasını bozmayacağına ve Mısır’dan çıkardığı atalarla yaptığı antlaşmayı hatırlayacağına söz vermişti (Vayikra 26:44–45).

Haşem’e dönüşe bağışlanma da eşlik eder. İstemeden işlediği günah için sunu getiren kişi bağışlanır (Vayikra 4:27–31). Kötü kişinin yolunu, haksız kişinin düşüncelerini bırakıp Haşem’e dönmesi istenir; O bolca bağışlayacaktır (Yeşaya 55:6–7). Yeremya 31:33’te de Haşem, “Suçlarını bağışlayacağım ve günahlarını bir daha anmayacağım” der. Hristiyan iddiasında geçmişteki bağışlanmaların bile İsa’nın ölümüne ve dökülen kanına bağlı olduğu söylenir. Böylece Hristiyan öğretisinden alınan ve ayetlerde bulunmayan bir koşul, bütün bu bağışlanma vaatlerine eklenir.

Yehuda’nın günahı yüreğine kazınmıştı; gelecekte aynı yüreğe Haşem’in Tora’sı yazılacaktır (Yeremya 17:1). Buyrukların yürekte tutulması daha önce de istenmişti. Devarim 6:6’da o gün verilen sözlerin yürekte olması emredilir; Yeşaya 51:7’de Tora’yı yüreğinde taşıyan halka seslenilir. Yeni antlaşmada bu bağlılık bütün halka yerleşecek ve kalıcı olacaktır. Haşem, kendisinden ayrılmamalarını sağlayan saygıyı yüreklerine koyacaktır (Yeremya 32:37–40). Yeremya 31:33’teki “Küçüklerinden büyüklerine kadar hepsi Beni tanıyacak” sözü bütün antlaşma halkını kapsar. Artık kardeşini Haşem’i tanımaya çağırması gereken bir kesim kalmayacaktır. Yehezkel 44:23’te ise kutsal hizmetle görevli kohenler, kutsal ile sıradanın, temiz ile kirlinin ayırt edilmesini öğretir. İnsan Haşem’i tanıyıp O’na bağlı yaşayabilir ve aynı zamanda bu ayrıntıları öğrenebilir.

Moşe, sürgünden dönecek halkın nasıl yaşayacağını da anlatmıştır. Devarim 30:1–14’te İsrael dağıldığı ülkelerden toplanır ve atalarının ülkesine getirilir. Haşem, halkın ve çocuklarının yüreğini sünnet ederek kendisini bütün yürekleriyle sevmelerini sağlayacaktır. Sevgiyi engelleyen iç direnç giderildiğinde halk yeniden itaat edecektir: “Yeniden Haşem’in sesini dinleyecek ve bugün sana buyurduğum O’nun bütün mitsvalarını yerine getireceksin.” (Devarim 30:8). Tora’da yerine getirilmesi istenen buyruğa mitsva denir. “Bugün sana buyurduğum” diyen Moşe’dir; gelecekte yapılacak olanlar, onun o gün verdiği emirlerdir. Birkaç ayet sonra bunlar “bu Tora kitabında yazılı” emirler ve hükümler olarak yeniden belirtilir (Devarim 30:10).

Bir emri yerine getirmek, onun istediği davranışı yapmaktır. Şabat buyruğu insana Haşem’e güvenmeyi öğretebilir. Fakat Haşem’e güvenmek, belirlenmiş günde Şabatı koruma emrinin yerine geçmez. Emrin öğrettiği düşünce ile istediği davranış birlikte bulunur.

Hristiyan iddiasında, Tora’nın İsa aracılığıyla bir ahlaki rehber olarak okunması eski emirleri yerine getirmek sayılır. Bu iddia, emrin anlamını benimsemekle emri uygulamayı birbirine karıştırır. Şabatı koruma yükümlülüğünün İsa’nın gelişiyle sona erdiği söylenirse, artık o günün korunması emredilmiyor demektir. Moşe ise yüreği değişen halkın yapacağı şeyleri belirli bir kitaba, o gün kendilerine verdiği emirlere bağlamıştır.

Bu emirleri yerine getirme sorumluluğu çocuklara ve sonraki kuşaklara da geçer. Devarim 29:28’de gizli şeyler Haşem’e, açıklanmış olanlar ise Tora’nın bütün sözlerini yerine getirmek üzere İsrael’e ve çocuklarına sonsuza kadar aittir. Şabat da İsrael oğullarının kuşakları boyunca koruyacakları kalıcı antlaşma ve Haşem ile aralarındaki kalıcı işarettir (Şemot 31:16–17). Halktan, emirleri ekleme veya eksiltme yapmadan koruması istenir (Devarim 4:2). Şabatın görevinin bittiğini söylemek, sonraki kuşaklara açıkça verilen koruma emrini geçersiz saymaktır.

