6 iddia Tüm iddialar Yeşaya 53 dosyası
45. İddia: Soy kayıtlarının kaybolması Levi kohenliğinin Tanrı tarafından sona erdirildiğini gösterir
Kutsal yerde kohen olarak görev yapabilmek için Aharon soyundan gelmek gerekir. Bu yüzden Tapınak hizmeti yeniden kurulduğunda, göreve başvurup soy kaydını bulamayan ailelerin durumu araştırılmıştır. Ezra bu incelemenin nasıl yapıldığını anlatır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Kutsal yerde kohen olarak görev yapabilmek için Aharon soyundan gelmek gerekir. Bu yüzden Tapınak hizmeti yeniden kurulduğunda, göreve başvurup soy kaydını bulamayan ailelerin durumu araştırılmıştır. Ezra bu incelemenin nasıl yapıldığını anlatır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, kohenlerin soy kayıtlarının İsa’dan kısa süre sonra kaybolduğunu ileri sürerler. Ezra 2:62’yi, soyunu kanıtlayamayan bir kişinin kohenlik yapamayacağına dayanak gösterir ve Aharon soyuna verilen görevin artık sürdürülemeyeceği sonucunu çıkarırlar. Onlara göre kayıtların kaybı, Tanrı’nın eski kohenliği sona erdirdiğini ve İsa’nın Malkitsedek’e benzeyen yeni bir kohenlik kurduğunu gösterir.
Tanah’ın Cevabı:
Ezra’nın anlattığı olayda bazı aileler soy kayıtlarını bulamaz ve kohenlikten dışlanır. Aynı sırada diğer kohenler görevlerini sürdürür. Anlatının sonucu kohenliğin kaldırılması değil, göreve kimin katılabileceğinin araştırılmasıdır.
Ezra 2:61–63, Habaya, Hakots ve Barzillay ailelerinin kayıtlarını arayıp bulamadığını söyler. Yönetici, Urim ve Tumim aracılığıyla karar verecek bir kohen ortaya çıkıncaya kadar bu ailelerin en kutsal yiyeceklerden yemesini yasaklar. Urim ve Tumim, başkohenin göğüs giysisinde bulunur ve Haşem’e danışmak için kullanılırdı. Nehemya 7:63–65 aynı aileleri ve kararı aktarır. Metin bekleyişin ne kadar süreceğini söylemez.
Oysa aynı listede başka kohen aileleri sayılarıyla yer alır (Ezra 2:36–39). Hemen sonra kohenler sunağı kurar, sabah ve akşam sunularını getirir ve Sukkot’u Tora’da yazıldığı gibi kutlar. Hizmet başladığında Tapınağın temeli henüz atılmamıştır (Ezra 3:1–6). Bazı ailelerin soyundaki belirsizlik, diğer kohenlerin hizmetini durdurmamıştır.
Bu araştırmanın nedeni Tora’daki görev ayrımıdır. Bamidbar 18:1–7, sunak ve kutsal alanla ilgili kohenlik görevini Aharon’a ve oğullarına verir. Diğer Leviler onlara yardım eder. Bir kişinin bu görevi üstlenebilmesi için Aharon soyundan olup olmadığı önemlidir. Kimlik belgesinin kaybolması insanın ailesini değiştirmez; o aileye ait olduğunu kanıtlamayı güçleştirir. Kohenlikte belge eksikliği ciddi bir engel doğurur, ancak görevi başka bir soya devretmez.
Talmud, bu ailelerle ilgili açıklamasında hazaka ilkesini, yani daha önce bilinen bir durumun belli sınırlar içinde geçerli sayılmasını ele alır. Ailelerin daha önce yararlandığı bazı hakların sürmesiyle, kesin soy kaydı gerektiren alanları birbirinden ayırır. Talmud, ailelerin Babil’de yararlandıkları terumayı, yani kohenlere ayrılan ürün payını yemeyi sürdürmesini önceki uygulamayla ilişkilendirir. Buna karşılık Ezra’da, soy kayıtları bulununcaya veya belirtilen yolla karar verilinceye kadar en kutsal yiyeceklerden yemeleri yasaklanmıştır. Talmud, teruma izninin kapsamı hakkında farklı açıklamalar da ele alır. Önceki uygulamaya dayanmak ile kesin soy kaydını göstermek aynı şey değildir (Kiduşin 69b). Başka bir bölüm, Urim ve Tumim için bekleyişi ölülerin dirilmesi ve David soyundan Maşiah’ın gelişi gibi geleceğe uzanan bir bekleyişle karşılaştırır (Sota 48b).
Ezra, Babil sürgününden dönen belirli aileleri anlatır. İsa’dan sonraki Roma döneminin arşivleri hakkında bilgi vermez. Dolayısıyla ayet, bütün kohen kayıtlarının o dönemde kaybolduğu iddiasını kanıtlamaz. Böyle bir kayıp yaşandığında ortaya çıkacak sorun, görev yapacak kişilerin nasıl belirleneceğidir. Kayıp, Aharon soyuna verilen görevin İsa’ya geçtiğini göstermez.
Bir hizmetin uzun süre yapılamaması, buyruğun kaldırıldığını da göstermez. Birinci Tapınak yıkıldıktan sonra Haşem, Pers kralı Koreş’i Tapınağın yeniden yapılması için harekete geçirir (Ezra 1:1–4). Tapınak tamamlanınca kohenler ve Leviler, “Moşe’nin kitabında yazıldığı gibi” görevlerine yerleştirilir (Ezra 6:15–18). Yıkım hizmeti kesintiye uğratmış, Tora’nın hükmünü ortadan kaldırmamıştır.
Haşem, Pinhas’a ve ondan sonraki soyuna sürekli kohenlik antlaşması verir (Bamidbar 25:12–13). Yeremya 33:17–22 de David’in hanedanıyla Levili kohenlerin geleceğini birlikte güvenceye alır. Bu antlaşmaların bozulması, gece ve gündüzün düzeninin bozulmasına bağlanır. Soy kayıtlarının kaybı bir iptal şartı olarak verilmez.
Malaki 3:1–4, Levi oğullarının arıtılacağını ve Haşem’e doğrulukla sunu getireceğini söyler. Yeruşalmi, bu ayeti Levi kabilesinin gelecekte arınmasıyla ilişkilendirir (Yeruşalmi, Kiduşin 4:1:14). Yehezkel 44:15–16 ise gelecekte Haşem’e yaklaşıp yağ ve kan sunacak kişileri הַכֹּהֲנִים הַלְוִיִּם בְּנֵי צָדוֹק, yani “Levili kohenler, Tsadok oğulları” olarak adlandırır. Peygamber, putperestliğe katılan Levilerle sadık kalan Tsadok oğullarına farklı görevler verir (Yehezkel 44:10–16).
