Misyoner İddiaları Arşivi

Burada yalnız bir ad benzerliği yoktur. Daha geniş bir örüntü kuruyor. Yehoşua’nın adının İsa adıyla aynı ad geleneğine bağlı olduğunu, Yehoşua ile Kalev’in ülke hakkındaki doğru tanıklığının İsrael tarafından reddedildiğini, bu yüzden ülkeye girişin kırk yıl geciktiğini ve daha sonra Yehoşua’nın önderliğinde gerçekleştiğini söylüyor. Ardından Yeşaya 53:1’deki “Bizim haberimize kim inandı?” sözünü casusların reddedilen haberine, Yehezkel 20:35’teki “halkların çölü”nü de İsa’yı reddeden İsrael’in gelecekteki durumuna bağlıyor. Böylece Yehoşua’nın öyküsü, İsa’nın önce reddedilip daha sonra geri dönerek İsrael’i kurtuluşa götüreceği iki geliş öğretisinin tarihsel bir örneği haline geliyor.²²⁹¹

Bu savın ilk halkasında gerçek bir filolojik veri vardır. Bamidbar 13:16’da Moşe, Hoşea bin Nun’a Yehoşua — יהושע — adını verir. Nehemya 8:17 ise aynı kişiyi Yeşua bin Nun — ישוע בן נון — diye anar. Daha sonraki kısa biçim ile eski uzun biçim aynı ad ailesine aittir. Grekçe Yahudi Kutsal Yazıları da Yehoşua’nın adını Iesous — Ἰησοῦς — biçiminde verir; Hristiyan İncili’nde İsa için kullanılan Grekçe ad da budur. Yehoşua, Yeşua ve Grekçe Iesous aynı tarihsel ad ailesi içinde ilişkilidir.²²⁹²

Fakat burada filoloji biter, kehanet iddiası başlar. Aynı adı taşımak, iki kişinin hayatını peygamberlik ilişkisine sokmaz. Tanah’ta Yeşua adı yalnız Nun oğlu Yehoşua için kullanılmaz. Ezra ve Nehemya’da aynı adı taşıyan başka kişiler de vardır. Eğer adın kendisi gelecekteki belirli bir kişiyi işaretleyen şifre olsaydı, aynı adın öteki taşıyıcılarının neden bu şifrenin dışında kaldığını metnin açıklaması gerekirdi. Tanah böyle bir ayrım yapmaz.²²⁹³

Yehoşua ile Kalev’in sözü gerçekten reddedilir; Hristiyan yorumcu ikinci halkayı bu olgu üzerine kurar. Yehoşua ile Kalev’in sözü gerçekten reddedilir. Halk onların ülkeye çıkma çağrısına inanmaz; hatta iki adamın taşlanması konuşulur. Fakat Bamidbar 13’te Yehoşua İsrael’e “gelen” bir kurtarıcı değildir. O, Moşe’nin gönderdiği on iki araştırmacıdan biridir. Ülkeye gider, araştırmasını tamamlar ve İsrael kampına geri döner. Reddedilen şey onun ortaya çıkışı değil, Yehoşua ile Kalev’in Tanrı’nın vaadine güvenilmesi gerektiğini söyleyen tanıklığıdır.²²⁹⁴

Kırk yıl da gizli bir ikinci geliş takvimi olarak bırakılmamıştır. Tora bunun nedenini açıkça söyler: “Ülkeyi araştırdığınız günlerin sayısınca, kırk gün, her gün için bir yıl olmak üzere kırk yıl suçlarınızı taşıyacaksınız.” Kırk sayısı, keşif görevinin kırk gününe karşılık verilen kuşak hükmüdür. Üstelik ülkeye kırk yıl sonra girenler, Yehoşua’nın sözünü reddeden yetişkin kuşağın topluca fikrini değiştirmiş hali değildir. Tora o kuşağın çölde öleceğini, Yehoşua ile Kalev’in yaşayacağını ve çocukların ülkeye gireceğini söyler. Kurulan örüntü bu noktada bile Hristiyan yorumun ileri sürdüğünden daha farklıdır.²²⁹⁵

Yehoşua’nın kırk yıl sonraki görevi de ilk görevin tekrarı değildir. İlkinde bir şaliah, gönderilmiş araştırmacıdır; ikincisinde Moşe’nin ardından İsrael’in önderidir. Devarim’in sonunda Tanrı ona, “Güçlü ve cesur ol; çünkü İsrael oğullarını onlara ant içtiğim ülkeye sen götüreceksin” der. Yehoşua kitabı da Moşe’nin ölümünü bildirerek yeni dönemi başlatır. Hazal’ın bu geçişi ele alışında vurgu ikinci bir “geliş” üzerine değil, Moşe’den sonra tek önderlik otoritesinin Yehoşua’ya geçmesi üzerinedir. Yehoşua ilk olaydan sonra ölmez, göğe çıkmaz, İsrael tarihinden kaybolmaz ve kırk yıl sonra yeniden ortaya çıkmaz. Bir insanın hayatında iki farklı görevin bulunması ile bir kişinin ölüp dünyadan ayrıldıktan sonra yeniden gelmesi aynı yapı değildir.²²⁹⁶