Yehezkel, Haşem’in sözünü dinlemeye direnen insanın nasıl değişeceğini anlatır. Taşlaşmış yürek çıkarılacak, yerine canlı ve karşılık verebilen bir yürek verilecektir. Uluslar arasına dağılmış İsrael kendi ülkesine getirilecek; Haşem’in ruhu halkın içine konulacak ve halk O’nun hükümlerinde yürüyüp kurallarını koruyacaktır (Yehezkel 36:24–28). Aynı kitaptaki “hükümlerim” ve “kurallarım” sözleri, Mısır’dan çıkan halka verilen emirler için de kullanılır; Şabatlar da bunlarla birlikte anılır (Yehezkel 20:10–13). Geçmişte bu buyrukları çiğnemiş olan insanlar, yeniden birleşmiş bir halk olarak yaşayacaktır. Yehuda ile Yosef’in temsil ettiği İsrael kendi ülkesinde, David soyundan hükümdarın yönetimi altında toplanacak; Haşem’in hükümlerine uyacak ve kurallarını uygulayacaktır. Kendileriyle kalıcı bir barış antlaşması yapılacak, kutsal yer halkın ortasında bulunacaktır (Yehezkel 37:15–28).

Ülkeye dönecek olanlar, yeni antlaşmanın tarafları olan İsrael ve Yehuda’dır. Yeremya 31:34–36’de İsrael’in ulus olarak varlığını sürdürmesi güneşin, ayın ve yıldızların düzenine bağlanır. Hemen ardından Yeruşalayim’in yeniden kuruluşu, belirli yerlerin adlarıyla anlatılır. Yeremya 32:37–40’ta Haşem, aynı halkı sürgünden toplayıp kendi ülkesine getireceğini söyler. Kendisinden ayrılmasınlar diye yüreklerine Kendisine karşı saygı yerleştirecektir. İsrael’in yerine başka bir topluluğu koymak, antlaşmanın taraflarını değiştirir. Peygamberlerin sözünü ettiği İsrael, ülkeye döndüğünde Moşe’nin emirlerini uygulayacaktır. İsrael’in dönüşünü kabul edip dönen halkın Tora’ya karşı yükümlülüğünü kaldırmak, aynı vaadin bir bölümünü alıp diğerini reddetmektir.

İsrael’le birlikte başka uluslardan insanlar da Haşem’e yönelecektir. Haşem’i seven, Şabatı koruyan ve antlaşmasına tutunan yabancılar kutsal dağa getirilecek, sunuları kabul edilecektir; Haşem’in evi bütün halklar için dua evidir (Yeşaya 56:6–8). Ulusların katılımıyla İsrael’in varlığı ve Şabatı koruma yükümlülüğü birlikte sürer. İnsanların Haşem’e bağlanarak birleşmesi, Tora’nın öğrettiği ibadet içinde gerçekleşir.

Tapınakta Tsadok soyundan kohenler kutsal yerde yağ ve kan sunacak, kutsal ile sıradanı, temiz ile kirliyi ayırmayı öğretecek, bayramlarla Şabatları koruyacaktır (Yehezkel 44:15–24). Yeni aylarda, Şabatlarda ve bayramlarda sunular getirilecek; Pesah kutlanacak ve yedi gün mayasız ekmek yenilecektir (Yehezkel 45:15–25). Uluslardan sağ kalanlar da her yıl Yeruşalayim’e Sukkot, yani Çardaklar Bayramı için çıkacak; gelmeyenler cezalandırılacaktır (Zekeriya 14:16–19). Sevgi ve adaletle birlikte, belirli kişilerin belirli günlerde yapacağı bu ibadetler de korunur. Şabatın, bayramların ve kurbanların İsa’yla birlikte görevini tamamladığı iddiası, peygamberlerin gelecekte yapılacağını söylediği ibadetleri sona ermiş sayar. Bu iddia Tanah’ın açık hükmüne aykırıdır.

Tapınaktaki hizmet yeniden başladığında, onu yerine getirecek kişilerin de arındırılacağı vaat edilmiştir. Malaki 3:3–4’te Levi oğulları arıtılır ve yeniden doğrulukla sunu getirir; Yehuda ile Yeruşalayim’in sunuları eski günlerde olduğu gibi hoş karşılanır. Kitabın sonundaki çağrı bütün İsrael’e yöneliktir: “Kulum Moşe’nin Tora’sını, Horev’de bütün İsrael için ona buyurduğum hükümleri ve kuralları hatırlayın.” Ardından Haşem’in büyük gününden önce Eliyahu’nun gönderilmesi gelir (Malaki 3:22–23). Halk o güne hazırlanırken Moşe’nin Tora’sını hatırlayacak, arıtılan kohenler sunularını doğru biçimde getirecektir.