Yehezkel’in tasvirinde sunak hizmeti yapacak aile, Tsadok’un oğulları diye adlandırılır. Peygamber onların bu görevi, İsrael yoldan saptığında kutsal hizmeti korudukları için üstleneceklerini söyler. Burada geçmişteki hizmeti gelecekte sürdürecek aile belirlenmiştir. Ezra’daki soy kayıtlarının araştırılması da bu yüzden anlamlıdır. Mesele, görev yapacak kişinin hangi aileden geldiğinin saptanmasıdır. (Yehezkel 44:15–16).
Bu aileleri Kilisenin veya başka bir ruhsal topluluğun sembolü saymak, Yehezkel’in aynı soy içinde yaptığı ayrımı siler. Gelecekte gerçek Levili kohenlerin bulunacağını, fakat sunularının yalnız İsa’yı anma veya törensel arınma için olacağını söylemek de soyun ortadan kalktığı iddiasını doğrulamaz: Bu yorumda da aynı soy hizmet etmektedir. Tehilim 110’daki Malkitsedek sözü ise kayıtlar kaybolunca Aharon oğullarının görevine son verileceğini söylemez.
Ezra’nın anlattığı olayda kayıt bulunamadığında kohenlik ölçüsü terk edilmez; tam tersine, bu ölçü korunduğu için ailelerin görevi sınırlandırılır. Bir arşivin kaybını Haşem’in antlaşmayı sona erdirdiğine işaret saymak, hem Ezra’nın uygulamasını hem de peygamberlerin aynı soy için verdiği gelecek sözünü tersine çevirir.
Tanah kaynakları: Ezra 1:1–4, 2:36–39, 2:61–63, 3:1–6, 6:15–18; Nehemya 7:63–65; Bamidbar 18:1–7; Bamidbar 25:12–13; Yeremya 33:17–22; Malaki 3:1–4; Yehezkel 44:10–16; Tehilim 110:1–7. Tora ayetlerinin özgün metinleri: Bamidbar 18:1–7; Bamidbar 25:12–13.
Metindeki ek kaynak bağlantıları · https://www.sefaria.org/Kiddushin.69b.
121. İddia: Daniel’in sayımı mutlaka MÖ 457’den başlamalıdır
Daniel, Yeremya’nın yetmiş yıl hakkındaki sözünü Yeruşalayim’in yıkıntılarıyla ilişkilendirir. Ardından kendisine yetmiş haftalık bir süre açıklanır. Bu sürenin nereden başladığını bulmak için, Yeruşalayim’in yeniden kurulmasıyla ilgili hangi sözün kastedildiğini belirlemek gerekir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Daniel, Yeremya’nın yetmiş yıl hakkındaki sözünü Yeruşalayim’in yıkıntılarıyla ilişkilendirir. Ardından kendisine yetmiş haftalık bir süre açıklanır. Bu sürenin nereden başladığını bulmak için, Yeruşalayim’in yeniden kurulmasıyla ilgili hangi sözün kastedildiğini belirlemek gerekir.
Bu yorumu benimseyen Hristiyanlar, Daniel 9’daki yetmiş haftanın kesin olarak MÖ 457’den başladığını söylerler. Onlara göre ilk altmış dokuz hafta İsa’ya ulaşır. Hesabın İsa’ya ulaşmasını da seçtikleri başlangıç tarihinin doğru olduğuna kanıt sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Yeremya 25:11–12, ulusların Babil kralına yetmiş yıl hizmet edeceğini bildirir. Yeremya 29:10’da ise Babil’e verilen yetmiş yıl dolunca sürgündekilerin geri getirileceği vaat edilir. Daniel 9:2, Yeremya’ya bildirilen bu süreyi Yeruşalayim’in yıkıntılarıyla ilişkilendirir. Ardından halkının günahını itiraf eder ve kutsal şehir için merhamet ister. 9:24’te açıklanan yetmiş haftalık süre de onun halkı ve kutsal kentiyle ilgilidir. Bölüm MÖ 457 tarihini vermez.
Daniel 9:25 hesabın başlangıcını מִן־מֹצָא דָבָר לְהָשִׁיב וְלִבְנוֹת יְרוּשָׁלִַם, “Yeruşalayim’i yeniden kurup inşa etmek için sözün çıkışından itibaren” diye anlatır. Motza davar (מֹצָא דָבָר), bir sözün veya bildirimin ortaya çıkmasıdır. Ayet, Pers kralı Artahşasta’nın adını, onun yedinci yılını veya Ezra 7’deki mektubu anmaz. MÖ 457 başlangıcı ayetin verdiği bir tarih değil, Ezra’daki bir belgeyi ve Pers krallarının saltanat tarihlerini esas alan bir yorumdur.
Aynı bölümde Daniel duasına başladığında bir davar, yani söz çıktığı da söylenir (9:23). Bu kullanım, sözcüğün yalnız bir kralın fermanı anlamına gelmediğini gösterir. Ancak sözcük tek başına 9:25’te hangi sözün kastedildiğini de belirlemez. Bunun için hem Daniel’in bağlamına hem Yeruşalayim’in yeniden kuruluşuyla ilgili metinlere bakmak gerekir.
Ezra 6:14, eski yapının nasıl tamamlandığını anlatırken hem Haşem’in buyruğunu hem de Pers krallarının kararlarını birlikte anar. Daniel’in sözü benzer bir tarih içine yerleşir. Yeremya’nın bildirdiği dönüş sözü çıkar, ardından Pers yönetimindeki izinler ve uygulama gelir. Bir kralın belirli bir yılda izin vermiş olması, Daniel’deki sözün yalnız o izni ve o tarihi belirttiğini göstermez. (Ezra 6:13–15).
Ezra 1:1–4, Koreş’in buyruğunu Yeremya aracılığıyla bildirilen sözle ilişkilendirir. Koreş, İsraellilerin Yeruşalayim’e dönmesine ve Tapınak’ı yeniden kurmasına izin verir. Yeşaya 44:28, Koreş’le Yeruşalayim’in yeniden kurulmasını ve Tapınak’ın temelinin atılmasını birlikte anar; 45:1’de ona Tanrı’nın “meshedilmişi” denir. Koreş’in bu sözlerle anılması, MÖ 457’den önce Yeruşalayim’in kuruluşuyla ilgili başka bir sözün de bulunduğunu gösterir.
