3 iddia Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
115. İddia: Devarim 17’deki görevliler yalnız yazılı Tora ayetini tekrar ediyordu
Bir dava, taraflar aynı kuralı bildiği halde çözümsüz kalabilir. Örneğin ikisi de hırsızlığın yasak olduğunu bilir, ama eşyanın kime ait olduğu konusunda anlaşamaz. Devarim 17, böyle güç bir mesele çıktığında kime başvurulacağını ve verilen kararla ne yapılacağını açıklar.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir dava, taraflar aynı kuralı bildiği halde çözümsüz kalabilir. Örneğin ikisi de hırsızlığın yasak olduğunu bilir, ama eşyanın kime ait olduğu konusunda anlaşamaz. Devarim 17, böyle güç bir mesele çıktığında kime başvurulacağını ve verilen kararla ne yapılacağını açıklar.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Devarim 17’deki kohenlerin, yani kutsal hizmet görevlilerinin ve yargıçların, halka yalnızca yazılı Tora’nın ilgili ayetini tekrar ettiklerini söylerler. Hüküm zaten Tora’da bulunduğu için, bu görevlilere kuralı yorumlama veya eldeki dava hakkında karar verme yetkisi verilmediğini ileri sürerler.
Tanah’ın Cevabı:
Devarim 17’de çözülemeyen bir davanın yetkili görevlilere götürülmesi ve onların vereceği hükmün uygulanması emredilir. Görevlilerin yalnızca ayet tekrar ettiği iddiası, bu yargılama emrini ortadan kaldırır. Bir eşyanın çalındığı öne sürüldüğünde, hırsızlığın yasak olduğunu okumakla dava çözülmez. Eşyanın kime ait olduğu, nasıl el değiştirdiği ve tanıkların neyi doğruladığı belirlenmelidir. Aynı olay birden fazla hükmü ilgilendiriyorsa, yargıç, bu kurallardan hangisinin eldeki olaya nasıl uygulanacağına da karar vermelidir. Tora’da başvurulması emredilen görevlilere tam olarak bu iş için gidilir.
Devarim 17:8, כִּי יִפָּלֵא מִמְּךָ דָבָר לַמִּשְׁפָּט, “Yargılanacak bir mesele senin için fazla güç olursa” sözleriyle başlar. Kan dökülmesi, davalar ve yaralanmalar konusunda çözülmesi güç anlaşmazlıklar sayıldıktan sonra, Haşem’in seçeceği yere gidilmesi istenir. Oradaki Levili kohenlere ve o dönemin yargıcına başvurulacak, karar onlardan öğrenilecektir.
17:11’de yükümlülük açıkça belirtilmiştir: “Sana öğretecekleri öğretiye ve sana söyleyecekleri hükme göre davranacaksın; sana bildirecekleri sözden sağa veya sola sapmayacaksın.” יוֹרוּךָ (yoruha), “sana öğretecekler”; הַמִּשְׁפָּט (hamişpat), “hüküm, yargı” demektir. Öğretilecek ve karara bağlanacak mesele, önceki ayetlerde çözülememiş olan davadır. Ardından, orada görev yapan koheni veya yargıcı kasıtlı olarak dinlemeyen kişi için ölüm cezası öngörülür (17:12). Mahkeme kararına uyulması böylece doğrudan Tora’nın emrine bağlanmıştır.
Bu yetkiyi yalnızca okuma hizmeti saymak için, halkın çoğunun kişisel Tora nüshası bulunmadığı ve okuyamadığı öne sürülür. Kohenin yaptığı işin ilgili satırı tomarda göstermek olduğu iddia edilir. Oysa şehirdeki yargıcın çözemediği bir davayı yetkili mahkemeye götürme nedeni ayette zaten verilmiştir: Dava çözülememiştir. Okuryazar bir insanın da mülkiyetin kime ait olduğu veya bir eylemin hangi hükme girdiği konusunda yargıya ihtiyacı vardır. Üstelik şehirlerde yargıçlar bulunması ayrıca emredilmiştir. Devarim 16:18–20’de bu yargıçlardan adaletle hükmetmeleri istenir; taraf tutmak ve rüşvet almak yasaklanır. Şehirde görülen dava ile orada çözülemeyip merkezi kuruma taşınan dava, aynı yargı düzeninin iki aşamasıdır.