Tapınağın planı ve hükümleri, halk yaptıklarından utanınca kendilerine gösterilecektir. Yehezkel 43:11’de halk yaptıklarından utanırsa yapının biçimi ve hükümleri kendilerine açıklanacak, bunları koruyup uygulamaları istenecektir. Buna göre peygamberin yapıyı ve hükümlerini açıklaması, halkın yaptıklarından utanmasına bağlıdır. Tapınağı geçmişte gerçekleşmemiş bir koşula bağlı sayan Hristiyan yorumunda, gelecekteki bütün kutsal hizmet de kaldırılır. Oysa Yehezkel 37’de kutsal yerin halkın ortasındaki kalıcılığı, David yönetimi ve barış antlaşmasıyla birlikte ayrıca vaat edilmiştir. Haşem’in yeni yürek vereceği halk, O’nun hükümlerini yapabilecek duruma gelecektir; pişmanlık ve itaat, vaat edilen dönüşün içindedir.

Bu ibadetlerin İsa’da sembolik olarak sürdüğü ileri sürülür. Oysa peygamberlikte krallıkla kohenlik ayrı soylara ve ayrı görevlere bağlanır. Yeremya 33:17–22’de David soyundan bir yönetici, Levi soyundan da yakmalık sunu, tahıl sunusu ve kurban getirenler bulunacaktır. Onlara verilen sözün kalıcılığı gündüz ve gecenin düzenine bağlanır. Levi soyundan kohenlerin sunu getirmesi ile İsa’nın kurban sayılması farklı olaylardır. Peygamberin anlattığı kişileri ve görevleri İsa’yla özdeşleştiren yorum, İsa hakkındaki öğretiyi önce doğru kabul eder; sonra da bu kabulle yorumladığı ayeti aynı öğretinin kanıtı olarak sunar.

Levi soyunun bu görevi, kendilerine verilen antlaşmaya da dayanır. Pinhas’a ve ondan sonra gelen soyuna kalıcı kohenlik antlaşması verilmiştir (Bamidbar 25:10–13). Tehilim 110:4’te Malkitsedek’le ilişkilendirilen kalıcı kohenlik sözü, başka bir soyun görevini kaldırmaz. Bir kişiye kohenlik verilmesi, Pinhas’ın soyuyla yapılan antlaşmanın sona erdiği anlamına gelmez. Ayette bu antlaşmanın sona erdiği söylenmemiştir. Yeremya ve Yehezkel’de Levi soyundan gelenler gelecekteki hizmetlerini kendi adlarıyla sürdürür.

Gerçek kurbanların gelecekte yeniden sunulacağını kabul eden Hristiyan yorumunda ise bunlar İsa’nın ölümünü anma törenleri veya kutsal yeri arındıran uygulamalar sayılır. Yehezkel 45:15–20’de kefaret sağlama ve kutsal yerin arındırılması vardır. Kefaret burada kutsal yerin arındırılmasını da kapsar; her sunuda aynı tür kişisel günah bağışlanması kastedilmez. Peygamberin saydığı amaçlar arasında İsa’nın ölümünü anmak yoktur. Bu amaç, Hristiyan öğretisinden alınarak metne eklenir.

Bu ibadetlerin gelecekte başka bir antlaşmanın hükümleri olarak döneceği de ileri sürülür. Fakat Devarim 30 onları Moşe’nin emirlerine bağlar: Yüreği değişen halk, Moşe’nin verdiği ve Tora kitabında yazılı olan emirleri yerine getirecektir.

Gelecekte nelerin değişeceği de açıkça söylenmiştir. Antlaşma sandığı artık anılmayacak, hatırlanmayacak ve yeniden yapılmayacaktır. Yeruşalayim Haşem’in tahtı diye adlandırılacak, uluslar oraya toplanacak, İsrael ile Yehuda birlikte ülkeye dönecektir (Yeremya 3:16–18). Sandığın artık yapılmamasıyla Tora’nın yüreklere yazılması aynı peygamberin vaatleridir. Sandık hakkında söylenenleri bütün emirlerin kaldırılacağı şeklinde yorumlamak, peygamberin sözünü ettiği değişimi başka bir şeye dönüştürür.

Hristiyan iddiasında yeni antlaşma İsa’nın ölümüyle başlamış, bütün sonuçlarının gerçekleşmesi ise geleceğe bırakılmıştır. Bir vaadin başlaması ile bütün sonuçlarının gerçekleşmesi farklı zamanlarda olabilir. Ancak Yeremya, yeni antlaşmanın İsa’nın ölümüyle başladığını söylemez. Vaatlerin tamamlanacağı gün gelecekte olsa da o gün halkın yerine getireceği emirler değişmez. Moşe’nin emirlerinin yapılacağı, yeni yürek verilen halkın bu hükümlere göre yaşayacağı vaat edilmiştir. Araya Tora’yı uygulama yükümlülüğünün sona erdiği bir dönem koymak, Yeremya’nın sözlerine ayrıca eklenen bir iddiadır. Tanah, Moşe’nin emirlerinin yerine getirileceğini vaat ederken bu emirlerin görevinin bittiğini söyleyen Hristiyan iddiası, yeni antlaşmanın vaadini tersine çevirir.

