Misyoner İddiaları Arşivi

Tora kendi yolunu tanımlarken “yaşam” kelimesini seçer. Moşe, İsrael’in önüne iki yol koyduğunu söyler: “Bak, bugün önüne yaşamı ve iyiliği, ölümü ve kötülüğü koydum.” Birkaç ayet sonra aynı düşünceyi daha da kişisel hale getirir: “Yaşamı ve ölümü önüne koydum... yaşamı seç; sen ve soyun yaşayasınız.” Ardından “yaşamı seçmek” sözünün ne anlama geldiğini de açıklar: HaŞem’i sevmek, O’nun sesini dinlemek ve O’na bağlanmak; “çünkü O senin yaşamındır.”⁷⁶⁷⁷⁷⁸

Bu cümlelerin karşısında “Sinay yaşam vermez” demek, Tora’nın kendi kullandığı temel kelimeyi başka bir sözlükle yeniden tanımlamayı gerektirir. Moşe’nin karşılaştırması “Tora mı, yaşam mı?” değildir. Bir tarafta HaŞem’e bağlılık, diğer tarafta O’ndan yüz çevirme vardır. Yaşam ilk tarafa, ölüm ikinci tarafa aittir. Devarim Rabbah çevresindeki klasik yorum geleneği de bölümü bu seçim ekseninde okur: yaşam, iyilik ve bereket bir yanda; ölüm ve kötülük öte yandadır.

Vayikra aynı düşünceyi başka bir biçimde söyler: “Kurallarımı ve yasalarımı koruyacaksınız; insan onları yaptığı zaman onlarla yaşayacaktır. Ben HaŞem’im.” Ve-hay bahem, “onlarla yaşayacaktır.” Bu sözün yalnız biyolojik ömrü anlattığı ileri sürülebilir. Fakat Sifra, ayeti Olam HaBa (gelecek dünya) ile ilişkilendirir: “Onlarla yaşayacaktır” sözü bu dünyayla sınırlı olamaz; insan burada sonunda ölür. Raşi de aynı açıklamayı aktarır. Ramban ise mitsvalarla bağlantılı yaşamın farklı derecelerinden söz eder. Böylece klasik Yahudi geleneği Vayikra’nın “yaşam” dilini yalnız uzun ömür anlamına kapatmaz.⁷⁹

Asıl güçlük “kurtuluş” kelimesi baştan Hristiyan dogmatiğinin teknik anlamıyla tanımlandığında ortaya çıkar. Önce kurtuluşun ne olması gerektiği Hristiyan sistem tarafından belirlenir; sonra Tora’da bu özel formül bulunamayınca “Tora kurtuluş sunmaz” denir. Oysa Tanah’ın kendi dünyasında günah, bağışlanma, teşuva (dönüş), arınma, doğruluk, HaŞem’e yakınlık, sürgünden kurtuluş, Olam HaBa, diriliş ve yaşam vardır. Bunların hepsini başka bir dinin daha sonra kurduğu tek bir tanımın dışında bırakıp ardından Yahudiliği “kurtuluştan yoksun” saymak, Tanah’ı kendi kavramlarıyla okumak değildir.

Yehezkel 18 bu noktayı somut bir günahkar üzerinden gösterir. Peygamber kusuru küçültmez. Kötü kişi gerçekten günah işlemiştir. Fakat “işlediği bütün günahlarından döner, bütün kurallarımı korur, adalet ve doğruluk yaparsa kesinlikle yaşayacaktır; ölmeyecektir. İşlediği bütün suçları ona karşı hatırlanmayacaktır.” Burada geçmiş günah gerçektir, dönüş gerçektir ve İlahi söz de gerçektir: suçlar artık ona karşı hatırlanmayacaktır. Reşit Hohma, bu bölümü teşuvanın en açık peygamberlik temellerinden biri olarak kullanır ve tam bu cümleyi öne çıkarır.⁸⁰

HaŞem hemen ardından, “Kötü kişinin ölümünden gerçekten hoşnut olur muyum?... Onun yollarından dönüp yaşamasından değil mi?” diye sorar. Peygamberin düzenine gelecekte ölecek günahsız bir insan, onun kanına bağlanma veya başka bir aracıyı kabul etme şartı eklenmez. Günahkar yönünü değiştirir, doğruluk yapar ve yaşar.⁸¹