Yeşaya 53:1 bağlantısı ise İngilizce çeviride İbranice metinden daha güçlü görünür. Hristiyan yorumcu, Yehoşua ile Kalev’in “report”unun reddedilmesiyle “Who hath believed our report?” cümlesini yan yana koyar. Fakat Yeşaya 53:1’de kullanılan kelime şemuatenu — שמעתנו — “işittiğimiz/haberimiz”dir. Bamidbar 13:26’da araştırmacıların getirdiği söz için davar — דבר — kullanılır; 13:32’de ülke hakkında yaydıkları kötü haber ise dibba — דבה — diye adlandırılır. İngilizcede aynı sözcüğün seçilebilmesi, İbranice metinde ortak bir anahtar kelime bulunduğunu göstermez. iki anlatıda da bir sözün kabul edilmemesi teması görülebilir. Fakat “insanların bir habere inanmaması” birçok anlatıda bulunabilecek kadar geniş bir motiftir; tek başına kehanet kimliği kuramaz.²²⁹⁷

Hristiyan yorumcu aynı ayette ikinci bir kelime bağı daha önerir. Yeşaya’nın “HaŞem’in kolu” için kullandığı zeroa — זרוע — kelimesini “soy/tohum” anlamındaki zera — זרע — ile aynı köke bağlar ve buradan vaat edilen “soy”a doğru bir ima görür. Bir etimolojik akrabalık kabul edilse bile sonuç değişmez. Etimoloji, sözcükleri eş anlamlı yapmaz. Tanah İbranicesinde zeroa “kol, güç, kudret”; zera ise “tohum, soy, nesil” anlam alanındadır. Yeşaya 53:1’de zeroa HaŞem ifadesi HaŞem’in açığa çıkan kudretini anlatır; kelime o cümlede “soy” anlamına gelmez. Ses ve kök yakınlığından Maşiah’a ilişkin yeni bir gönderme üretmek, ayetin sözcük anlamından ayrı bir yorum adımıdır.²²⁹⁸

Klasik Yahudi yorumları da Yeşaya 53:1’i Yehoşua ile casusların öyküsüne bağlamaz. Raşi, gelecekte ulusların gördükleri karşısında birbirlerine, “Bunu yalnız başkasından duysaydık inanmazdık” diyeceklerini açıklar. İbn Ezra da aynı cümleyi ulusların şaşkınlığı olarak okur ve HaŞem’in kolunun İsrael üzerinde açığa çıkmasına bağlar. Bu açıklamalarda Hristiyan yorumun Yehoşua-casuslar bağlantısı ayetin doğal dilinden veya klasik pşat çizgisinden çıkan zorunlu bir okuma değildir.²²⁹⁹

Yehezkel 20:35 de aynı yöntemle başka bir öyküye taşınır. Oysa peygamber kendi “halkların çölü” imgesini hemen açıklamaya devam eder. HaŞem İsrael’i ulusların arasından toplayacak, orada onunla yargılaşacak, halkı değneğin altından geçirecek, antlaşmanın bağına sokacak ve isyancıları ayıracaktır. Bölüm daha önce ilk çöl kuşağının Tora hükümlerini ve Şabatları reddetmesini de açıkça anmıştır. Metnin verdiği suçlar, yargı ve antlaşma çerçevesi ortadadır. İsa’nın reddi, Yehoşua’nın “ikinci gelişi” veya Hristiyanlığın sunduğu bir dinlenmenin kabul edilmemesi bu cümlelerin içinde yer almaz.²³⁰⁰

Hristiyan yorumun kullandığı bazı veriler metinde gerçekten bulunur; Hristiyan sonucu oluşturan şey bu veriler arasına eklenen eşitliklerdir. Yehoşua ile Yeşua aynı ad ailesindedir. Grekçede Yehoşua’nın adı İsa’nın adıyla aynı biçimde yazılır. Yehoşua ile Kalev’in tanıklığı reddedilir. Kırk yıl sonra Yehoşua İsrael’i ülkeye götürür. Bunların hepsi metinde gerçekten vardır. Fakat kanıtlanması gereken eşitlikler başkadır: ilk keşif görevi İsa’nın ilk gelişi midir; kırk yıllık kuşak hükmü onun dünyadan ayrılışını mı anlatır; Yehoşua’nın Moşe’den sonra önder oluşu ikinci gelişi mi haber verir; Yeşaya 53:1 casusların raporunu mu yeniden kullanır; Yehezkel’in halkların çölü İsa’nın reddine mi bağlıdır? Tanah bu eşitliklerin hiçbirini kurmaz.