Artahşasta’nın Ezra 7:11–26’daki mektubu da önemlidir. Ezra’ya ve dönmek isteyenlere izin verir; Tapınak hizmetine destek, Tora’nın öğretilmesi ve yargıçların atanması gibi konuları düzenler. Mektupta Yeruşalayim şehrini yeniden kurmaya yönelik açık bir emir yer almaz.
Nehemya 2:1–8’de ise Artahşasta’nın yirminci yılında Nehemya, yıkılmış Yeruşalayim’e gidip şehri yeniden kurmak için izin ister. Ezra’nın mektubu Tapınak hizmeti ve Tora’nın uygulanmasıyla ilgilidir. Nehemya’nın izni ise kentin kendisini yeniden kurmak içindir. İki olay aynı yılda geçmez.
Daniel 9:25’te עַד־מָשִׁיחַ נָגִיד שָׁבֻעִים שִׁבְעָה וְשָׁבֻעִים שִׁשִּׁים וּשְׁנַיִם תָּשׁוּב וְנִבְנְתָה sözlerinde önce “yedi hafta”, sonra “altmış iki hafta” geçer. Geleneksel İbranice metnin okuma işaretlerinde yedi haftanın sonunda güçlü bir duraklama gösterilir. Yani metni okurken iki süre arasında belirgin bir duruş yapılır. Yedi ile altmış ikiyi toplamak mümkündür; fakat hangi sürenin hangi olaya bağlandığı, metindeki durak ve ardından anlatılan şehrin yeniden kuruluşu dikkate alınarak açıklanmalıdır.
Maşiah sözü “meshedilmiş” anlamına gelir. Yeşaya 45:1’de Koreş için de kullanılması, bu sözcüğün tek başına İsa’nın özel adı olmadığını gösterir. Daniel’in hangi kişiyi ve hangi dönemi anlattığı, sözcüğe önceden İsa adı verilerek belirlenemez.
Yeremya 25:11–12 ve 29:10’daki yetmiş yıl Daniel’in duasının bağlamıdır. Ezra 1, Ezra 7 ve Nehemya 2 ise farklı buyrukları ve olayları anlatır. MÖ 457’yi seçen bir hesap, önce Ezra 7’deki mektubun neden Daniel’in sözünü ettiği başlangıç olduğunu göstermelidir. Başlangıç tarihini sırf hesabın İsa’ya ulaşması için seçersek, hesabın İsa’ya ulaşması o tarihi doğrulamaz. Önce Daniel’in hangi sözden itibaren saymaya başladığı gösterilmelidir.
Tanah kaynakları: Daniel 9:2–27, özellikle 9:23–26; Yeremya 25:11–12 ve 29:10; Ezra 1:1–4 ve 7:11–26; Nehemya 2:1–8; Yeşaya 44:28–45:1.
122. İddia: Daniel’in 69 haftası ay hesabıyla İsa’nın ölüm tarihini verir
Bir tarih hesabı yaparken üç şey bilinmelidir. Sayıma hangi tarihte başlanıyor, kaç yıl sayılıyor ve bir yıl kaç gün kabul ediliyor? Yılın birimi değiştirilirse yıl sayısı değişebilir. Geçen günlerin toplamı ise aynı kalmalıdır.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bir tarih hesabı yaparken üç şey bilinmelidir. Sayıma hangi tarihte başlanıyor, kaç yıl sayılıyor ve bir yıl kaç gün kabul ediliyor? Yılın birimi değiştirilirse yıl sayısı değişebilir. Geçen günlerin toplamı ise aynı kalmalıdır.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Daniel’deki 69 haftanın 483 yıl ettiğini söylerler. Yahudi ay takvimine göre bu sürenin 486,5 ay yılına karşılık geldiğini ileri sürerler. MÖ 457’den başlayan hesaba dört yıllık takvim düzeltmesi ekleyerek, İsa’nın öldüğünü söyledikleri MS 33,5 tarihine tam olarak ulaşıldığını savunurlar.
Tanah’ın Cevabı:
Bu hesap birkaç ayrı seçime dayanır. Daniel 9:25, başlangıç için MÖ 457 tarihini vermez. Ayette yedi hafta ve altmış iki hafta ayrı ayrı geçer; Masoretik okuma işaretlerinde yedi haftanın sonunda güçlü bir duraklama bulunur. Bu süreleri birleştirmek mümkündür, ancak bu okuma ayrıca açıklanmalıdır. Ayet, 483 yılın 486,5 ay yılına çevrilmesini veya dört yıl eklenmesini de söylemez.
İbranice metindeki עַד־מָשִׁיחַ נָגִיד שָׁבֻעִים שִׁבְעָה וְשָׁבֻעִים שִׁשִּׁים וּשְׁנַיִם sözlerinde “meshedilmiş önder”, “yedi hafta” ve “altmış iki hafta” geçer. 9:26 ise meshedilmiş birinin “altmış iki haftadan sonra” ortadan kaldırılacağını söyler. Ayet, yedi haftanın bu süreye nasıl ekleneceğini söylemez; bu iki dönemi doğrudan “ölüme kadar 69 hafta” diye birleştirmez. Daniel 9:24–27.
69 hafta yedişer yıllık dönemler olarak alınırsa 69 × 7 = 483 yıl eder. Bu hesapta bu sayının ay hesabıyla nasıl 486,5 yıla dönüştüğü açıklanmaz. 486,5 sayısı 69,5 × 7 işlemine eşittir; bu işlem 69 döneme yarım dönem, yani bu hesaba göre üç buçuk yıl ekler. Bir sayının ay yılına çevrilmesi ise geçen gerçek süreyi değiştirmemelidir.
Ortalama bir güneş yılı yaklaşık 365,24, on iki ay döngüsünden oluşan bir ay yılı ise yaklaşık 354,37 gündür. 483 güneş yılının gün sayısı, bir ay yılının gün sayısına bölünür: 483 × 365,24 ÷ 354,37 ≈ 497,8 ay yılı. Ters yönde, 486,5 ay yılının günleri güneş yılının uzunluğuna bölünür: 486,5 × 354,37 ÷ 365,24 ≈ 472 güneş yılı. İki hesap aynı gün sayısını vermez. 486,5 ay yılı, 483 güneş yılından yaklaşık 11 güneş yılı daha kısadır. Dolayısıyla 483 güneş yılını 486,5 ay yılı diye göstermek sıradan bir birim dönüşümü değildir.