Yeremya’nın tarif ettiği yenilik, dışarıdan verilen Tora’nın halkın yüreğine yerleşmesidir. Halk ve Tora aynı kalırken bağlılığın değişmesi, Sinay’da verilen Tora’nın yetersizliğine kanıt sayılamaz. İsa’nın ölümüyle Tora’nın görevinin bittiği iddiası, vaadin tarif ettiği yeniliğin yerine başka bir sonuç koyar.

Tora kaynakları (ToraOku): Şemot 31:16–17; Vayikra 4:27–31; Vayikra 26:44–45; Bamidbar 25:10–13; Devarim 4:2; Devarim 6:6; Devarim 29:28; Devarim 30:1–14.

Diğer Tanah kaynakları (Sefaria): Yeremya 31:30–39; Yeremya 9:12–13; Yeremya 17:1; Yeremya 3:16–18; Yeremya 32:37–40; Yeremya 33:17–26; Yehezkel 20:10–13; Yehezkel 36:24–28; Yehezkel 37:15–28; Yehezkel 43:7–12; Yehezkel 44:15–24; Yehezkel 45:15–25; Malaki 3:3–4; Malaki 3:22–23; Yeşaya 51:7; Yeşaya 55:6–7; Yeşaya 56:6–8; Zekeriya 14:16–19; Tehilim 110:4; Nehemya 9:13–14, 29.

Yeremya 31 için İbranice metnin ayet numaraları kullanılmıştır. Yeni antlaşma bölümü 31:30–33, İsrael soyunun sürekliliği 31:34–36 içindedir; birçok Hristiyan çeviride bunlar sırasıyla 31:31–34 ve 31:35–37 olarak numaralandırılır.

Bu iddianın sayfası

43. İddia: Maşiah Levi kohenliğini kaldırıp onun yerine yeni bir kohenlik kuracaktır

Kohen, kutsal hizmette görevli kişidir. Tora, sunak hizmetini Levi kabilesinden Aharon’a ve soyuna verir. David’e verilen vaat ise onun soyundan gelecek yöneticiyle ilgilidir. Maşiah’ın gelişiyle bu iki soyun görevlerinin nasıl süreceği, peygamberlerin gelecek için söylediklerinde açıklanır.

İddiayı ve cevabı oku

Hristiyan İddiası:

Kohen, kutsal hizmette görevli kişidir. Tora, sunak hizmetini Levi kabilesinden Aharon’a ve soyuna verir. David’e verilen vaat ise onun soyundan gelecek yöneticiyle ilgilidir. Maşiah’ın gelişiyle bu iki soyun görevlerinin nasıl süreceği, peygamberlerin gelecek için söylediklerinde açıklanır.

Bu görüşü savunan Hristiyanlar, İsa’yı David soyundan ve Yehuda kabilesinden gelen, Levi soyuna bağlı olmadan Malkitsedek’e benzeyen daha üstün bir kohen olarak görürler. Avraam’ın Malkitsedek’e ondalık, yani onda bir pay vermesini ve onun tarafından kutsanmasını bu üstünlüğün kanıtı sayarlar. Onlara göre Tehilim 110’da Tora’dan sonra verilen ant, Aharon soyuna bağlı eski kohenliğin yerini ölümü yenmiş İsa’nın sürekli kohenliğine bırakacağını bildirir. İsa’nın gökte hizmet ettiğini, onun ölümü ve yeni antlaşmasıyla Tanrı’ya yaklaşmanın eski yolunun tamamlandığını ve Levi kohenliğinin bağlayıcılığının sona erdiğini söylerler.

Tanah’ın Cevabı:

Tanah, David soyundan kralın geleceğini ve Levili kohenlerin hizmetini aynı vaat içinde korur. Yeremya 33’te David’in soyundan adaletle yönetecek bir kral yükselirken, sunuları getiren kohenler de Haşem’in önündeki görevlerini sürdürecektir. Her iki soya verilen güvence gündüzle gecenin düzenine bağlanır: Bu düzen bozulmadıkça David’le ve Haşem’e hizmet eden Levili kohenlerle yapılan antlaşma da bozulmayacaktır (Yeremya 33:17–22; bağlamı 33:14–26).

İsrael’de krallık ile sunak hizmeti farklı ailelere verilmiştir. Kohen, kutsal yerde sunu hizmetini yapan kişidir. Aharon, Levi kabilesindendir; fakat bütün Leviler kohen değildir. Bamidbar 18:1–7, sunakla ve perdenin iç tarafıyla ilgili hizmeti Aharon’a ve oğullarına verir. Diğer Levilerin görevleri ayrıdır. Pinhas’a ve soyuna sürekli kohenlik antlaşması verilir (Bamidbar 25:10–13). Sifrei, Pinhas’a ve soyuna verilen kohenlik sözünü kohenlere ayrılan paylarla da ilişkilendirir. (Sifrei Bamidbar 131). David’in soyuna verilen vaat ise krallıkla ilgilidir (Şemuel Bet 7:12–16).