Ad ilişkisi gerçektir. Hristiyan yorumcu bu gerçek ad ilişkisini iki-geliş tipolojisine dönüştürür. Fakat tipoloji ile kehanet aynı şey değildir. Daha sonraki bir teoloji eski bir anlatıyı kendi şemasına göre eşleştirebilir; bu işlem anlatının o teolojiyi önceden bildirdiğini göstermez. Yehoşua anlatısında bu bağ yoktur. Bu yüzden örnek, İsa’nın iki kez geleceğini Tanah’tan çıkarmak yerine, iki geliş öğretisi önceden kabul edildiğinde eski bir öykünün ona nasıl benzetilebildiğini gösterir.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 215, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, Carelinks Publishing, PDF s. 36–37. Heaster, Yehoşua için ‘Joshua (same word as ‘Jesus’)’ ifadesini kullanır; İsrael’in onun ve Kalev’in raporuna inanmadığı için ülkeye giremediğini, kırk yıl sonra ‘Joshua-Jesus’ ile ikinci kez yaklaşıp girdiğini söyler; Yeşaya 53:1’deki ‘report’ ile Yehoşua-Kalev raporunu ve Yehezkel 20:35’teki ‘wilderness of the people’ ile İsrael’in İsa’yı reddetmesini birbirine bağlar.
• Bamidbar 13:16: Hoşea bin Nun’a Yehoşua (יהושע) adı verilir. Nehemya 8:17 aynı kişiyi Yeşua bin Nun (ישוע בן נון) diye anar. Brown, Driver ve Briggs, A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, יהושע ve ישוע maddeleri. Albert Pietersma ve Benjamin G. Wright (ed.), A New English Translation of the Septuagint, Oxford University Press, 2007, ‘Iesous’: Grekçe Yehoşua kitabı ve kişi adı Ἰησοῦς biçimindedir; aynı Grekçe ad Hristiyan İncili’nde İsa için kullanılır; bkz. Nestle-Aland, Novum Testamentum Graece, 28. bs., Matta 1:21.
• Örnekler için Ezra 2:2; 3:2, 8; 4:3; 5:2; Nehemya 7:7; 8:7; 9:4–5. Yeşua adı dönüş dönemi metinlerinde birden fazla kişi için kullanılır.
• Bamidbar 13:2–16, 26–33; 14:6–10. Yehoşua ve Kalev ülkeye çıkılmasını savunur; cemaat onları taşlamayı konuşur. Bkz. Ramban, Bamidbar 13:32, kötü haberin niteliği ve Yehoşua ile Kalev’in karşı tutumu.
• Bamidbar 14:30–38, özellikle 14:34: kırk günlük araştırmanın her günü için bir yıl olmak üzere kırk yıllık hüküm açıklanır; 14:37–38’de kötü haberi yayanların öldüğü, Yehoşua ile Kalev’in yaşadığı belirtilir. Ayrıca Devarim 1:34–39: reddeden kuşak ülkeye girmeyecek, çocuklar girecektir.
• Devarim 31:7, 23; Yehoşua 1:1–9. Raşi, Devarim 31:7, Bavli Sanhedrin 8a’ya dayanarak Moşe’nin ‘onlarla birlikte git’ ifadesi ile Tanrı’nın Yehoşua’ya ‘sen götüreceksin’ buyruğu arasındaki farkı önderlik otoritesi üzerinden açıklar: bir kuşakta tek önder bulunur.
• Yeşaya 53:1: מִי הֶאֱמִין לִשְׁמֻעָתֵנוּ, şemuatenu. Bamidbar 13:26’da araştırmacıların getirdiği söz için דבר; 13:32’de kötü haber için דבה kullanılır. Brown, Driver ve Briggs, שמועה, דבר ve דבה maddeleri. İngilizce ‘report’ ortaklığı İbranice ortak bir anahtar sözcüğe dayanmaz.
• Brown, Driver ve Briggs, זרוע maddesi: ‘arm, shoulder, strength’; זרע maddesi: ‘sowing, seed, offspring’. Bazı etimolojik düzenlemeler זרוע kelimesini זרע ‘ekmek’ köküyle ilişkilendirse bile iki ismin Tanah İbranicesindeki anlamları ayrıdır. Yeşaya 53:1’de זרוע ה׳, HaŞem’in kolu/kudreti anlamındadır; ‘soy’ anlamındaki זרע değildir.
• Raşi, Yeşaya 53:1: uluslar gördükleri şeyi yalnız başkalarından duymuş olsalardı inanmayacaklarını söyler; ‘HaŞem’in kolu’nu açığa çıkan büyüklük ve görkem olarak açıklar. İbn Ezra, Yeşaya 53:1: sözleri ulusların şaşkınlığına ve HaŞem’in kolunun İsrael üzerinde açığa çıkmasına bağlar.
• Yehezkel 20:33–40, özellikle 20:34–38. Metin uluslardan toplama, ‘halkların çölü’nde yargılama, değneğin altından geçirme, antlaşmanın bağına sokma ve isyancıları ayırma dizisini verir. Bölümün önceki bağlamı İsrael’in Tora hükümlerini ve Şabatları reddetmesini açıkça anlatır (20:10–24).