360 gün kabul edilerek yapılan hesap ayrı bir varsayıma dayanır. On iki gerçek ay döngüsü yaklaşık 354 gün eder. On iki adet otuz günlük hesap ayı ise 360 gün eder. Birincisi Ay’ın evrelerinden, ikincisi seçilmiş bir hesap kuralından çıkar. Daniel, yılların ikinci kurala göre sayılmasını istemez. Başlangıç tarihiyle birlikte yılın uzunluğu da hesaba dışarıdan seçildiğinde, bulunan tarih ayetin kendi hesabı diye sunulamaz. (Daniel 9:24–27).
Yahudi takviminde aylar Ay’ın döngüsüne göre belirlenir; yılın mevsimlerle ilişkisi de korunur. Tora, Pesah’ın Aviv ayında kutlanmasını ister. On iki ay döngüsü güneş yılından kısa olduğu için bazı yıllara bir ay eklenir. Böylece Pesah’ın kutlandığı Aviv ayı mevsiminden uzaklaşmaz. Yüzyıllar boyunca yalnız on iki aylık yılları aralıksız saymak, bu ek ayları ve Pesah’ın mevsimle bağını hesaptan çıkarır. Devarim 16:1.
Dört yıllık takvim düzeltmesi de ayrıca açıklanmalıdır. Daniel böyle bir düzeltme vermez. Tarihsel MÖ ve MS sayımında sıfır yılı da yoktur: MÖ 1’in ardından MS 1 gelir. MÖ 457’den yaklaşık 486,5 gerçek yıl ileri gidildiğinde, başlangıç ve bitiş aylarına bağlı olarak yaklaşık MS 30–31’e ulaşılır. Buna dört yıl eklemek yaklaşık MS 34–35 verir. Başlangıç ayı kesinleştirilmeden yarım yıllık kesin bir tarih sunulamaz.
Hesapta MS 33,5’in hem takvim düzeltmesinin sonucu hem de İsa’nın doğumundan tam 33,5 yıl sonrası olduğu söylenir. Doğum tarihinin takvimde dört yıl kaydığı ileri sürülüyorsa, takvimdeki ölüm yılı, İsa’nın o sırada kaç yaşında olduğunu tek başına göstermez. Doğum tarihiyle ölüm tarihi, takvim yılı ve kişinin yaşı bakımından iki ayrı hesabı gerektirir.
Başka hesaplarda 69 hafta, 483 güneş yılı yerine her biri 360 gün olan 483 yıl üzerinden hesaplanır. Bu yöntem, yukarıda açıklanan ay yılı hesabından farklıdır. 483 × 360 = 173.880 gün, ortalama güneş yılıyla yaklaşık 476,07 yıl eder. 483 güneş yılı ise yaklaşık 176.411 gündür; aradaki fark yaklaşık 2.531 gün, yani 6,9 yıldır. Daniel bu 360 günlük yıl yöntemini de belirtmez. Ezra 1, Ezra 7 ve Nehemya 2’den farklı başlangıçların seçilmesi sonucu ayrıca değiştirir. Ezra 1:1–4, 7:11–26, Nehemya 2:1–8.
Daniel 9:26–27, meshedilmiş kişinin ortadan kaldırılması, şehir ve kutsal yerin yıkılması, antlaşma ve sunuların durması gibi olayları birlikte anlatır. Başlangıcı, sürenin nasıl bölündüğünü, yılın uzunluğunu ve takvim düzeltmesini ayrı ayrı kanıtlamadan elde edilen sonuç, Daniel’in verdiği kesin ölüm tarihi diye sunulamaz.
Yıl uzunlukları ortalama değerlerle aritmetik karşılaştırmadır.
Tanah kaynakları: Daniel 9:24–27; Devarim 16:1; Ezra 1:1–4, 7:11–26; Nehemya 2:1–8.
123. İddia: Daniel’deki meshedilmiş kişi beklenen Maşiah’tır
Tanah’ta bir kişi, göreve ayrıldığını göstermek için yağla meshedilebilir. İbranice maşiah sözcüğü “meshedilmiş” anlamına gelir. Daniel 9’da bu unvanın hangi kişiye ait olduğunu anlamak için, kelimenin yanında verilen olay ve görevlere bakmak gerekir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Tanah’ta bir kişi, göreve ayrıldığını göstermek için yağla meshedilebilir. İbranice maşiah sözcüğü “meshedilmiş” anlamına gelir. Daniel 9’da bu unvanın hangi kişiye ait olduğunu anlamak için, kelimenin yanında verilen olay ve görevlere bakmak gerekir.
Bu yorumu savunan Hristiyanlar, maşiah sözcüğünün kohenler ve krallar için de kullanılabildiğini kabul ederler. Ancak Daniel 9’un gelecekteki Maşiah krallığını anlattığını ve 25. ile 26. ayetlerde sözü edilen meshedilmiş kişinin beklenen Maşiah, yani Mesih olduğunu söylerler. Bu kişiyi Nasıralı İsa olarak tanımlarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Daniel 9:25’te “meshedilmiş önder”, 9:26’da “meshedilmiş kişi” sözleri bulunur. İbranice maşiah, “meshedilmiş” demektir; bir kişiye verilen unvandır. Tek başına kişinin adını söylemez. Vayikra 4:3 meshedilmiş koheni, Şemuel Alef 24:7 Şaul’u, Yeşaya 45:1 ise Pers Kralı Koreş’i aynı kelimeyle anlatır.
Daniel 9:25’te עַד־מָשִׁיחַ נָגִיד (ad maşiah nagid, “meshedilmiş öndere kadar”), 9:26’da ise יִכָּרֵת מָשִׁיחַ (yikkaret maşiah, “bir meshedilmiş kesilecek”) ifadeleri geçmektedir. Maşiah (מָשִׁיחַ) sözlük bakımından “meshedilmiş” unvanıdır; bu sözcüğün herhangi bir kullanımı tek başına Nasıralı İsa özel adını oluşturmaz. Vayikra 4:3 הַכֹּהֵן הַמָּשִׁיחַ (“meshedilmiş kohen”) derken Yeşaya 45:1 Tanrı’nın Koreş’e seslenişini לִמְשִׁיחוֹ לְכוֹרֶשׁ (“meshedilmişi Koreş’e”) biçiminde kurmaktadır. Tanah’ın bu iki örneği, unvanın kohenler ve krallar gibi farklı görevler üstlenen kişiler için kullanılabildiğini gösterir.