Bu öğreti insanın kusursuz olduğu varsayımına dayanmaz. Tam tersine, seçim ancak yanlışın mümkün olduğu yerde anlamlıdır. Bir baba çocuğuna gerçekte açılamayan bir kapıyı gösterip “yaşamı seç” derse, ortada ahlaki bir seçim değil, sahte bir çağrı vardır. Moşe’nin sözleri böyle okunamaz. Tora günahı mümkün görür; aynı nedenle teşuvayı da mümkün görür. İnsan etkiler, arzular ve zayıflıklar içinde karar verir, fakat yön tayin etme sorumluluğu ondan alınmaz.

Bu yüzden Sinay’ı yalnız insanı başarısızlığa uğratan ve onu başka bir dini kapıya mecbur bırakan geçici düzen olarak okumak, Devarim’in kendi anlatımına uymaz. Moşe yaşamı erişilemez bir ödül gibi göstermez; “yaşamı seç” der ve seçimin yönünü de açıklar: HaŞem’i sev, O’nun sesini dinle ve O’na bağlan. Hristiyanlık buna ayrıca İsa’yı kabul etme şartı eklemek istiyorsa, o şartın Tanah’tan geldiğini Tanah’ta göstermesi gerekir. Devarim 30 yaşamın kapısına böyle bir şart koymaz.

Sinay’ın dili ölüm değil yaşam dilidir. Tora “onlarla yaşayacaktır” der; Moşe “yaşamı seç” der; Yehezkel günahkarın dönüp yaşayabileceğini söyler. “Tora gerçek yaşam sunmaz” iddiası bu kelimelerin açıklaması değil, onların üzerine daha sonra kurulmuş başka bir teolojinin yerleştirilmesidir.⁸²

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 11, güncel revizyon.
• Tanah, Devarim 30:15.
• Tanah, Devarim 30:19.
• Tanah, Devarim 30:20.
• Tanah, Vayikra 18:5.
• Tanah, Yehezkel 18:21-22.
• Tanah, Yehezkel 18:23.
• Kabalat.com: “Tora’yı Yerine Getirmek Mümkün Müdür?”; “Eylem ve İman”; “Yasa artık geçersiz mi?”

Bereşit 15:6 Avraam’ın HaŞem’e güvenini gerçekten merkeze alır: “Avraam HaŞem’e güvendi ve bunu ona tsedaka olarak değerlendirdi.” Emuna, güven ve sadakati birlikte anlatır. Fakat aynı Avraam birkaç bölüm sonra HaŞem’in ağzından “sesimi dinledi; korumamı, mitsvalarımı, kurallarımı ve Toralarımı korudu” sözleriyle tanımlanır. Tanah bir tarafta inanan Avraam, öte tarafta eylem insanı Moşe diye iki ayrı dini tip kurmaz. Aynı Avraam hem güvenir hem itaat eder.⁶⁵⁶⁶

Avraam’ın hayatı bu birlik içinde ilerler. HaŞem ülkesinden ayrılmasını söylediğinde gider; brit mila (sünnet antlaşması) emredildiğinde kendisini ve ev halkını sünnet eder; Yitshak konusunda çağrıldığında cevap verir. Onun güveni yalnız zihinde kabul edilen bir önerme değildir. HaŞem’in sözüne göre yaşamını değiştirecek kadar gerçek bir bağlılıktır. Birine güvendiğini söyleyip onun hiçbir çağrısına karşılık vermemek nasıl boş bir söz olurduysa, Avraam’ın emunasını itaatinden ayırmak da Bereşit’in anlattığı kişiyi ikiye bölmek olur.

Bereşit 26:5’in kullandığı dil bu nedenle önemlidir: Avraam HaŞem’in sesini dinler, mitsvalarını, kurallarını ve Toralarını korur. Bavli, bu ayeti daha ileri bir deraş (yorum yoluyla genişletilmiş açıklama) içinde Avraam’ın Tora Sinay’da verilmeden önce bile Tora’yı yerine getirdiği düşüncesine bağlar. Bu rabbinik yorum peşatla (metnin bağlamsal düz anlamıyla) aynı kanıt düzeyinde değildir; fakat Yahudi geleneğinin Avraam’ı hiçbir zaman mitsvaların karşısına yerleştirilmiş “yalnız iman” figürü olarak görmediğini açıkça gösterir.