Kral Uzziya bu ayrımı çiğnediğinde ne olduğu anlatılır. Tapınağa girip tütsü yakmak isteyince Azarya ve yanındaki seksen kohen karşısına çıkar. Ona, tütsü yakma görevinin Aharon oğullarına ait olduğunu söylerler. Kral öfkelenir; alnında Tora’nın tsaraat diye adlandırdığı hastalık belirir ve kutsal yerden çıkarılır. David’in soyundan gelmesi ona kohenlerin görevini vermez. Divre HaYamim Bet 26:16–20

Tanah’ta kohen sözcüğü başka görev sahipleri için de kullanılır. Şemuel Bet 8:18, David’in oğullarına kohenim der. Aynı kişiler Divre HaYamim Alef 18:17’de kralın yanındaki önde gelen görevliler olarak anılır. Bir kişinin bu adla anılması, ona Aharon oğullarının sunak hizmetinin verildiğini tek başına göstermez. Şemuel Bet 8:18; Divre HaYamim Alef 18:17

Malkitsedek, Aharon’un soyuna sunak görevi verilmeden çok önce yaşar. Bereşit 14:18–20 onu Şalem kralı ve Yüce Tanrı’nın koheni olarak tanıtır. Malkitsedek, Avraam’ı kutsar; Avraam da ona ganimetin onda birini verir. Hristiyan yorumunda, Levi henüz doğmamış olsa da Avraam’ın soyundan geldiği için bu ondalığı onunla birlikte vermiş sayılır. Buradan Malkitsedek’in kohenliğinin Levi’ninkinden üstün olduğu ileri sürülür. Fakat bu karşılaşmadan sonra Haşem, Aharon’a ve oğullarına sunak hizmetini açıkça vermiştir. Avraam’ın daha önce Malkitsedek’i onurlandırması, bu sonraki görevi ortadan kaldırmaz.

Bereşit 14, Malkitsedek’in anne babasının adını, doğumunu veya ölümünü anlatmaz. Hristiyan yorumunda bu sessizlik, İsa’nın sürekli yaşamına benzetilir. Anlatıdaki eksik soy bilgisi ise kendi başına yeni bir kohenlik kurmaz. Aharon’un soyuna verilen görevin değiştiği de bu olayda söylenmez.

Tehilim 110:4’te Haşem ant içer ve hitap ettiği kişiye “Sen sürekli kohensin” der. Ayetin devamındaki İbranice ifade עַל־דִּבְרָתִי מַלְכִּי־צֶדֶק (al divrati Malki-Tsedek) şeklindedir. Bu söz, Grekçe çeviri geleneğinde ve birçok Hristiyan çevirisinde “Malkitsedek düzenine göre” diye aktarılır. Mezmurda Malkitsedek’e bağlanan kohenlik sözü, Aharon oğullarının görevinin kaldırılacağını bildirmez.

Nedarim 32b, bu ifadeyi Malkitsedek’in sözleriyle ilişkilendiren bir yorum aktarır. Bereşit’te Malkitsedek önce Avraam’ı, sonra Tanrı’yı kutsar. Talmud’daki açıklamada Avraam, önce Tanrı’nın kutsanması gerektiğini söyler. Kohenliğin Avraam’a geçişi, Malkitsedek’in kutsama sırasıyla ilişkilendirilir. Talmud’un açıklamasında söz, Malkitsedek’in kurduğu yeni bir kurumun adı olarak kullanılmaz. Nedarim 32b

Hristiyan yorumunda Tehilim 110’daki andın Tora’dan sonra verilmesi, önceki kohenliğin değiştiğine işaret sayılır. Yeremya ise daha sonraki bir dönemde David’in soyuna ve Levili kohenlere verilen güvenceleri birlikte tekrarlar. Mezmurdaki kişiye kohen denmesi ile Aharon soyunun hizmetten çıkarılması birbirinden ayrı iki iddiadır.

Yehezkel 44:15–16, gelecekte kutsal yerde kimin hizmet edeceğini adlandırır: הַכֹּהֲנִים הַלְוִיִּם בְּנֵי צָדוֹק, yani “Levili kohenler, Tsadok oğulları”. Önceki ayetlerde putlara yöneldikleri için bazı Levilerin görevlerinin sınırlandığı anlatılır (44:10–14). Tsadok oğulları ise hizmette kalır. Halka kutsalla sıradanı, temizle kirliyi ayırmayı öğretir; Haşem’in hükümleriyle yargılar, bayramlarını ve Şabat’ı korurlar (44:23–24). Malaki 3:1–4’te de Levi oğulları arındırılır ve doğru biçimde sunu getirir.

Yehezkel’in anlattığı yönetici ile kohenler aynı hizmette ayrı görevler üstlenir. Yönetici kapıya gelir; kohenler onun yakmalık ve esenlik sunularını hazırlar. Yönetici kapının eşiğinde Haşem’in önünde eğilir ve çıkar (Yehezkel 46:1–3). Geleceğin bu anlatımında yönetici ve kohenler birlikte yer alır.