Daniel 9:25’teki yedi hafta ile altmış iki hafta birbirinden ayrılır. Yeşaya 44:28–45:1 ve Ezra 1:1–4 Koreş’i Yeruşalayim’in yeniden kuruluşuyla ilişkilendirir. İlk dönemin nasıl yorumlandığı ayrıca araştırılır; aynı kelimenin iki defa kullanılması bütün kişilerin İsa olduğu anlamına gelmez. Tanah’ın Maşiah ölçütleri Yeşaya 11:1–12, Yeremya 23:5–8 ve Yehezkel 37:21–28’de belirli tarihsel görevlerle açıklanır.
Daniel 9:26–27, şehirle kutsal yerin yıkımını ve sunuların durmasını da anlatır. Maşiah’ın kimliği Yeşaya 11, Yeremya 23 ve Yehezkel 37’de verilen adalet, barış ve İsrael’in toplanması görevleriyle sınanır. Hristiyanların Daniel’deki “meshedilmiş” kelimesini doğrudan “İsa” diye okuması, ortak unvanı özel isimle değiştirmektir.
Daniel’in yetmiş haftalık anlatısında ilk yedi hafta, sonraki altmış iki hafta, şehrin yeniden kurulması ve kutsal yerdeki felaket aynı bağlamın öğeleridir. Meshedilmiş ifadesinin belirli bir tarihsel kişiye yöneltilmesi, yalnız tek kelimeye değil, bu olayların hangi sırayla gerçekleştiğine ve kişilerin o olaylarda ne yaptığına dayanmalıdır. David soyundan beklenen Maşiah için Yeşaya 11, Yeremya 23 ve Yehezkel 37’de belirtilen halkın toplanması, adil yönetim ve güvenlik ölçütleri de ihmal edilemez.
Daniel 9:25 ve 9:26’daki maşiah sözcüğünün başında İbranicede sözcüğü belirli hale getiren ha- eki bulunmaz. İngilizce çeviride büyük harfle yazılan “Messiah” ve eklenen “the”, İbranice metnin büyük harf kullanımı değildir; çevirinin tercihidir. Tanımlığın bulunmaması kişinin kimliğiyle ilgili bütün tartışmayı tek başına çözmez. Ancak sözcüğün kendisi de bu kişiyi İsa olarak adlandırmaz.
Daniel 9:24’te aynı kökten gelen limşoah, yani “meshetmek” fiili kullanılır. Bir şeyi meshetmekten söz eden bu fiil ile sonraki ayetlerde geçen maşiah, yani “meshedilmiş kişi” ayrı dil biçimleridir. Aynı kökten gelmeleri, her iki ifadenin aynı kişiyi anlattığını göstermez. Daniel 9:24.
Tanah kaynakları: Daniel 9:24–27; Vayikra 4:3; Şemuel Alef 24:7; Yeşaya 45:1 ve 44:28; Ezra 1:1–4; Yeşaya 11:1–12; Yeremya 23:5–8; Yehezkel 37:21–28.
139. İddia: Bereşit 49:10’daki Şilo Maşiah’tır; “asa”nın Yehuda’dan ayrılması İsa’ya karşı kronolojik bir engel oluşturmaz
Bereşit 49’da Yaakov, oğlu Yehuda’ya yönetimle ilgili bir söz söyler. Burada asa, yönetme yetkisini anlatır ve Şilo’nun gelişi diye çevrilen bir söz yer alır. Ayetin Yehuda’nın yönetim hakkını nasıl anlattığıyla Şilo’nun kim olduğu ayrı ayrı incelenmelidir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Bereşit 49’da Yaakov, oğlu Yehuda’ya yönetimle ilgili bir söz söyler. Burada asa, yönetme yetkisini anlatır ve Şilo’nun gelişi diye çevrilen bir söz yer alır. Ayetin Yehuda’nın yönetim hakkını nasıl anlattığıyla Şilo’nun kim olduğu ayrı ayrı incelenmelidir.
Bu görüşü savunan Hristiyanlar, Bereşit 49:10’daki Şilo’yu Maşiah, yani Mesih olarak okurlar. Ayetin Yehuda’nın her dönemde bağımsız bir devlet olarak yönetilmesini gerektirmediğini söylerler. Bu nedenle asanın ne zaman el değiştirdiğinin İsa’ya karşı bir tarih engeli oluşturmadığını savunurlar ve Şilo’nun gelişiyle tamamlanacağını söyledikleri Yehuda krallık vaadini İsa’ya bağlarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Bereşit 49:10, Yehuda’nın asası, yönetim yetkisi ve halkların bağlılığı hakkında sözler içerir. Ayetteki Şilo kelimesi İsa’nın özel adı değildir. Şilo sözcüğü, İsa’nın adını veya Roma döneminde sona erecek bir tarih hesaplamasını içermez.
Bereşit 49:10’un İbranicesi לֹא־יָסוּר שֵׁבֶט מִיהוּדָה וּמְחֹקֵק מִבֵּין רַגְלָיו עַד כִּי־יָבֹא שִׁילֹה וְלוֹ יִקְּהַת עַמִּים şeklindedir. Şevet (שֵׁבֶט) yönetim asası demektir. Mehokek (מְחֹקֵק) hüküm veren yöneticinin göreviyle, yikkhat ammim (יִקְּהַת עַמִּים) ise halkların ona yönelmesi veya bağlılığıyla ilişkilidir. Şilo (שִׁילֹה) sözcüğünün dil bakımından nasıl anlaşılacağı ve ayetin nasıl yorumlanacağı konusunda farklı açıklamalar vardır.
Raşi ve Ramban’ın bu pasajı David hanedanının ve gelecekteki Maşiah’ın yönetimiyle ilişkilendirmesi gerçek bir klasik yorumdur. Bunun kabul edilmesi, kelimenin Nasıralı İsa’nın özel adı olduğu veya Roma döneminde belirli bir yılı hesaplamaya imkan verdiği anlamına gelmez. Ayette Roma, MÖ/MS takvimi ya da İsa’nın yaşam yılı belirtilmemektedir.
Yehuda’nın yönetimi tarih boyunca sürgün ve yabancı egemenlik nedeniyle kesintiye uğramıştır. Asa, Yehuda’nın kesintisiz siyasi egemenliğini tarihleyen bir takvim değildir. Şemuel Bet 7:12–16, David soyunun geleceğini; Yeremya 23:5–8, adil kralın yönetimini ve İsrael’in güvenliğini anlatır.