Moşe’nin Tora’sında da içsel bağlılık ile eylem birbirine rakip değildir. Şema’nın hemen ardından “Tanrın HaŞem’i bütün yüreğinle, bütün canınla ve bütün gücünle seveceksin” denir. Devarim başka bir yerde İsrael’den HaŞem’den korkmasını, O’nun yollarında yürümesini, O’nu sevmesini ve bütün yürekle hizmet etmesini ister. Sevgi, korku, bağlılık, hizmet, yürümek ve mitsvaları yerine getirmek aynı ilişkinin parçalarıdır. Tora insanın yalnız elini değil kalbini de ister; eylemi içi boş ritüele, içsel bağlılığı da eylemsiz duyguya indirgemez.⁶⁷⁶⁸

Hristiyan “iman ve işler” karşıtlığı Tanah’ın birlikte tuttuğu bu unsurları ayırır. Önce iman içsel ve yüce bir kategori, işler ise dışsal ve insanın kendi doğruluğunu kazanmaya çalıştığı daha düşük bir kategori haline getirilir; ardından Avraam ilkine, Moşe ikincisine yerleştirilir. Fakat emuna kelimesinin Tanah’taki anlam alanı da böyle dar değildir. Emuna güven, güvenilirlik, sadakat ve sebatı da içerir. İnsanın yalnız zihninde neyi doğru kabul ettiğini değil, kime bağlı kaldığını anlatabilir. Habakkuk 2:4’te bu yön özellikle belirgindir.

Avraam’ın emunası itaatinde biçim kazanır. Bereşit 15:6’yı Bereşit 26:5’e karşı kullanmak, aynı kişinin güvenini ve itaatini birbirinin düşmanı yapmak demektir. Kök ile meyve nasıl rakip değilse, emuna ile mitsva da rakip değildir: emuna kökteki bağlılık, mitsva bu bağlılığın yaşamdaki biçimidir. Sinay Avraam’ın Tanrısını değiştirmez; Moşe de Avraam’ın ilişkisini “iman”dan çıkarıp “işler” adı verilen başka bir sisteme taşımaz.

HaŞem’in Avraam hakkında söylediği söz bu ayrımı tek başına bozar: “Avraam sesimi dinledi; mitsvalarımı, kurallarımı ve Toralarımı korudu.” Avraam’ı “iman dini”nin, Moşe’yi “işler dini”nin temsilcisi yapabilmek için Tanah’ın tek kişide birleştirdiği güven ile itaati önce birbirinden koparmak gerekir.⁶⁹

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 9, güncel revizyon.
• Tanah, Bereşit 15:6.
• Tanah, Bereşit 26:5.
• Tanah, Devarim 6:5.
• Tanah, Devarim 10:12.
• Kabalat.com: “Eylem ve İman”; “Tora’yı Yerine Getirmek Mümkün Müdür?”; “Yasa artık geçersiz mi?”

Habakkuk’un sözü kısadır: ve-tsadik be-emunato yihyeh, “Tsadik, emunasıyla yaşayacaktır.” Hristiyan polemiğinde bu cümle çoğu zaman Tora ile mitsvaların karşısına konulan “yalnız iman” öğretisinin kanıtı yapılır. Fakat peygamberin kendi bağlamındaki karşıtlık Tora ile iman arasında değildir. İlk yarıda içi doğru olmayan ve kendisini yükselten kişi, ikinci yarıda ise tsadik vardır. Babil gücü, şiddet ve adaletin gecikmesi karşısında doğru insanın nasıl ayakta kalacağı sorulur; cevap emunadır, yani güven, güvenilirlik, sadakat ve sebat.