Moşe’nin önüne getirilen uyuşmazlıklarda da yalnız emirlerin okunmasıyla yetinilmemiştir. Taraflar arasında hüküm verilmiş, Haşem’in kuralları öğretilmiştir. İş yükü ağırlaşınca güvenilir kişiler yargıç olarak görevlendirilmiş; küçük davaların onlar tarafından görülmesi, güç davaların Moşe’ye getirilmesi kararlaştırılmıştır (Şemot 18:13–26). Öğretimle yargı arasındaki bağ, daha sonra Yehoşafat’ın Yeruşalayim’de görevlendirdiği Leviler, kohenler ve aile başkanlarında da görülür. Şehirlerden gelen kan davaları ve hukuki uyuşmazlıklar onların önüne getirilir; halkın suç işlemesini önlemek için doğru uygulama kendilerine öğretilecektir (Divre Hayamim Bet 19:8–11). Her iki olayda da bir kuralın belirli bir davaya nasıl uygulanacağı karara bağlanır.
“Sağa veya sola sapmamak” ifadesinin başka ayetlerde Tora’ya bağlılık için kullanıldığı da itiraz olarak ileri sürülür. Devarim 5:29, 28:14; Yehoşua 1:7 ve 23:6’da gerçekten bu bağlılık emredilir. Devarim 17:11’de ise aynı ifade, görevlilerin bildirdiği hükme bağlanmıştır. Tora’ya itaatin içinde, Tora’nın kurduğu yargı düzenine itaat de bulunur. Yargıçlara başvurulmasını emredip onların vereceği kararı hükümsüz saymak, aynı emrin iki yarısını birbirinden koparmaktır.
Bir emri bilmekle onu uygulayabilmek arasındaki fark, günlük hayata ilişkin mitsvalarda, yani Tora’nın buyruklarında da görülür. Şabat’ta yapılması yasaklanan işlerin sınırlarının, zarar hukukundaki “göze göz” hükmünün ve tefillinin, yani içinde Tora bölümleri bulunan küçük kutuların nasıl yapılacağının öğrenilmesi gerekir. Şemot 20:10, 21:24 ve Devarim 6:8’de emirler verilmiştir; karşılaşılabilecek her olayın bütün ayrıntıları tek tek sıralanmamıştır. Matematikte bir formülün öğrenilmesi de hangi verinin nerede kullanılacağının öğrenilmesini gerektirir. Açıklama, bilinen kuralın doğru uygulanmasını sağlar. Nehemya 8:1–8’de Tora halka okunurken Leviler tarafından okunanın anlamının açıklanması, bu öğretimin somut bir örneğidir.
Tora’ya ekleme yasağı da yorum ve karar yetkisini reddetmek için kullanılır. Devarim 4:2 ve 13:1’de Haşem’in buyruklarına ekleme ve onlardan çıkarma yapılması yasaklanırken, 17:8–12’de yargıçların öğrettiğine ve hükmettiğine uyulması emredilmiştir. Bu emirler aynı Tora’da yan yana bulunur. Bir mitsvanın eldeki davada nasıl uygulanacağına karar verilmesi, yargıca verilmiş görevin yerine getirilmesidir. Bir anayasanın mahkemeye yetki vermesiyle, mahkemenin her kararında yeni bir anayasa yazılması nasıl ayrıysa, Tora’nın uygulanmasıyla Tora’ya yeni bir buyruk eklenmesi de ayrıdır. Devarim 13:2–6’da başka ilahlara çağıran kişiye karşı konulması emredilir. Böyle bir çağrıda Haşem’in buyruğundan uzaklaşılır; yetkili yargılamada ise o buyruğun gereği belirlenir.
Vayikra 23:40, Sukkot’ta dört tür bitkinin alınmasını emreder. Yargıç, bir bitkinin bu türlerden birine girip girmediğine ilişkin anlaşmazlığı çözebilir. Bir kişinin beşinci bir tür almayı da aynı mitsvanın zorunlu parçası ilan etmesi, Tora’nın verdiği ölçüyü değiştirir. Aynı örnekte Devarim 17’nin verdiği karar yetkisi ile Devarim 4:2’nin koyduğu ekleme yasağının hangi işlere ait olduğu görülür. (Vayikra 23:40).