MS 70’ten sonra Bet HaMikdaş, mizbeah ve faal korban hizmeti yoktur. Kitabın başında bunu Eski Berit altında devam etmenin artık imkansız olduğuna dair işaret sayar.¹⁷⁴⁹

Fakat “uygulanamıyor” ile “Tanrı tarafından kaldırıldı” aynı cümle değildir. Korban mitsvaları yer, mizbeah, kohenlik ve başka şartlara bağlıdır. Şartın kaybolması emrin içeriğini kendiliğinden değiştirmez.

Bunun tarih içindeki en açık deneyi zaten yaşanmıştır. Birinci Bet HaMikdaş yıkıldığında korban hizmeti kesildi. Babil sürgününden dönüşte Ezra 3, mizbeahın yeniden kurulduğunu ve Tora’da yazılı olotun yeniden sunulduğunu anlatır. İlk kesinti bir ilga olsaydı İkinci Bet HaMikdaş’taki korbanların kendisi Tora’ya aykırı olurdu.¹⁷⁵⁰

Tora sürgünü de kendi sonu olarak tasarlamaz. Devarim 30, lanetler ve sürgünden sonra İsrael’in HaŞem’e döneceğini, Tanrı’nın onu toplayacağını ve ülkeye geri getireceğini anlatır. Aynı metin, sürgünü “artık Tora yürürlükten kalktı” diye yorumlamaz.¹⁷⁵¹

Yehezkel ise Hristiyan yorumun sonucunun önündeki en büyük metinsel engeldir. Gelecekteki kutsal düzende nasi için korban sorumluluğu verir; bayramları, yeni ayları ve Şabatları sayar; ola, minha, nesahim ve hatat dilini kullanır. Üstelik amaç açıkça “İsrael evi için kapara sağlamak”tır.¹⁷⁵²

Burada “korban” sözcüğü yalnız dekor değildir. Mizbeah vardır, belirli hayvanlar vardır, kan ve kapara işlevi vardır, zamanlar vardır, kohenler vardır. Metin, “bunlar artık gerçek korban değildir; geçmişte İsa’nın ölümünü anmak için sembolik olarak yapılacaktır” demez.

Hazal Yehezkel’deki ayrıntıların Tora ile uzlaştırılmasının güç olduğunu bile saklamaz. Menahot 45a’da bir ayet için Rabbi Yohanan ve Rabbi Yehuda, “bu bölümü gelecekte Eliyahu açıklayacak” der; Rav Aşi ve Rabbi Yose başka bir çözüm önerir.¹⁷⁵³

Bu çok öğreticidir. Metinsel güçlük karşısında Hazal’ın çözümü “zaten korban sistemi sona ermişti, o halde Yehezkel sembolik konuşuyor” olmaz. Gelecekteki avodanın gerçekliği korunur; sorun onun ayrıntılarının nasıl anlaşılacağıdır.

Rambam bunu daha sonra halahik biçimde sistemleştirir. Maşiah kralın görevlerini anlatırken Bet HaMikdaş’ı yeniden kuracağını, sürgünleri toplayacağını ve “hükümlerin eski haline döneceğini” söyler; hemen ardından “korbanlar sunulur, Şemita ve Yovel yapılır” der.¹⁷⁵⁴

Daha ilginci, Hristiyan yorumcu gelecekteki korbanları kendisi de kabul eder. Yehezkel 40-48’i tartışırken Maşiah krallığının ilk döneminde hayvan korbanlarının bulunacağını, bunların daha önce İsa’ya ileriye doğru işaret ettiği gibi gelecekte onun işine geriye doğru işaret edeceğini söyler.¹⁷⁵⁵

Bu kabul 146. iddiayı içeriden sınırlar. Eğer MS 70 yıkımı “Tanrı korban sistemini sona erdirdi” demekse, Tanrı’nın sona erdirdiği sistem neden Maşiah çağında yeniden kurulacaktır? Hristiyan yorumun kendi cevabı aslında “korbanlar geri gelecek ama anlamları değişecek”tir. Bu artık yıkımdan çıkarılan bir sonuç değil, Hristiyan tipolojinin Yehezkel’e eklediği yeni işlevdir.¹⁷⁵⁶

Önceki korbanların İsa’ya “ileriye”, gelecektekilerin İsa’ya “geriye” bakması simetrik görünebilir. Fakat simetri kanıt değildir. Yehezkel gelecekteki korbanlara “hatıra” adı vermez; kapara ve avoda dili kullanır. Metnin işlevini değiştirmek için Hristiyan metinleri teolojisi dışarıdan getirilmek zorundadır.