Emunayı yalnız “bazı önermelerin doğru olduğuna zihnen inanmak” anlamına indirmek İbranice kelimenin alanını daraltır. Habakkuk’un tsadiki felaket karşısında HaŞem’e sadakatinden vazgeçmeyen kişidir. Böyle bir sadakat eylemin karşıtı değil, eylemi taşıyan bağlılıktır. Ayet “İnsan Tora’yla yaşayamaz”, “mitsvalar artık insanı Tanrı’ya bağlamaz”, “Sinay’ın yerine iman geldi” veya “eylemler önemsizdir” demez. Bunlar Habakkuk’un cümlesine daha sonraki Hristiyan “iman ve işler” tartışmasından taşınan sonuçlardır.

Bir peygamberin belirli bir ruhsal ilkeyi öne çıkarması Tora’nın geri kalanını sona erdirmez. “Tanrın HaŞem’i seveceksin” diyen bir ayette Şabat veya kaşrutun ayrıca anılmaması, sevginin bu mitsvaları ortadan kaldırdığı anlamına gelmez. Habakkuk’un emunayı merkeze alması da aynı biçimde anlaşılmalıdır. Nitekim rabbinik gelenek bu ayete olağanüstü önem verirken onu Tora’nın karşısına yerleştirmez.

Bavli Makkot 24a’da Rabbi Simlai, Moşe’ye 613 mitsvanın verildiğini anlatır; David’in bunları on bir, Yeşaya’nın daha az, Miha’nın üç temel ilke üzerinde topladığı söylenir ve sonunda “Habakkuk geldi ve onları bir ilke üzerinde temellendirdi; denildiği gibi: ‘Tsadik emunasıyla yaşayacaktır’” denir. Bu söz tek başına okunduğunda 613 mitsvanın yerini tek bir inanç cümlesinin aldığı izlenimini verebilir. Fakat sugya (Talmud tartışma birimi) 613 mitsvanın varlığını kabul ederek başlar ve Habakkuk’un 612 mitsvayı kaldırdığını hiçbir yerde söylemez.⁷¹

Akedat Yitshak bu rabbinik öğretinin birçok mitsvayı onları taşıyan ortak bir ilke altında topladığını açıklar. Başka Yahudi açıklamaları da kullanılan he'emidan fiiline dikkat çeker: anlam “azalttı” değil, “onları ayakta tuttu, temellendirdi” yönündedir. Rabbenu Bahya, Kad HaKemah’ta emunayı bütün mitsvaların içinde toplandığı ve onları taşıyan temel olarak açıklar. Bir binanın yükünü taşıyan ana kolonu göstermek geri kalan binayı yıkmak anlamına gelmez; kolonun önemi, binayı ayakta tutmasındadır. Habakkuk’un emunası da Tora’nın rakibi değil, Tora yaşamını taşıyan köktür.

Avraam aynı ilişkiyi daha önce göstermiştir. Bereşit “HaŞem’e güvendi” der, fakat aynı Avraam için “HaŞem’in sesini dinledi, mitsvalarını, kurallarını ve Toralarını korudu” sözü de kullanılır. Emuna itaati ortadan kaldırmaz; ona yön ve dayanıklılık verir. Devarim’in Tanrı’yı sevmek, O’ndan korkmak, O’na bağlanmak, sesini dinlemek ve mitsvalarını yapmak arasında kurduğu bağ da aynıdır.⁷²⁷³

Habakkuk’un öznesinin tsadik olması da önemlidir. Peygamber “hiçbir doğruluğu bulunmayan kişi yalnız inanarak yaşayacaktır” demez; zaten doğru insanı anlatır ve bu kişinin be-emunato, “emunasıyla”, yaşayacağını söyler. Onun doğruluğunda HaŞem’e güven, sadakat ve sebat vardır. Hristiyan okuma önce Tanah’a yabancı bir “iman ve işler” karşıtlığı kurup emunayı bu karşıtlığın bir tarafının sloganı yaptığında Habakkuk’u kendi tarihsel ve dilsel dünyasından çıkararak çok daha sonraki bir teolojik tartışmanın içine yerleştirir.