Melahim Bet 25:1–7’de Yehuda kralı Sidkiya’nın Babil tarafından yenilip esir alınması anlatılır. Ezra 1:1–4’te dönüş iznini veren ise Yehudalı bağımsız bir kral değil, Pers kralı Koreş’tir. Böylece yabancı egemenlik ve Yehuda’nın kendi kralıyla yönetildiği dönemin sona ermesi, İsa’nın yaşadığı dönemden çok önce Tanah’ın kendi tarihinde zaten vardır. “Asa”yı yalnız Roma çağında sona eren kesintisiz siyasi bağımsızlık diye okumak bu tarihi açıklamaz.
Bereşit 49:10’daki halkların bağlılığı sözünün Maşiah’la ilişkilendirilmesi, Yeşaya 11:1–12 ve Yehezkel 37:21–28’deki İsrael’in toplanması, adalet ve barış görevlerini ortadan kaldırmaz. Şilo’yu Maşiah olarak okumak, onun kimliğini ayrıca belirlemeyi gerektirir. Ayet İsa’nın adını vermez.
Ramban, Yehuda’nın krallık yetkisini yorumlarken bunun yabancı esaret dönemlerinde hiçbir siyasi kesintiye uğramayacağını söylemediğini; İsrael üzerinde kalıcı meşru hanedan hakkının Yehuda ve David soyu ile ilişkisini açıkladığını belirtir. Tanah’ın kendi anlatısında Sidkiya’nın Babil tarafından devrilmesi ve sonraki dönüşün Pers kralı Koreş tarafından duyurulması, İsa’dan çok önce Yehuda’nın bağımsız devlet yönetiminin kesintiye uğradığını gösterir. Dolayısıyla “siyasi asa ancak İsa’nın döneminde ortadan kalktı” şeklindeki tarihsel öncül doğru değildir. Metnin Maşiah’la ilgili yorumu yapılırken Yeşaya 11, Yeremya 23 ve Yehezkel 37’nin bildirdiği gerçek yönetim, İsrael’in toplanması ve barış görevleri de korunmalıdır.
İddiada ayetin “hak sahibi gelene kadar” anlamında okunması ve bunun Yehezkel’deki, hakkın sahibine verileceğini söyleyen sözle ilişkilendirilmesi de önerilir. Onkelos ve Raşi’nin Bereşit 49:10’u Maşiah’ın krallığıyla ilişkilendiren açıklamaları vardır. Bu kaynaklar ayetin Maşiah yönünde okunabildiğini gösterir; Maşiah’ın İsa olduğunu söylemez. Yehezkel 21:32, Raşi, Bereşit 49:10.
Hristiyan yorum kesintisiz siyasi bağımsızlık varsayımını reddederken Yehuda’nın Roma döneminde güç kaybettiği tarihi zorunlu bir son tarih olarak kullanamaz. Ayeti Maşiah hakkında okumak, onun kim olduğunu henüz göstermez. Halkların ona bağlılığı ve peygamberlerin anlattığı adil yönetim, kimlik değerlendirilirken göz önünde tutulmalıdır.
Tanah kaynakları: Bereşit 49:10; II Melahim 25:1–7; Ezra 1:1–4; Şemuel Bet 7:12–16; Yeremya 23:5–8; Yeşaya 11:1–12; Yehezkel 37:21–28. Filolojik ve yorum tarihi: Raşi, Bereşit 49:10; Ramban, Bereşit 49:10.
251. İddia: Daniel 9’un hesabı ay yılı ve takvim düzeltmeleriyle İsa’nın ölüm tarihine tam oturur
Daniel 9’da Yeruşalayim ve İsrael halkı için yetmiş yedili dönemden söz edilir. İlk bölümlerde yedi ve altmış iki yedili dönem ayrı ayrı anılır. Bu dönemlerden bir tarih çıkarmak için sayımın hangi olayla başladığını, bir yılın kaç gün sayıldığını ve her dönemin hangi olayla bağlantılı olduğunu belirlemek gerekir.
İddiayı ve cevabı oku
Hristiyan İddiası:
Daniel 9’da Yeruşalayim ve İsrael halkı için yetmiş yedili dönemden söz edilir. İlk bölümlerde yedi ve altmış iki yedili dönem ayrı ayrı anılır. Bu dönemlerden bir tarih çıkarmak için sayımın hangi olayla başladığını, bir yılın kaç gün sayıldığını ve her dönemin hangi olayla bağlantılı olduğunu belirlemek gerekir.
Bu hesabı savunan Hristiyanlar, ilk altmış dokuz yedili dönemi MÖ 457’den başlatırlar. 483 yılı ay yılına çevirdiklerini ve dört yıllık bir takvim düzeltmesi yaptıklarını söylerler. Onlara göre bu hesap, İsa’nın öldüğünü söyledikleri MS 33,5 tarihini tam olarak verir. Bu sonucu Daniel’in İsa’yı Maşiah olarak önceden belirlediğinin matematiksel kanıtı sayarlar.
Tanah’ın Cevabı:
Hesap iki ayrı noktada yanlıştır. Önce 483 güneş yılı ay yılına yanlış çevrilir. Sonra Daniel’de bulunmayan bir başlangıç tarihi ve ek süreler kullanılır. Altmış dokuz yedili dönem 69 × 7 = 483 yıl eder. İddia bu sürenin 486,5 ay yılına eşit olduğunu söyler. Aşağıdaki işlem süreyi doğru birimlerle hesaplar. MÖ 457 başlangıcı, dört yıllık ekleme ve MS 33,5 sonucu da Daniel’in metninde bulunmamaktadır. Sonucun İsa’nın ölümüne yakın bir tarihe gelmesi, bu işlemlerin ayette bulunduğunu göstermez.
Bir süreyi başka bir birimle yazmak, sürenin uzunluğunu değiştirmez. Bir metre ile yüz santimetre aynı uzunluktur. Sayı değişir, ölçülen nesnenin uzunluğu değişmez. Güneş yılını ay yılına çevirmek için önce toplam gün sayısını bulmak, sonra bunu ay yılının gün sayısına bölmek gerekir. Hesapta kullanılan 365,2425 gün, Gregoryen takvim yılının ortalama uzunluğudur. Bir Ay döngüsü, Ay’ın aynı evresinin yeniden görülmesine kadar geçen süredir. Bu hesapta bir ay yılı on iki döngüye, yani yaklaşık 354,367 güne eşit sayılır.