Karara itaat edilmesi için onun önce yeni bir kutsal metne dönüşmesi gerektiği şartı da ayette bulunmaz. Devarim 17:10–12’de, görevlilerin bildirdiği hükmün uygulanması istenir; yeni bir Tanah kitabının yazılması beklenmez. Yetki, görevli kişilere belirli bir yerde yürüttükleri yargılama için verilmiştir. Bir rabbinin kişisel görüşü, yetkili mahkemenin hükmü ve peygamberlik bu yüzden aynı yetkiyi taşımaz. Vayikra 4:13–14’te bütün İsrael’in yanılarak bir yasağı çiğnemesi ve yanlış öğrenildiğinde gereken kefaret de düzenlenmiştir. Mahkemenin hükmüne uyulması ve bir yanlış ortaya çıktığında onun düzeltilmesi, aynı Tora’nın hükümleridir.
Rabbinik hukukta bu ayrımın nasıl uygulandığı Mişna Sanhedrin 11:2’de görülebilir. Aynı Tora’yı farklı yorumlayan bilgelerin anlaşmazlığı merkezi mahkemeye taşınır. Bir bilgenin önceki görüşünü öğretmeye devam etmesiyle, insanlara mahkemenin kararına aykırı davranmalarını buyurması ayrı değerlendirilir.
Şir Haşirim Rabba 1:2, Devarim 17:11’deki öğretme ve hüküm söyleme işlerinin görevlilere verildiğine dikkat çeker. Sifrei Devarim 154’te de merkezi mahkemenin hükmüne uyma yükümlülüğü açıklanırken, özel cezanın hangi mahkemenin hangi hükmüne karşı gelinmesiyle doğacağı belirtilir. Bir görüşün söylenmesiyle bağlayıcı bir hükmün verilmesi arasındaki fark, bu somut görevler üzerinden korunur.
Bu ayrımlar kuşaktan kuşağa öğretilir. Mişna Avot 1:1’de Moşe’den sonraki aktarım anlatılır; yargıda dikkatli olmak ve Tora’yı koruyacak önlemler almak öğütlenir. Mişna Eduyot 1:4–6 ise farklı görüşlerin neden kaydedildiğini ve bir mahkemenin önceki kararı hangi şartlarla değiştirebileceğini ele alır.
Midraş Tannaim’in Devarim 17:11 açıklaması üç ayrı kaynak gösterir: kuşaktan kuşağa aktarılan gelenek, Tora’nın sözlerinden belirli yorum kurallarıyla çıkarılan hükümler ve toplum için getirilen düzenlemeler. Sinay’dan aktarılan bir hükümle sonradan konmuş koruyucu bir düzenlemenin dayanağı aynı değildir.
Mişna ve Talmud’daki hukuki tartışmalarla sonraki kararlar, bir davada hangi hükmün uygulanacağını belirlemeye yardımcı olur. Aggada denilen anlatı ve öğretiler, yerel gelenekler ve kişisel yorumlar da bulunur. Bunların her biri kendi dayanağıyla değerlendirilir. Bunların tamamını “yazılı ayetin dışında kalan sözler” diye tek grupta toplamak, Tora’nın emrettiği öğretim ve yargılamayı da göz ardı eder. Devarim 17’nin açık hükmü bunun tersidir: Çözülemeyen dava yetkili görevlilere götürülecek ve verdikleri hüküm uygulanacaktır.
Tanah kaynakları: Devarim 17 (17:8–13); Şemot 18 (18:13–26); Devarim 16:18–20; Devarim 4:2; Devarim 13:1–6; Devarim 5:29; 6:8; 28:14; Şemot 20:10; 21:24; Yehoşua 1:7; 23:6; Vayikra 4:13–14; Divre Hayamim Bet 19:8–11; Nehemya 8:7–8 ve 8:1–6. Devarim 5:29, bazı Hristiyan çevirilerinde 5:32 olarak numaralanır.