Makkot’un Habakkuk’u bütün mitsvaları ortadan kaldıran peygamber değildir; bütün mitsvaları taşıyabilecek kökü gösteren peygamberdir. Hristiyan yorum kökü ağacın karşısına koyar. Habakkuk ise tsadikin karanlık çağda neden yıkılmayacağını söyler: HaŞem’e sadık kalır. Bu söz Tora’nın sonu değil, Tora’ya sadakatin en yoğun ifadelerinden biridir.⁷⁴

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 10, güncel revizyon.
• Bavli, Makkot 24a.
• Tanah, Bereşit 15:6.
• Tanah, Bereşit 26:5.
• Kabalat.com: “Eylem ve İman”; “Tora’yı Yerine Getirmek Mümkün Müdür?”; “Yasa artık geçersiz mi?”

Bu bölüm daha geniş bir karşıtlık kurar. Avraam’a verilen vaatlerde zeraın ülkeyi sonsuza dek miras almasını imanla ilişkilendirir; Moşe’nin Tora’sını ise “her küçük buyruğu kusursuz yerine getirme” yükü olarak tasvir eder. Tora’nın yalnız bu hayatta uzun yaşam vadettiğini, diriliş veya ebedi yaşam sunmadığını ve bu yüzden gerçek kurtuluş için geçici bir sistem olduğunu söyler.^17821783

Moşe’nin beş kitabında tehiyat ha-metim, Daniel 12:2’deki kadar açık ve doğrudan bir cümleyle anlatılmaz. Fakat buradan Hristiyan yorumun sonucu çıkmaz.

Önce onun “Tora neredeyse yerine getirilemez” önermesine bakalım. Devarim tam tersini söyler:

“Bu mitsva senin için fazla güç değildir ve uzak değildir... Söz sana çok yakındır; ağzında ve yüreğindedir, onu yapman için.”¹⁷⁸⁴

Tora insanın kusursuz ve hiç yanılmayan bir varlık olduğunu söylemez. Teşuva bunun için vardır. Fakat Tora’nın kendi değerlendirmesi “bu sistem insanın yapamayacağı bir şeydir” değildir. Moşe, mitsvanın ulaşılmaz olmadığını özellikle vurgular.

Aynı bölüm hemen ardından yaşam ile ölümü insanın önüne koyar ve “hayatı seç” der. Yaşam, HaŞem’i sevmek, O’nun sesini dinlemek ve O’na bağlanmakla birlikte anlatılır.¹⁷⁸⁵

Daha temel bir sorun da Avraam vaatleri ile Tora arasında kurulan yapay duvardır. Devarim, atalara verilen yemini kendi berit anlatısının içine tekrar tekrar yerleştirir. HaŞem’in Avraam, Yitshak ve Yaakov’a verdiği sözler ile İsrael’e verilen Tora iki rakip din değildir.¹⁷⁸⁶

Vayikra 18:5 bu tartışmanın merkezindeki ayettir: “İnsan bunları yapacak ve onlarla yaşayacaktır.”¹⁷⁸⁷

Peşat düzeyinde bu söz Tora’ya göre yaşamanın hayat veren düzenini anlatır. Hazal ise cümleyi daha ileri taşır. Sifra ve onu izleyen Raşi, va-hai bahem sözünü Olam HaBa ile ilişkilendirir: yalnız bu dünya kastedilse insan sonunda yine ölecektir.¹⁷⁸⁸

Bu deraştır; peşatla karıştırılmamalıdır. Fakat Hristiyan yorumun “Yahudilik Moşe’nin Tora’sında ebedi yaşam için hiçbir dayanak görmez” biçimindeki geniş iddiasını doğrudan çürütür. Rabbinik gelenek tam bu ayeti ölüm ötesi yaşamla okur.

Sanhedrin 90b daha da açıktır. Sugya “tehiyat ha-metim Tora’dan nereden çıkar?” diye sorar ve Bamidbar 18:28, Şemot 6:4, Devarim 31:16 gibi ayetler üzerinde bir dizi deraş kurar.¹⁷⁸⁹

Burada da iki katmanı ayırmak gerekir. Daniel 12:2’nin açık diriliş diliyle bu rabbinik çıkarımlar aynı tür kanıt değildir. Yahudi geleneği Tora ile diriliş arasında bağ kurar.