Gelecek çağın Tora ile ilişkisi de iptal yönünde değildir. Yehezkel İsrael’in HaŞem’in hukkim ve mişpatiminde yürümesini anlatır. Malahi’nin son çağrısı “Kulum Moşe’nin Tora’sını... hatırlayın”dır.¹⁷⁵⁷

Tarihsel gerçek ile teolojik sonuç birbirinden ayrılır. MS 70’te korbanların fiilen durduğu doğrudur. “Bu nedenle Tanrı korban mitsvalarını kaldırdı” sonucu doğru değildir. Birinci yıkımdan sonra korbanlar geri dönmüştür; Yehezkel gelecekte yine korban anlatır; Hazal bu korbanları gerçek hukuk problemi olarak tartışır; Rambam Maşiah çağında yeniden sunulacaklarını söyler. Jesus for Jews adlı eser da geri döneceklerini kabul eder.

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 146, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 2: Bet HaMikdaş, kohenlik ve mizbeahın İsa’nın ölümünden kısa süre sonra yıkılmasını Eski Berit altında devam etmenin imkansızlığının göstergesi olarak sunar.
• Ezra 3:2-6. Birinci Bet HaMikdaş yıkılıp korban hizmeti kesildikten sonra dönüşle birlikte mizbeah yeniden kurulur ve Tora’da yazılı olot yeniden sunulur. Tarihsel kesinti, kurumun ilga edilmiş olduğu anlamına gelmemiştir.
• Devarim 30:1-10. Sürgün, teşuva, dönüş ve yeniden toplanma aynı Tora içinde öngörülür. Tora, sürgün şartını kendi hükümlerinin sona erdiği tarih olarak tanımlamaz.
• Yehezkel 45:17: nasi için bayramlar, yeni aylar ve Şabatlarda ola, minha ve nesahim ile hatat sorumluluğu verilir; amaç ‘lekhaper bead beit Yisrael - İsrael evi için kapara sağlamak’tır. Ayrıca bkz. Yehezkel 45:18-25; 46:1-15.
• Bavli, Menahot 45a. Yehezkel 45:18’deki gelecek korban düzeni Tora ile nasıl uzlaştırılacaktır sorusunda Rabbi Yohanan ve Rabbi Yehuda ‘bu bölümü gelecekte Eliyahu açıklayacak’ der; Rav Aşi/Rabbi Yose başka bir açıklama önerir. Sugya korbanı ‘yalnız anma sembolü’ diye iptal etmez.
• Rambam, Mişne Tora, Hilkhot Melakhim uMilhamoteihem 11:1: Maşiah kral Bet HaMikdaş’ı kurar, İsrael’in dağılmışlarını toplar; hükümler eski düzenine döner, korbanlar sunulur, Şemita ve Yovel uygulanır.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 49-50: Yehezkel 40-48’de Maşiah krallığında hayvan korbanlarının geri geleceğini kabul eder; gelecekteki korbanların İsa’nın işine ‘geriye doğru işaret edeceğini’ savunur.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 49-50. Gelecek korbanların varlığını kabul etmesi, ‘MS 70 yıkımı Tanrı’nın korban sistemini sona erdirdiğini gösterir’ çıkarımının kendi sistemi içinde bile mutlak biçimde kullanılamayacağını gösterir.
• Yehezkel 37:24; 36:26-28; Malahi 3:22-24 (Hristiyan numaralandırmasında 4:4-6). Gelecek tasvirleri Moşe’nin Tora’sının unutulması değil, İsrael’in HaŞem’in hukkim ve mişpatiminde yürümesiyle anlatılır.

Ezra 10:19, “Halk yalnız eşlerinden ayrıldı; hiçbir korban sunulmadı” biçimindeki itirazı düzeltir. Ayet belirli kişiler için bir koçtan aşam sunulduğunu söyler.²²⁷⁷

Fakat bölümün yapısı daha ayrıntılıdır. Ezra bütün topluluğa “YHWH’ye itirafta bulunun, O’nun isteğini yapın ve yabancı kadınlardan ayrılın” der; bütün cemaat de bunu yapmayı kabul eder. Ardından soruşturma tamamlanır ve 18. ayette metin özellikle kohanim oğulları arasından yabancı eş almış kişileri saymaya başlar. 19. ayetteki “ellerini verdiler... ve suçları için sürüden bir koç” cümlesinin doğrudan öznesi bu adı verilen kahen grubudur.^22782279

Sonraki liste İmmer ve Harim oğullarına, başka kohen ailelerine, Levilere, şarkıcılara, kapı görevlilerine ve İsrael halkına kadar uzanır. Metin 19. ayetteki koç cümlesini her grup için tekrarlamaz. Bu, diğer kişilerin hiçbir korban sunmadığını kesin biçimde kanıtlamaz; aynı şekilde bir kahen grubuna ait açık cümleyi bütün topluluğa ait evrensel formül haline getirmeye de izin vermez.²²⁸⁰

Dolayısıyla iki aşırı sonuç da metni aşar. Ezra 10, “korban diye bir şey yoktu, yalnız davranış değişikliği bağışlanmayı sağladı” diye kullanılamaz. Fakat “bütün halkın Tanrı tarafından kabulü yalnız kanlı koç sayesinde oldu” da denemez. Bölümün topluluğa yöneltilen ana çağrısı itiraf, Tanrı’nın isteğini yapmak ve yanlış düzeni fiilen düzeltmektir; belirli kahenler için ayrıca aşam kaydı vardır.