Yorum tarihi kaynakları: Mişna Avot 1:1; Mişna Eduyot 1:4–6; Mişna Sanhedrin 11:2; Şir Haşirim Rabba 1:2; Sifrei Devarim 154; Midraş Tannaim, Devarim 17:11.
10. İddia: Habakkuk 2:4 Tora yerine yalnız imanı öğretir
Habakkuk, şiddet ve haksızlık yüzünden adaletin işlemediği bir zamanda konuşur. Doğru kişinin nasıl yaşayacağına dair söz, kötülüğün üstün göründüğü bu durum içinde söylenir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Habakkuk, şiddet ve haksızlık yüzünden adaletin işlemediği bir zamanda konuşur. Doğru kişinin nasıl yaşayacağına dair söz, kötülüğün üstün göründüğü bu durum içinde söylenir.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Habakkuk 2:4’teki “Doğru kişi imanla yaşayacaktır” sözünü Tanrı’nın insanı iman temelinde kabul ettiği şeklinde okurlar. Onlara göre iyi davranışlar imandan doğabilir, ancak Tora’ya itaat Tanrı tarafından kabul edilmenin temeli değildir. Bu okumadan, yaşam ve kurtuluş için İsa’ya iman edilmesi gerektiği sonucunu çıkarırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Peygamber, şiddet yüzünden Tora’nın etkisiz kalmasından ve adaletin çarpıtılmasından yakınır. Kötü kişi doğru kişiyi kuşatmış, haksızlık hayatı kaplamıştır (Habakkuk 1:1–4). Peygamber bu durumun sona ermesini ister. 2:4’te ise içi doğru olmayan kibirli kişi ile Haşem’e bağlılığını sürdüren doğru kişi karşılaştırılır. Tora’nın çiğnenmesinden yakınan bu sözleri Tora’nın kaldırıldığına delil yapmak, metnin yönünü tersine çevirmektir.
Habakkuk, kötülerin kendilerinden daha doğru olanları yutmasına neden izin verildiğini sorar (1:13). Haşem’in cevabında bildirilen sonucun belirlenmiş bir zamanı vardır; gecikiyor görünse de beklenmelidir. Hemen ardından “Doğru kişi sadakatiyle yaşayacaktır” sözü gelir (2:2–4). Adaletin henüz gerçekleşmediği günlerde Haşem’e güvenilmesi ve bu güvenden vazgeçilmemesi istenir. Doğru kişi, zalim üstün görünse de onun yoluna dönmeyecektir. Kitabın sonunda bu bağlılık somut bir sahneyle anlatılır: İncir ağacı ürün vermese, tarlalar yiyecek sağlamasa, sürüler ortadan kalksa bile peygamber kurtarıcısı olan Haşem’de sevinecektir (3:17–19).
Habakkuk’un וְצַדִּיק בֶּאֱמוּנָתוֹ יִחְיֶה (ve-tsadik be-emunato yihye) sözü, “doğru kişi sadakatiyle yaşayacaktır” demektir. Bu güven ve sadakat, İbranice אֱמוּנָה (emuna) sözcüğüyle anlatılır. Sözcük, kullanıldığı yere göre güvenilirlik, sadakat ve sebat gibi anlamlar taşır. Sözcüğün sağlamlık ve süreklilik yönü Şemot 17:12’de de görülür: Aynı sözcük, destekle tutulan Moşe’nin ellerinin güneş batana kadar sabit kaldığını anlatır (Şemot 17:12). Moşe’nin elleri söz konusu olduğunda sağlam duruş, Habakkuk’ta ise sıkıntı boyunca sürdürülen bağlılık anlatılır. Bir düşüncenin doğru olduğuna zihnen inanmak, buradaki anlamın tamamını karşılamaz. Ayette בֶּאֱמוּנָתוֹ (be-emunato), yani “kendi sadakatiyle” denir; bu bağlılık doğru kişiye aittir. Peygamber zaten doğru olarak adlandırdığı kişinin nasıl ayakta kalacağını açıklar. Ayette “yalnız” sözcüğü de bulunmaz.