Pesah için verilen hüküm bu ayrımı uygulamada gösterir. Yehezkel 45:22’de yönetici kendisi ve ülke halkı için bir boğa sağlar. Hayvanı sağlamak yöneticinin görevidir. Kutsal yerde kanı ve yağı sunma görevi ise 44:15–16’da Tsadok soyundan kohenlere verilmiştir. Divre HaYamim Bet 29:20–24’te Hizkiya döneminde aynı iş bölümü görülür. Kral sununun getirilmesini emreder, Aharon soyundan kohenler de kanı sunağa uygular. Gelecekteki yöneticinin korban sağlaması, kohenlerin görevini üstlenmesi sonucunu doğurmaz. (Divre HaYamim Bet 29:20–24).

Yehezkel 43:10–12’de Tapınağın biçimi ve hükümleri halka gösterilecek, yazılacak ve uygulanacaktır. Hristiyan yorumlarından biri bu Tapınağı manevi bir gerçek olarak okur ve İsa’nın kohenliğinin gökte olduğunu söyler. Yehezkel ise Tapınakta görev yapacak kişileri ve yapacakları hizmeti anlatır. Yehezkel 43:10–12

Başka bir Hristiyan açıklaması, gelecekteki hayvan sunularını İsa’nın ölümünü hatırlatan törenler sayar. Bir başka açıklama bunları törensel arınmayla ilişkilendirir. Yehezkel 45:15–17 ise sunuların İsrael adına kefaret, yani arınma sağlama görevinden söz eder. Her iki açıklamada da gelecekte hayvanların sunulması ve kohenlerin hizmeti vardır. Sunuları yalnız anma töreni saymak, ayetin verdiği görevi değiştirir.

Zekeriya 6:11–13’te taç, Yehotsadak oğlu başkohen Yehoşua’nın başına konur. Ardından “Dal” adı verilen kişinin Tapınağı kuracağı ve yöneteceği anlatılır. Aynı yerde kohenden söz edilir ve “İkisinin arasında barış öğüdü olacaktır” denir. Radak, bu sözleri yöneticiyle kohenin uyum içinde çalışması olarak açıklar. Midraş Lekah Tov da Maşiah ile koheni, birbirleriyle uyum içinde çalışan Moşe ve Aharon’a benzetir. (Lekah Tov, Şir HaŞirim 4:5). Ayet kohenlik ile yönetimin ilişkisini anlatır; Aharon soyunun görevine son verildiğini söylemez. Radak, Zekeriya 6:13

Hristiyan yorumunda, soy kayıtlarının kaybolması da Levi kohenliğinin artık yerine getirilemeyeceğine gerekçe gösterilir. Ezra 2:61–63’te kayıtlarını bulamayan kohen aileleriyle karşılaşılır. Bu aileler kohenlikten uzaklaştırılır ve durumları açıklığa kavuşana kadar en kutsal sunulardan yemelerine izin verilmez. Ezra’nın uyguladığı ölçü, kohenlik görevinin Aharon’un soyuna bağlılığını korur. Ezra 2:61–63

Yeremya, David soyuna verilen krallık sözünü ve Levili kohenlere verilen hizmet sözünü birlikte korur. Yehezkel de gelecekteki Tapınakta Tsadok oğullarının görev yapacağını açıkça bildirir. İsa’nın Aharon soyunun yerine yeni bir kohenlik kurduğu iddiası, bu sözlere aykırıdır.

Tanah kaynakları: Bamidbar 18:1–7 ve 25:10–13; Şemuel Bet 7:12–16, 8:18; Divre HaYamim Alef 18:17; Divre HaYamim Bet 26:16–20; Bereşit 14:17–20; Tehilim 110; Yeremya 33:14–26; Yehezkel 43:10–12, 44:10–16, 44:23–24, 45:15–17, 46:1–3; Malaki 3:1–4; Zekeriya 6:11–13; Ezra 2:61–63. Tora ayetinin özgün metni: Bamidbar 18:1–7.

Bu iddianın sayfası

44. İddia: Malkitsedek kohenliği gelecekte Levi kohenliğinin yerine geçecektir

Bereşit’te Avraam’ı kutsayan Malkitsedek, Aharon soyuna kutsal hizmet verilmeden çok önce yaşamıştır. Tehilim 110’da ise Malkitsedek’in adı sürekli kohenlikle ilgili bir sözde yeniden geçer. Bu sözün Aharon soyunun göreviyle nasıl bir ilişkisi olduğu, her iki metnin anlattıklarına bakılarak anlaşılır.

İddiayı ve cevabı oku

Hristiyan İddiası:

Bereşit’te Avraam’ı kutsayan Malkitsedek, Aharon soyuna kutsal hizmet verilmeden çok önce yaşamıştır. Tehilim 110’da ise Malkitsedek’in adı sürekli kohenlikle ilgili bir sözde yeniden geçer. Bu sözün Aharon soyunun göreviyle nasıl bir ilişkisi olduğu, her iki metnin anlattıklarına bakılarak anlaşılır.