Bu olay üstelik korban düzeninin yeniden işlediği İkinci Bet HaMikdaş döneminin başındadır. Ezra kitabı daha önce altarın kurulmasını ve korban hizmetinin yeniden başlamasını açıkça anlatır. Böyle bir çağda hukuken gerekli bir aşamın sunulması şaşırtıcı değildir. Bundan “bütün bağışlanmanın zorunlu temeli kandır” ya da “bütün korbanlar gelecekteki insan ölümüne dayanır” sonucu çıkmaz.²²⁸¹

Tora’nın kendi hukukunda da mutlak kan kuralı bulunmadığını gösteren istisna yerinde durur: Vayikra 5, aynı hatat kategorisinde gücü yetmeyen kişiye ince un seçeneği tanır ve yine “kohen onun için kefaret edecek ve o bağışlanacaktır” der. Ezra 10:19 bu hükmü yürürlükten kaldırmaz.²²⁸²

Ezra 10:19 belirli kişiler için aşam korbanı bulunduğunu açıkça söyler; insanlığın bağışlanmasının mutlaka kanla gerçekleştiğini, daha da ötesi kusursuz insan korbanı gerektiğini kanıtlamaz. Ezra 10:19’daki hüküm, o kişilerin aşam yükümlülüğünü belirtir; genel bir insan-korban öğretisi kurmaz.²²⁸³

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 213, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, 5.4, PDF s. 27. Heaster Ezra 10:19’u “conclusive” diye niteler ve yabancı eşlerden ayrılan suçluların bir koçu aşam olarak sunduklarını söyler.
• Ezra 10:10–12. Ezra bütün topluluğa YHWH’ye itirafta bulunmalarını, O’nun isteğini yapmalarını ve yabancı kadınlardan ayrılmalarını söyler; cemaat bu yükümlülüğü kabul eder.
• Ezra 10:18–19. 18. ayet özellikle “kohanim oğullarından” yabancı eş almış kişileri sayar; 19. ayet bu kişiler için eşlerini çıkarmaya söz verdiklerini ve suçları için sürüden bir koç sunduklarını bildirir.
• Ezra 10:20–44. Liste kahen ailelerinden Levilere, şarkıcılara, kapı görevlilerine ve İsrael halkına kadar sürer. 19. ayetteki koç-aşham cümlesi sonraki her grup için tekrarlanmaz.
• Ezra 3:2–6; 6:16–18. Sürgünden dönen topluluk altar hizmetini yeniden kurmuş ve daha sonra Bet HaMikdaş’ın adanışını korbanlarla gerçekleştirmiştir. Ezra 10, çalışan bir korban düzeninin bulunduğu tarihsel ortam içindedir.
• Vayikra 5:11–13. Tora belirli bir hatat için, ekonomik güce göre hayvan ve kuş seçeneklerinden sonra ince un sunusunu kabul eder ve aynı bağışlanma formülünü kullanır.
• Ezra 10:19’un söylediği şey belirli suçluların bir koç aşam getirmesidir. Ayet “her bağışlanmanın zorunlu temeli kandır” veya “bu korban gelecekteki kusursuz insanı temsil eder” cümlelerinden hiçbirini kurmaz.

Daniel 9:27’de korban ve minhanın durdurulması Hristiyan yorumcu için daha geniş bir antlaşma değişiminin kanıtıdır. Ona göre İsa’nın ölümü hayvan korbanlarının gerçek işlevini tamamlamış, MS 70’te Bet HaMikdaş’ın yıkılmasıyla korban düzeni fiilen sona ermiş ve eski antlaşmanın artık sürdürülemeyeceği tarih içinde görünür hale gelmiştir. Daniel’in “korbanı ve sunuyu durduracak” sözü bu kalıcı değişimin peygamberlik işaretlerinden biri yapılır.¹⁵⁴⁶

Ayetin İbranicesi şudur:

Va-hatsi ha-şavua yaşbit zevah u-minha — וַחֲצִי הַשָּׁבוּעַ יַשְׁבִּית זֶבַח וּמִנְחָה.