Aynı bölümde başkalarının malını yağmalayan, haksız kazançla evini güvenceye almaya çalışan, kan dökerek şehir kuran ve kendi yaptığı puta güvenen kişi mahkum edilir (Habakkuk 2:5–19). Haşem’in hükmü, insanların yaptıklarıyla doğrudan ilgilidir. “İyi davranış imanın sonucudur” denilmesi, Tora’nın emirlerinin neden artık bağlayıcı olmayacağını açıklamaz. Güvenin sonucu bağlılıksa, Haşem’in yasakladığı kötülüklerden uzak durulması gerekir. Habakkuk’ta bu bağlılığın yerine İsa’ya veya onun kanına iman şartı konulmaz; böyle bir şart ayete dışarıdan eklenir.
Habakkuk’un sözü ile Vayikra 18:5’teki emirleri yerine getiren insanın onlarla yaşayacağı sözü karşı karşıya getirildiğinde de aynı hata yapılır. Vayikra’da halk, Mısır ve Kenaan’ın uygulamalarını bırakıp Haşem’in hükümlerine uymaya çağrılır. Emirlerin kaynağı “Ben Haşem’im, Tanrınız” sözüyle belirtilir (Vayikra 18:1–5). İstenen itaat, kendisini tanıtan Haşem’e bağlılıktır. Devarim’de de O’nu bütün yürekle sevmek, sözlerini yürekte taşımak, çocuklara öğretmek ve günlük hayatın içine yerleştirmek birlikte emredilir (Devarim 6:5–9). Sevgi emrinde Şabat’ın veya yiyecek hükümlerinin ayrıca sayılmaması onları kaldırmaz. Bir ilkenin öne çıkarılması, onunla birlikte yerine getirilecek görevlerin sona erdiğini göstermez.
Avraam’ın Haşem’e güvenmesinin doğruluk sayılmasıyla Pinhas’ın yaptığı işin doğruluk sayılması, Tanah’ta aynı kalıpla dile getirilir. Tehilim 106:30–31’de Pinhas ayağa kalkıp harekete geçer ve salgın durur. Ardından bu davranışın ona doğruluk sayıldığı belirtilir. Habakkuk’un sadakatle yaşayacak doğru kişisi, Tanah’ın hem güveni hem de güvene uygun davranışı değerli sayan bu dilinin içindedir. (Tehilim 106:28–31).
Moşe’nin yaşam çağrısında bu ilişki açıkça kurulur. Buyruk insana uzak veya erişilmez değildir; yerine getirmesi için ağzında ve yüreğindedir. Ardından Haşem’i sevmek, O’nun yollarında yürümek ve emirlerini korumak yaşamla ilişkilendirilir. Yaşamı seçmek, O’nu sevmeyi, sesini dinlemeyi ve O’na bağlanmayı içerir (Devarim 30:11–20). Avraam’ın hayatında da Haşem’e güven ile O’nun sesini dinleyip buyruklarını korumak birlikte bulunur (Bereşit 15:6; 26:5). Habakkuk 2:4, Tora’nın yerine İsa’ya imanı koyan bir öğretiye delil değildir; adaletin geciktiği günlerde Haşem’e sadık kalan doğru kişiye yaşam vaat eder.
Yahudi kaynakları da iman ile emirler arasındaki ilişkiyi açıklarken Habakkuk’un sözünü ele alır. Makkot 23b–24a’daki tartışma, Rabbi Simlai’nin Moşe’ye 613 mitsva, yani emir verildiğini söylemesiyle başlar. Anlatımda David’in bu emirleri on bir, Yeşaya’nın altı, Miha’nın ise üç ilkeyle anlattığı aktarılır. Daha kısa ifadelerin ardından Habakkuk’un emirleri tek ilkeye dayandırdığı söylenir. Kullanılan הֶעֱמִידָן (he'emidan) sözcüğündeki “onları” ifadesi yine mitsvaları, yani emirleri anlatır. Emirlerin ortak dayanağını göstermek, 612 emrin kaldırıldığını söylemek değildir. Akedat Yitshak’ta bu anlatım, birçok mitsvanın kısa ve ortak ilkeler içinde toplanması olarak açıklanır. Rabbenu Bahya da Kad HaKemah’ın Emuna bölümünde bütün mitsvaların iman üzerine kurulduğunu belirtir. Bir binanın hangi temel üzerinde durduğunu söylemek, o temelin üzerindeki binayı kaldırmak değildir. Bu açıklamalarda iman, emirlerin dayandığı temel olarak ele alınır.