Bu Hristiyan yorumunda Malkitsedek’in Levi soyundan gelmeden Avraam’ı kutsamasına ve ondan ondalık, yani onda bir pay almasına dikkat çekilir. Görüşü savunanlar, Tehilim 110:4’teki sürekli kohenlik sözünü, Aharon soyuna verilen görevin geçici olduğuna delil sayarlar. Onlara göre Tora’dan sonra verilen bu ant, ölümü yenmiş İsa’nın Malkitsedek’e benzeyen göksel hizmetiyle gerçekleşti. Eski kohenliğin yerini bu hizmetin aldığını ve İsa’dan sonra soy kayıtlarının kaybolmasıyla Levi kohenliğinin sürdürülmesinin imkansız hale geldiğini söylerler.

Tanah’ın Cevabı:

Haşem, David’in soyundan adaletle yönetecek bir kralın yükselmesini vaat ederken, Levili kohenlerin sunu hizmetini de aynı geleceğin içine yerleştirir. Yeremya 33:17–22’de krallık ile kohenliğin devamı birlikte güvenceye alınır. Gündüzün ve gecenin belirlenmiş vakitleri değiştirilebilirse David’le ve Haşem’e hizmet eden Levili kohenlerle yapılan antlaşma da bozulabilecektir. Peygamberin beklediği gelecekte David’in hanedanı ile Levi kohenleri birlikte vardır.

Aharon, Levi kabilesindendir; ancak bütün Leviler aynı görevi yapmaz. Kohen, kutsal yerde sunu hizmetini yerine getiren kişidir. Bamidbar 18:1–7, sunak ve perdenin iç tarafıyla ilgili hizmeti Aharon’a ve oğullarına verir. Diğer Leviler onlara yardımcı olur. Aynı bölüm, Aharon’a ve soyuna ayrılan kutsal paylar için “sürekli tuz antlaşması” sözünü kullanır (18:19). Antlaşmada sürekli olarak verilmesi söylenen şey, bu kutsal paylardır. Pinhas’a da kendisini ve soyunu kapsayan sürekli kohenlik antlaşması verilir (Bamidbar 25:10–13).

Midraş Tehilim ile Mehilla de-Rabbi Yişmael, Aharon’la yapılan antlaşmanın şarta bağlı verilmediğini açıklarken bu iki ayeti birlikte kullanır. Midraş Tehilim; Mehilla de-Rabbi Yişmael

Malkitsedek, Aharon’a ve oğullarına bu hizmet verilmeden çok önce yaşamıştır. Bereşit 14:18–20 onu Şalem kralı ve Yüce Tanrı’nın koheni olarak tanıtır. Savaştan dönen Avraam’a ekmek ve şarap getirir, onu kutsar ve ondan onda bir pay alır. Hristiyan yorumunda, Levi henüz doğmamış olsa da Avraam’ın soyundan geldiği için bu payı onunla birlikte vermiş sayılır. Buradan Malkitsedek’in kohenliğinin Levi’ninkinden üstün olduğu ileri sürülür. Fakat bu karşılaşmadan sonra Haşem, Aharon’a ve oğullarına sunak hizmetini vermiştir. Yeremya da onların gelecekteki hizmetini korur.

Nedarim 32b’de Malkitsedek’in önce Avraam’ı, sonra Tanrı’yı kutsaması anlatılır. Talmud’daki açıklamada Avraam, önce Tanrı’nın kutsanması gerektiğini söyler. Kohenliğin Avraam’a geçişi, Malkitsedek’in kutsama sırasıyla ilişkilendirilir. Talmud’a göre Malkitsedek’in kohenliği çocuklarına geçmez. Nedarim 32b

Bereşit 14, Malkitsedek’in anne babasını, doğumunu veya ölümünü anlatmaz. Hristiyan yorumunda bu sessizlik İsa’nın sürekli yaşamına benzetilir. Aharon’un soyuna verilen görevin kaldırıldığına ilişkin bir söz ise bu anlatıda yer almaz.

Tehilim 110, Siyon’dan yönetim ve düşmanlara karşı zaferden söz eder. Dördüncü ayette Haşem ant içer ve hitap ettiği kişiye sürekli kohen olduğunu söyler. Ayetteki עַל־דִּבְרָתִי מַלְכִּי־צֶדֶק (al divrati Malki-Tsedek) ifadesi, birçok Hristiyan çevirisinde “Malkitsedek düzenine göre” diye çevrilir. Mezmur, Aharon oğullarının hizmetten çıkarılacağını veya sunuların sona ereceğini söylemez. Ölüm ve diriliş de bu ayette anlatılmaz.