Bu değerlerle 483 güneş yılı önce gün cinsinden yazılır. Ardından toplam, bir ay yılının uzunluğuna bölünür. 483 × 365,2425 ÷ 354,367 ≈ 497,82 ay yılıdır. İddiadaki 486,5 bu işlemin sonucuna eşit değildir.
Aynı eşitliği ters yönde sınamak için 486,5 ay yılını önce güne, ardından güneş yılına çeviririz. 486,5 × 354,367 ÷ 365,2425 ≈ 472,01 yıl bulunur. Yani 486,5 ay yılı, 483 güneş yılından yaklaşık on bir yıl daha kısadır. Başlangıçtaki 483 yıl zaten ay yılıysa, onu 486,5 ay yılına çıkaran bir dönüşüm de yoktur.
“Yahudiler zamanı Ay’a göre hesaplar” denilmesi bu hatayı gidermez. İsrael takviminde aylar Ay’ın döngüsüne bağlanırken, Pesah’ın baharda kalması da korunmaktadır. Şemot 12:2, ayların hangi aydan başlayarak sayılacağını söyler. Devarim 16:1, bahara karşılık gelen Aviv ayının gözetilmesini emreder.
On iki Ay döngüsü güneş yılından yaklaşık on bir gün kısa olduğundan, yalnız on iki aylık yıllar art arda sayılırsa bayram mevsimler arasında geriye kayar. Bunu önlemek için gerekli yıllara ek ay konur.
Bugünkü sabit takvimde on dokuz yılda yedi ek ay vardır. Antik dönemde kullanılan Ay gözlemiyle bugünkü sabit hesap aynı yöntem değildir. Ancak iki yöntemde de ayların Ay’a bağlı olması, her yılın 354 gün sayıldığı anlamına gelmez. İbn Ezra’nın Şemot 12:2 açıklamasında da ay döngüsüyle mevsim yılı arasındaki fark ve bunların takvimde birleştirilmesi ayrıntılı biçimde ele alınmıştır.
MÖ ve MS arasındaki geçişte ayrıca yıl sıfırı bulunmamaktadır. MÖ 1’in hemen ardından MS 1 gelir. Bu iki yıl arasına ayrıca bir sıfır yılı konmaz. Bu nedenle MÖ 457’den 483 olağan takvim yılı ileri gidildiğinde yaklaşık MS 27’ye ulaşılır. 486,5 yıl kullanılıp buna dört yıl daha eklendiğinde ise sonuç yaklaşık MS 34,5 olur. İddiadaki MS 33,5 ile arasında yaklaşık bir yıllık fark vardır.
486,5 ay yılı kullanılırsa süre yaklaşık 472 güneş yılına iner. Aynı başlangıçtan yaklaşık MS 16’ya, dört yıllık eklemeyle MS 20’ye ulaşılır. Kesin gün ve ay seçilmeden yapılan bu hesaplarda, yıl birimi değişince hesaplanan tarih yıllarca ileriye ya da geriye kayar.
Hristiyan tarih hesaplarında başka başlangıçlar ve başka yıl uzunlukları da kullanılır. MÖ 445 başlangıcına 483 olağan yıl eklendiğinde yaklaşık MS 39’a varılır.
Aynı 483 yılın her biri 360 gün sayılırsa toplam 173.880 gün, yani yaklaşık 476,07 güneş yılı elde edilir. Bu hesap MÖ 445’ten başlatılırsa MS 32 dolaylarına ulaşılır. Ancak 360 günlük yıl, yaklaşık 354,367 günlük on iki aylık ay yılıyla aynı birim değildir. Daniel 9’da 360 günlük özel bir yıl tanımı da verilmemiştir. Başlangıç tarihi ve yıl uzunluğu değiştirilince farklı sonuçlar çıkar. Bunlar tek ve kesin bir peygamberlik hesabını doğrulamaz.
Başlangıç için neden belirli bir tarih seçildiği, ayetin konusu üzerinden açıklanmak zorundadır. Yeremya, ulusların Babil kralına yetmiş yıl hizmet edeceğini (25:11–12) ve Babil’e verilen yetmiş yıl dolunca sürgündekilerin geri getirileceğini (29:10) söyler. Daniel 9:2, Yeremya’nın bildirdiği yetmiş yılı Yeruşalayim’in yıkıntılarıyla ilişkilendirir. Ardından halkın günahlarını kabul eder ve şehrin ve kutsal yerin onarılması için dua eder (Daniel 9:3–19).
Verilen cevapta yetmiş yedili dönem עַל־עַמְּךָ וְעַל־עִיר קָדְשֶׁךָ, “senin halkın ve kutsal kentin üzerine” belirlenmiştir. İsyanın sona ermesi, günahın giderilmesi, suç için kefaret, kalıcı doğruluk, görüm ile peygamberin mühürlenmesi ve en kutsalın meshedilmesi birlikte anılır (9:24). Daniel’in verdiği dönemleri yorumlayan bir hesap, yalnız bir ölüm tarihini değil, birlikte sayılan bu olayları da açıklamalıdır.
9:25’te Yeruşalayim’in yeniden kurulmasıyla ilgili bir דָבָר, yani “söz, buyruk” anılır. Ezra 1:1–4, Koreş’in halkın dönüşü ve Bet Hamikdaş’la ilgili buyruğunu anlatır. Ezra 7:11–26, Artahşasta’nın Ezra’ya verdiği yetkileri kaydeder. Nehemya 2:1–8 ise Yeruşalayim’in yeniden inşası için verilen izni aktarır.
Bunlar farklı zamanlarda verilen ve aynı şeyi emretmeyen buyruklardır. Bu tarihlerden biri seçilecekse, önce o buyruğun Daniel’deki sözle neden aynı olduğu gösterilmelidir. MÖ 457’yi seçmek, hesaplanan tarihi hedeflenen sonuca yaklaştırabilir. Seçimin ayete dayandığını göstermek için, o yıl verilen buyruğun Daniel’in sözünü ettiği buyruk olduğunu açıklamak gerekir.
Aynı ayetteki dönemler de tek bir toplam olarak verilmemiştir. שָׁבֻעִים שִׁבְעָה, “yedi yedili dönem” ve וְשָׁבֻעִים שִׁשִּׁים וּשְׁנַיִם, “ve altmış iki yedili dönem” ayrı ifadelerle anılır. Geleneksel İbranice metnin, yani Masoretik metnin okuma işaretleri, yedi yedili dönemin ardından belirgin bir durak gösterir. Cümle okunurken iki dönem bu durakla birbirinden ayrılır.