Habakkuk, haksızlık karşısında doğru kişinin sadakatini korumasını ister. Tora’nın etkisiz kalmasından yakınan peygamberin bu sözü, Tora’yı bırakmanın veya İsa’ya imanı yaşam şartı haline getirmenin dayanağı olamaz.
Tanah kaynakları: Habakkuk 1:1–4, 1:13, 2:2–19 ve 3:17–19; Şemot 17:12; Vayikra 18:1–5 (özgün metin); Devarim 6:5–9 (özgün metin); Devarim 30:11–20; Bereşit 15:6 ve 26:5.
Rabbinik açıklamalar: Makkot 23b–24a; Akedat Yitshak, Devarim, “Ve-zot ha-Tora aşer sam Moşe” ile başlayan bölüm; Rabbenu Bahya, Kad HaKemah, Emuna.
9. İddia: Avraam imanla, Moşe’nin Torası ise işlerle ilgilidir
Avraam, henüz çocuğu yokken Haşem’in kendisine verdiği soy vaadine güvendi. Aynı hayatın ilerleyen dönemlerinde kendisine buyruklar verildi. Moşe’nin Tora’sındaki iman ve itaat ilişkisini anlamak için Avraam’ın güveniyle yaptıklarının nasıl bir arada anlatıldığına bakılır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Avraam, henüz çocuğu yokken Haşem’in kendisine verdiği soy vaadine güvendi. Aynı hayatın ilerleyen dönemlerinde kendisine buyruklar verildi. Moşe’nin Tora’sındaki iman ve itaat ilişkisini anlamak için Avraam’ın güveniyle yaptıklarının nasıl bir arada anlatıldığına bakılır.
Avraam’ın imanı doğruluk sayıldığında henüz sünnet edilmemişti. Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Bereşit 15:6’daki bu sırayı esas alırlar. Bunu, insanın yalnız imanla kabul edildiğine kanıt sayarlar. Moşe’nin Tora’sını ise buyrukları yerine getirmeye dayanan bir düzen olarak görürler. Böylece imanla verilen lütuf ile yapılan iş karşılığında kazanıldığını söyledikleri kabulü birbirinden ayırırlar.
Tanah’ın Cevabı:
Bereşit 15’te Avraam’a bir oğul ve sayısız torun vaat edilir. Avraam henüz gerçekleşmemiş bu söze güvenir. Raşi’nin okumasında Haşem, Avraam’ın bu güvenini onun doğruluğu olarak kabul eder (Bereşit 15:4–6). Ramban’ın açıklamalarından birinde Avraam, bu vaadin gerçekleşmesini Haşem’in doğruluğuna bağlar. Aynı Avraam, Haşem’in sesini dinlediği, kendisine verilen buyrukları, hükümleri ve öğretileri koruduğu için övülür (26:5). İlkinde Avraam’ın henüz görmediği bir geleceğe güvenmesi, ikincisinde ise güvenle bağlandığı Haşem’in sözünü dinlemesi anlatılır.
Raşi’nin okumasında Avraam’ın güveni sünnet emrinden önce doğruluk sayılır. Sünnet emri ise daha sonra verilmiştir. Henüz verilmemiş bir emri yerine getirmesi beklenemez. Emir verildiğinde ise Avraam’ın kendisi de soyu da onu korumakla yükümlü olur. Sünnetsiz kalan erkeğin antlaşmayı bozmuş sayılacağı açıkça bildirilir (Bereşit 17:9–14). Avraam’ın daha önce gösterdiği güven, kendisine sonradan verilen emri geçersiz kılmaz. Nitekim Bereşit 22:16–18’de vaat, Avraam’ın Haşem’in sesini dinlemesiyle ilişkilendirilir (22:16–18). Avraam Sinay’dan önce yaşamıştır; kendisine verilen buyruklara bağlı kalmıştır.