“Haftanın yarısında zevahı ve minhayı durduracak.”¹⁵⁴⁷

Belirleyici fiil yaşbittir: durdurmak, işlemez hale getirmek, sona erdirmek. Daniel burada bir hizmetin durmasından söz eder. Ayette “HaŞem korban hukukunu yürürlükten kaldıracak”, “korban artık hiçbir zaman sunulmayacak”, “hayvan korbanının yerini bir insanın ölümü alacak” veya “Vayikra’daki korban emirleri geçersiz olacak” cümleleri yoktur.

Bu ayrım Tanah tarihinde zaten sınanmıştır. Birinci Bet HaMikdaş Babil tarafından yıkıldığında korban hizmeti fiilen kesildi. Sonra sürgünden dönüşte Bet HaMikdaş yeniden kuruldu ve korbanlar yeniden sunuldu. Demek ki “korban sunulamıyor” ile “korban yasası ilahi olarak kaldırıldı” aynı önerme değildir. İlki kutsal mekanın tarihsel yokluğu veya işlevsizliğiyle ilgilidir; ikincisi Tora’nın hukuki statüsü hakkında çok daha güçlü bir iddiadır.¹⁵⁴⁸

Daniel 9’un kendi olay sırası da tarihsel durmayı açıklar. 9:26’da kent ve kutsal yer yıkılır; savaş ve yıkım gelir. 9:27’de korban ile minha durur. Tapınağın yok edilmesi, oradaki hizmeti fiilen durdurur; bu tarihsel sonuç, Tora’nın korban hükmünün kaldırılmasıyla aynı şey değildir. Raşi de 9:27’de yaşbit zevah u-minha ifadesini savaş ve Titus bağlamında açıklar; bunu “Tora’nın korban hukuku artık geçersizdir” diye okumaz.^15491550

Hristiyan yorumun daha büyük sonucu ayrıca Tanah’ın geleceğe ilişkin açık metinleriyle karşılaşır. Yehezkel’in gelecek Bet HaMikdaş tasvirinde mizbeah, kohenler ve korban hizmeti yeniden vardır. Yehezkel 45:17 yöneticiye bayramlarda, Roş Hodeşlerde ve Şabatlarda yakmalık korbanları, minhaları, içki sunularını, günah korbanlarını ve barış korbanlarını sağlama görevi verir; metin bunları İsrael evi için kapara ile ilişkilendirir.¹⁵⁵¹

45:19 Daha somuttur: kohen günah korbanının kanından alır ve onu Bet HaMikdaş’ın kapı sövelerine, mizbeahın dört köşesine ve iç avlu kapısının sövelerine sürer. Burada yalnız belirsiz bir “ruhsal korban” imgesi yoktur. Kohen, kan, mizbeah, kutsal mekan ve belirli ritüel işlemler vardır. Yehezkel 43–46 günlük korbanları, Şabat ve Roş Hodeş hizmetini, günah ve yakmalık korbanları, minhaları ve diğer sunuları ayrıntılı biçimde anlatır.^15521553

Bu gelecek tasvirinin yorumunda ayrıntı tartışmaları bulunduğu doğrudur. Hazal, Yehezkel’in bazı korban düzenlemelerini mevcut Tora ayrıntılarıyla uzlaştırmanın güçlüğünü açıkça tartışır; Menahot 45a bu nedenle Eliyahu’nun açıklayacağı noktalar bulunduğunu söyler. Sefer Haİkkarim de Yehezkel’in Bet HaMikdaş peygamberliğinin bazı unsurlarının İkinci Bet HaMikdaş’ta gerçekleştiğini, fakat tamamının gerçekleşmediğini ve bazı bölümlerin Maşiah’ı geleceğe yöneldiğini tartışır. Bu katmanları birbirine karıştırmamak gerekir. Fakat hiçbirinde çözüm “Yehezkel aslında gerçek korbanlardan söz etmiyor çünkü İsa hepsini kaldırdı” biçiminde değildir.^15541555

Burada iki olasılık vardır ve ikisi de Hristiyan yorumun sonucunu desteklemez. Yehezkel 43–46 gerçek bir gelecek korban hizmetinden söz ediyorsa, İsa’nın ölümüyle korbanların kalıcı olarak kaldırıldığı iddiası Tanah’ın gelecek tasviriyle çatışır. Bu ayrıntıların simgesel olduğu ileri sürülecekse, simgesel okumanın gerekçesi Tanah’ın kendi dili ve bağlamından gösterilmelidir. Daniel 9:27’de zevah u-minha Hristiyan savını desteklediği için gerçek korban sayılıp, Yehezkel’de kohen, hayvan, kan, mizbeah ve kapara birlikte göründüğünde aynı kurum yalnız teolojiye uymadığı için simgeleştirilemez. Böyle bir yöntem metni açıklamaz; önceden kabul edilmiş sonucu korur.