Bu durakla, ilk yedi yedili dönem meshedilmiş önderin gelişine bağlanır. Sonraki altmış iki yedili dönem ise şehrin yeniden inşasıyla ilişkilendirilir. Yedi ile altmış iki toplanabilir. Fakat bu işlem, ayetteki iki dönemin tek bir kişinin ölümüne kadar süren kesintisiz 483 güneş yılı olduğunu kendiliğinden göstermez. Böyle bir toplamı ayetteki tek ve kesintisiz süre olarak okumak, İbranice metnin okuma işaretiyle yaptığı ayrımı değiştirir.
9:26’da, “Altmış iki yedili dönemden sonra meshedilmiş biri kesilecek” denir. מָשִׁיחַ (maşiah), “meshedilmiş kişi” anlamındadır. Vayikra 4:3’te kohen, Şemuel Alef 24:7’de Şaul ve Yeşaya 45:1’de Pers Kralı Koreş bu sözcükle anılmıştır. Bu sözcüğün kullanılması, kişinin İsa olduğunu göstermez.
יִכָּרֵת (yikkaret), kişinin kesilip ortadan kaldırılmasını, bu bağlamda öldürülmesini ifade edebilir. Ardından gelen וְאֵין לוֹ, kelime kelime “ve ona yok”, yani “onun için bir şey yok” ifadesidir. Bu sözlerde “başkaları uğruna öldü” anlamı bulunmamaktadır. Çarmıh, İsa’nın adı ve bütün insanlığın günahlarının bu ölümle bağışlanacağı öğretisi ayete dışarıdan eklenmektedir.
Hesabın ulaşmaya çalıştığı ölüm tarihi de kesin olarak bilinmemektedir. Humphreys ve Waddington’ın 1983 tarihli araştırmasında 3 Nisan MS 33 önerilmiştir. Helen Bond’un 2013 tarihli araştırmasında ise 7 Nisan MS 30’u desteklemek için gösterilen gerekçeler incelenir. Bond, eldeki bilgilerle kesin günün belirlenemeyeceği sonucuna varır.
MS 33,5 ifadesinin hem bir takvim tarihi hem de doğumdan itibaren tam 33,5 yıllık yaş gibi kullanılması iki farklı başlangıç noktasından sayılan yılları birbirine karıştırır. Miladi takvimin başlangıcı ile İsa’nın gerçek doğum tarihinin aynı olduğu gösterilmeden bu iki sayı eşitlenemez. Ölüm tarihinin kesin olarak bilinmesi, yanlış birim dönüşümünü düzeltmez.
Yetmişinci yedili döneme geçildiğinde aynı hesaba yeni bir ara eklenir. İlk altmış dokuz dönemin yaklaşık MS 33,5’te bittiği ileri sürülürken, son dönemin ilk yarısı, MS 66–67’de savaşın başlaması ile MS 70’te Bet HaMikdaş’ın yıkılması arasına yerleştirilir. İki tarih arasında yaklaşık otuz üç yıllık bir ara bırakılır. Bu ara, İsrael’e tövbe fırsatı verilmesiyle açıklanır.
Kalan yarım dönem için Masada’nın düşüşü veya gelecekteki bir dönem önerilir. Daniel 9:24–27’de ise altmış dokuzuncu dönemden sonra sayımın otuz üç yıl durdurulacağı söylenmemiştir. İlk bölüm için kesin tarih öne sürüp devamındaki olaylara ulaşmak için sayımı durdurmak, Daniel’in verdiği bir zaman çizelgesi değildir.
9:27’de וְהִגְבִּיר בְּרִית לָרַבִּים שָׁבוּעַ אֶחָד, “Bir yedili dönem boyunca çoklarıyla antlaşmayı güçlendirecek” ve וַחֲצִי הַשָּׁבוּעַ יַשְׁבִּית זֶבַח וּמִנְחָה, “Yedili dönemin ortasında korbanı ve minhayı durduracak” denir. Son sözlerde hayvan sunusuyla tahıl sunusunun durdurulması anlatılmaktadır.
Bir hizmetin durdurulması, o hizmeti emreden Tora hükmünün kaldırılmasıyla aynı şey değildir. İlk Bet Hamikdaş yıkımından sonra Ezra 3:2’de sunak yeniden Moşe’nin Tora’sına uygun olarak kurulmuştur. Yehezkel 43:18–27 ve 45:15–22’de de gelecekteki hizmet için korban hükümleri verilmiştir. Daniel’deki durdurma eyleminin bütün korban emirlerinin sonsuza kadar kaldırıldığı biçiminde sunulması, bu açık hükümlerle çelişmektedir.
483 güneş yılı 486,5 ay yılına eşit değildir. Daniel ayrıca MÖ 457’yi başlangıç yılı olarak vermez, dört yıllık bir düzeltme bildirmez ve 69. dönemden sonra sayımın yaklaşık 33 yıl duracağını söylemez. Bu hesap, hem kendi rakamlarıyla MS 33,5’e ulaşamaz hem de Daniel’in metninde yer almayan seçimlere dayanır. Sonuç İsa’nın Maşiah olduğunu kanıtlamaz.
Tanah kaynakları: Daniel 9:2–27 (özellikle 9:24–27, İbranice Masoretik metin); Yeremya 25:11–12 ve 29:10; Yeşaya 45:1; Ezra 1:1–4, 3:2 ve 7:11–26; Nehemya 2:1–8; Devarim 16:1; Yehezkel 43:18–27 ve 45:15–22. İbranice metin kontrolü: Mehon Mamre, Daniel 9. Takvim ve hesap kontrolü: ABD Deniz Rasathanesi, The Jewish Calendar; ortalama güneş yılı ve on iki sinodik aylı yıl üzerinden yukarıda gösterilen aritmetik.
Ek kaynaklar: Şemot 12:2; İbn Ezra, Şemot 12:2; Vayikra 4:3; Şemuel Alef 24:7. ABD Deniz Rasathanesi, Gregoryen yılının ortalama uzunluğu; Colin J. Humphreys ve W. G. Waddington, Dating the Crucifixion, Nature 306 (1983), 743–746; Helen K. Bond, Dating the Death of Jesus: Memory and the Religious Imagination, New Testament Studies 59/4 (2013), 461–475.