Avraam’ın ev halkına bırakacağı yol da doğruluk ve adaletle davranarak Haşem’in yolunu korumaktır (Bereşit 18:19). Moşe’nin halktan istediği yaşamda aynı iç bağlılık bulunur. Haşem’in birliği tanınacak, O bütün yürekle sevilecek, sözleri yürekte taşınacak ve çocuklara öğretilecektir (Devarim 6:4–9). O’ndan korkmak, yollarında yürümek, O’nu sevmek, bütün yürekle hizmet etmek ve insanın iyiliği için verilen emirleri korumak birlikte istenir (10:12–13). Tora, insanın yalnız dışarıdan görülen davranışına seslenmez; davranışı doğuran sevgiyi ve bağlılığı da emreder.
“İtaat, imanın sonucudur; kabulün temeli yalnız imandır” denildiğinde de Avraam ile Moşe arasında ileri sürülen ayrım kurulamaz. İtaatin Haşem’e bağlılıktan doğması, Moşe’nin öğrettiği sevgiyle ve yürekten hizmetle zaten uyuşmaktadır. Ayrıca “doğruluk sayılma” ifadesi Tanah’ta yalnız inanca ayrılmış değildir. Pinhas’ın müdahalesiyle salgının durmasının ardından “Bu ona doğruluk sayıldı” denir (Tehilim 106:30–31). Bereşit 15:6’da geçen doğruluk sözü, burada yapılan bir eylem için kullanılır. Devarim 6:25’te de Haşem’in emrettiği buyrukları yerine getirmek doğrulukla ilişkilendirilir. Bu sözden tek başına davranışı dışarıda bırakan bir kabul öğretisi çıkarılamaz.
Yapılan iyiliğe karşılık verilmesi, Haşem’in insana borçlanması anlamına da gelmez. David, Tapınak için yapılan bağışların ardından her şeyin Haşem’den geldiğini, O’na verilenin yine O’nun elinden alındığını söyler (Divre HaYamim Alef 29:14). İyov kitabında Elihu’nun sorusu da aynı ayrımı ortaya koyar: “Doğruysan O’na ne verirsin? Senin elinden ne alır?” (İyov 35:7). İnsan, elindeki imkanlarla iyilik yaptığında Haşem’in bir ihtiyacını karşılamış olmaz. İnsanın yaptığı iyilik değerlidir ve karşılık bulur. Bu, Tanrı’nın ücret ödemek zorunda olan bir işveren gibi insana borçlandığı anlamına gelmez.
Merhamet ile yapılan işe göre karşılık verilmesi, Tehilim’de aynı cümlede birleştirilir: “Merhamet sana aittir; çünkü sen insana yaptığına göre karşılık verirsin” (Tehilim 62:13). Böylece itaate verilen karşılığın merhameti dışladığı varsayımı da ayetin açık sözüyle çürütülür. Avraam’ın güveni emirleri bağlayıcı olmaktan çıkarmamış, Moşe’nin emirleri de Haşem’e sevgiyi dışarıda bırakmamıştır. Birini iman ve lütuf, diğerini yalnız iş ve ücret düzeni olarak sunmak, Tanah’ın her ikisi hakkında söylediklerini ayırıp bozmaktır.
Avraam’ın imanının sünnetten önce doğruluk sayılması, Avraam’ın itaatinin önemsiz olduğunu veya Moşe’nin Tora’sının imandan yoksun bir düzen kurduğunu göstermez. Tanah, Haşem’e güvenmeyi ve O’nun sözünü dinlemeyi aynı bağlılığın içinde anlatır.
Tanah kaynakları: Bereşit 15:4–6 (özgün metin); 17:9–14; 18:19 (özgün metin); 22:16–18; 26:5 (özgün metin); Devarim 6:4–9, 25 (özgün bölüm; 6:4–9); 10:12–13 (özgün metin); Tehilim 106:30–31; 62:13; İyov 35:7; Divre HaYamim Alef 29:14. Tehilim 62:13, bazı çevirilerde 62:12 olarak numaralandırılır. Bereşit 15:6 açıklamaları: Raşi; Ramban.