Yeremya 33 aynı sorunu başka yönden keskinleştirir. David hanedanının sürekliliğini söyledikten hemen sonra Levi kohenleri hakkında, HaŞem’in önünde yakmalık korban sunacak, minha yakacak ve korban hazırlayacak birinin eksik olmayacağını bildirir. David soyundan gelecek ile Levi kohenliği ve korban hizmeti aynı vaat kümesinin içindedir. Hristiyan yorumun modeli Maşiah’ın gelişiyle Levi korban sisteminin işlevini tamamladığını söylerken, Yeremya onları gelecekte yan yana tutar.¹⁵⁵⁶

Yehezkel 37 de Maşiah’ı yenilenmenin Tora’dan kopuş değil, itaate dönüş olduğunu söyler: David soyundan kralın yönetimindeki halk HaŞem’in hükümlerinde yürüyecek ve yasalarını gözetip uygulayacaktır. Birkaç bölüm sonra aynı peygamber gelecek kutsal mekan ve korban düzenini anlatır. Bu yapı Hristiyan “Maşiah geldi, Tora’nın korban sistemi işlevini tamamladı” şemasına değil, yenilenmiş İsrael’in HaŞem’in düzeninde yaşamasına aittir.¹⁵⁵⁷

Hristiyan yorumun savının tarihsel mantığı da sorunludur. Bet HaMikdaş, kohenlik hizmeti ve mizbeahın MS 70’ten sonra işlevsiz kalması, Roma’nın gerçekleştirdiği bir yıkımın sonucudur. Bir işgal ordusunun kutsal mekanı yok ederek belirli mitsvaların uygulanmasını fiilen imkansız hale getirmesi, o ordunun Tora’yı hukuken kaldırdığı anlamına gelemez. Aynı tür kesinti Babil yıkımında da yaşanmış ve daha sonra hizmet geri dönmüştür.¹⁵⁵⁸

Hristiyan yorumun kendi kullandığı Hoşea 3:4–5 de korban yokluğunu nihai ideal olarak vermez. İsrael’in uzun süre kral, yönetici ve korban olmadan kalacağını, ardından HaŞem’e ve David kralına döneceğini söyler. Korban bulunmaması burada kurtuluşun kendisi değil, mahrumiyet döneminin parçasıdır. Bu ayeti mevcut korban yokluğuna uygulayıp sonra aynı yokluğu korban hukukunun sonsuza dek kaldırıldığına kanıt yapmak metnin yönünü tersine çevirir.¹⁵⁵⁹

Daniel’in söylediği cümle sınırlı ve açıktır: korban ve minha duracaktır. Hristiyan yorumcu buna başka bir cümle ekler: bu duruş, İsa’nın insan korbanının hayvan korbanlarının yerini alması ve Tora’daki düzenin kalıcı biçimde sona ermesi demektir. İkinci cümle Daniel’de yoktur. Üstelik Yehezkel’in gelecek Bet HaMikdaş, kohen, mizbeah, günah korbanı ve kapara dili ile Yeremya’nın Levi korban hizmeti bu ek sonucu doğrudan zorlar. Daniel’i Hristiyan teolojisine uydurmak için tarihsel bir kesintiyi hukuki ve teolojik bir sona dönüştürmek gerekir; Tanah bunu yapmaz.¹⁵⁶⁰

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 130, güncel revizyon.
• Duncan Heaster, Jesus for Jews, s. 45 ve 47; Daniel 9’daki korban kesintisini İsa’nın ölümü, MS 70 yıkımı ve eski antlaşmanın sona ermesiyle ilişkilendirir.
• Daniel 9:27.
• Ezra 3:1–6; 6:13–18. Birinci Bet HaMikdaş yıkımından sonra korban hizmetinin İkinci Bet HaMikdaş döneminde yeniden başlaması.
• Daniel 9:26–27.
• Raşi, Daniel 9:27; yaşbit zevah u-minha ifadesini Titus ve savaş bağlamında açıklar.
• Yehezkel 45:17; metin yakmalık korban, minha, içki sunusu, günah ve barış korbanlarını İsrael evi için kapara ile ilişkilendirir.
• Yehezkel 45:19.
• Yehezkel 43–46; özellikle 43:18–27; 45:13–25; 46:1–15.
• Bavli, Menahot 45a; Yehezkel’in korban düzenine ilişkin güçlük taşıyan ayetlerde Eliyahu’nun gelecekte açıklayacağı noktalar bulunduğu tartışması.
• Yosef Albo, Sefer Haİkkarim, Maamar 4, bölüm 42. Albo, İkinci Bet HaMikdaş’ın inşasında Yehezkel’e mümkün olduğu ölçüde uyulduğunu, buna karşılık Yehezkel tasvirindeki birçok unsurun o dönemde gerçekleşmediğini belirtir.
• Yeremya 33:17–18.
• Yehezkel 37:24–25.
• 2 Melahim 25; Ezra 3 ve 6; tarihsel kesinti ile hukuki geçersiz kılma arasındaki ayrım.
• Hoşea 3:4–5.
• Daniel 9:27; Yehezkel 43–46; Yeremya 33:17–18.