Kohenlerin görevleri arasında öğretmek ve yargıya katılmak da vardır. Devarim 17:9, çözülemeyen davalar için Levili kohenlere ve görevdeki yargıca başvurulmasını söyler. Devarim 33:10 ise Levi’nin hem öğretme hem de sunu görevini anar. Tehilim 110, sözü edilen kohenin kendisini başkalarının günahları için kurban edeceğini söylemez.

Tehilim 110’daki ant, Tora’dan sonra verilmiştir. Yeremya ve Malaki de daha sonraki dönemlerde konuşur. Malaki 3:1–4, Levi oğullarının altın ve gümüş gibi arıtılacağını, ardından Haşem’e doğrulukla sunu getireceklerini bildirir. Yehuda ve Yeruşalayim’in sunusu eski günlerde olduğu gibi kabul görecektir. Arınan kişiler, yine Levi oğullarıdır.

Yehezkel 44:15–16, kutsal yerde hizmet edecekleri adıyla belirtir: הַכֹּהֲנִים הַלְוִיִּם בְּנֵי צָדוֹק, yani “Levili kohenler, Tsadok oğulları”. Onlar Haşem’e yaklaşacak, yağ ve kan sunacaktır. Aynı bölüm, görevini koruyan bu aileyle putlara hizmet etmiş Levileri birbirinden ayırır (44:10–16). Tsadok oğulları halka kutsalla sıradanı, temizle kirliyi ayırmayı öğretecek; anlaşmazlıkları Haşem’in hükümleriyle çözecek; bayramları ve Şabat’ı koruyacaktır (44:23–24).

Yehezkel 44:10–16, Levi kabilesi içinde de hangi ailenin hangi işe yetkili olduğunu belirler. Halk putlara yöneldiğinde onu izleyen Leviler, kapılarda ve halkın önünde hizmet eder. Kutsal görevi koruyan Tsadok oğulları ise Haşem’e yaklaşır, kanı ve yağı sunar. Peygamber, aynı kabile içindeki iki görevi ayırarak eski kohenliği geleceğin Tapınağına yerleştirir. Malkitsedek’ten geldiği öne sürülen yeni bir kohenlik, bu ailelere verilen görevleri açıklamaz. (Yehezkel 44:10–16).

Hristiyan yorumlarından biri, bu Tapınağı ve kohenleri Kilisenin sembolü olarak okur. Yehezkel ise belirli aileleri adlandırır; onların geçmiş davranışları ile gelecekte yapacakları görevleri birbirinden ayırır. Malaki de Levi oğullarının arınıp sunu getireceğini söyler.

Başka bir itiraz, Yehezkel’in anlattığı Tapınağın halkın tövbesine bağlı olduğunu ve bu şart gerçekleşmediği için Levi kohenliğiyle ilgili sözün geçersiz kaldığını ileri sürer. Yehezkel 43:10–12, halkın yaptıklarından utanmasıyla Tapınağın planının ve kurallarının onlara açıklanmasını ilişkilendirir. Yeremya ise Levili kohenlerle yapılan antlaşmayı gündüz ve gece düzenine bağlar. Yehezkel’deki şart, görevin başka bir soya verileceğini söylemez.

Bazı Hristiyan açıklamaları gelecekte gerçek bir Tapınak ve Levili kohenler bulunacağını kabul eder. Onlara göre sunular İsa’yı anacak veya yalnız törensel arınma sağlayacaktır. Kohenler Haşem’in emriyle hizmet ediyorsa Levi kohenliği de devam ediyor demektir. Yehezkel, bu hizmeti İsa’yı anma töreni olarak adlandırmaz. Gökte başka bir kohenlik bulunduğu iddiası da peygamberin yeryüzünde sürdürdüğü görevi kaldırmaz.

Ezra 2:61–63’te bazı aileler kohen olduklarını gösteren soy kayıtlarını bulamaz. Bu nedenle kohenlikten uzaklaştırılır ve durumları açıklığa kavuşana kadar en kutsal yiyeceklerden yemelerine izin verilmez. Belge eksikliği, bu ailelerin durumunu etkiler. Ezra’daki olay, İsa’dan sonra bütün kohen soylarının kaybolduğunu da bildirmez.

Tapınak hizmeti kesintiye uğradığında da Yeremya’nın sözü yerinde durur: David’in krallığı ve Levili kohenlerin hizmeti gelecek vaadinde birlikte korunur. Malkitsedek’in kohenliğinin Levi kohenliğini ortadan kaldırdığı iddiası, Yeremya’nın, Malaki’nin ve Yehezkel’in bu sözlerine aykırıdır.

Tanah kaynakları: Bereşit 14:18–20; Bamidbar 18:1–7, 19; Bamidbar 25:10–13; Devarim 17:8–13; Devarim 33:8–11; Tehilim 110:1–7; Yeremya 33:14–26; Malaki 3:1–4; Yehezkel 43:10–12; 44:10–16, 44:23–24; Ezra 2:61–63. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Bereşit 14:18–20; Bamidbar 18:1–7.

Bu iddianın sayfası