Tanah’ın sonraki kitaplarına gelindiğinde konu zaten örtük değildir. Yeşaya “ölülerin yaşayacak” der; Daniel ise “toprağın tozunda uyuyanların birçoğu uyanacak” sözünü kullanır.¹⁷⁹⁰

Hristiyan yorumcu Habakkuk 2:4’teki “tsadik emunasıyla yaşayacaktır” sözünü de “iman” ile Tora’nın “işleri” arasındaki karşıtlığa dönüştürür. Fakat Habakkuk “Tora’ya itaat imanın tersidir” demez. Peygamberin emuna sözü sadakat, güven ve sebat bağlamındadır.¹⁷⁹¹

Bu nedenle dar iddia ile büyük sonuç birbirinden ayrılmalıdır. “Humaş dirilişi Daniel kadar açık söylemez” denebilir. “Öyleyse Sinay beriti kurtuluş veremez ve insan korbanına ihtiyaç vardır” denemez. İkinci cümle birinci cümlenin içinde bulunmaz.

Tanah’ın daha geniş çizgisi de Tora bağlılığını kurtuluşun düşmanı yapmaz. Kitabın sonunda Kohelet Tanrı’dan korkmayı ve mitsvaları gözetmeyi insanın görevi olarak bırakır.¹⁷⁹²

Kaynaklar

• Gökhan (Aryeh) Duran, Misyonerlik Hezeyanları — 251 Hristiyan İddiasına Tanah’ın Cevabı, İddia 150, güncel revizyon.
• Heaster, Jesus for Jews, PDF s. 3-4. Avraam’a verilen ebedi miras vaatlerini Moşe’nin Tora’sındaki mitsvalarla karşı karşıya koyar; Tora’nın kusursuz itaati neredeyse imkansız kıldığını, yalnız bu dünyada uzun ömür vaat ettiğini ve diriliş ya da ebedi yaşam vaadi vermediğini savunur.
• Bereşit 13:15-17; 17:7-8; 22:17-18. Avraam’a zera, ülke ve berit vaatleri verilir.
• Devarim 30:11-14. Tora kendi buyruğu için “sana fazla güç değildir ve uzak değildir” der; “söz sana çok yakındır, ağzında ve yüreğindedir, onu yapman için.”
• Devarim 30:15-20. Moşe yaşam ve iyilik ile ölüm ve kötülüğü İsrael’in önüne koyar ve “hayatı seç” diye emreder; yaşam, HaŞem’i sevmek, sesini dinlemek ve O’na bağlanmakla ilişkilendirilir.
• Devarim 7:8-9; 9:5; 29:12-14; 30:1-10. Devarim, atalara verilen yemin ile Sinay/Moav beritini rakip iki kurtuluş yolu olarak değil aynı ilahi sadakatin sürekliliği içinde anlatır.
• Vayikra 18:5: “İnsan onları yapacak ve onlarla yaşayacaktır” (va-hai bahem).
• Sifra, Aharei Mot 9:10 (bazı baskılarda bölüm numarası farklıdır); Raşi, Vayikra 18:5. “Onlarla yaşayacaktır” ifadesi Olam HaBa ile ilişkilendirilir: yalnız bu dünya kastedilse insan sonunda yine ölür.
• Bavli, Sanhedrin 90b. Hazal tehiyat ha-metim’in Tora’da dayanaklarını tartışır; Bamidbar 18:28’in Aharon’a teruma verilmesini ve Şemot 6:4’te atalara ülkenin “onlara” verileceği sözünü dirilişe işaret eden deraşlar arasında sayar. Bu kaynaklar peşat ile aynı düzeyde değildir; rabbinik deraştır.
• Yeşaya 26:19 ve Daniel 12:2. Tanah’ın sonraki kitaplarında ölülerin uyanması/dirilmesi açık biçimde ifade edilir.
• Habakkuk 2:4: ve-tsadik be-emunato yihyeh. Ayet, peygamberin kendi berit ve adalet bağlamında tsadikin emunasıyla yaşayacağını söyler; “Tora’nın mitsvaları imanın karşıtıdır” cümlesini kurmaz.
• Kohelet 12:13-14, Tanrı’dan korkmayı ve mitsvaları gözetmeyi insanın göreviyle ilişkilendirir; Tanah’ın sonraki katmanları da Tora bağlılığını kurtuluş umudunun karşıtı olarak sunmaz.