Matta, Septuaginta’dan mı alıntı yapmaktadır?

Matta 1:23, Yeşaya 7:14’ü İsa’nın doğumuna uygularken Yunanca bir metin kullanır. Bugün elimizde bulunan Yunanca Yeşaya metnindeki ἡ παρθένος — hē parthenos, “bakire” ifadesi Matta’daki alıntının merkezindedir. Hristiyan yorumunda buradan hareketle Yeşaya’nın yüzyıllar öncesinden bakireden doğacak İsa’yı haber verdiği ileri sürülür.

Fakat Yeşaya’nın İbranice metni başka bir kelime kullanır. Üstelik İsa’dan önceye ait İbranice Yeşaya elimizdeyken, İsa’dan önceye ait Yunanca Yeşaya elyazması elimizde yoktur. Bu iki gerçek, tartışmanın başlangıç noktasını belirler.

İsa’dan Önceye Ait Yunanca Yeşaya Elyazması Yoktur

Bu konuda önce fiziksel kanıt ile akademik tarihlendirmeyi birbirinden ayırmak gerekir.

Elimizde İsa’dan önceye ait tek bir Yunanca Yeşaya elyazması yoktur.

Aynı hüküm Yeşaya 7:14 için daha özel biçimde de geçerlidir:

Yeşaya 7:14’te parthenos kelimesinin İsa’dan önce yazılmış Yunanca bir Yeşaya nüshasında bulunduğunu doğrudan gösteren hiçbir elyazması günümüze ulaşmamıştır.

Bugün bilinen önemli erken Yunanca Yeşaya tanıklarından Rahlfs 965, yani Chester Beatty VII papirüsü, MS üçüncü yüzyıla tarihlenmektedir. Bu papirüs Yunanca Yeşaya metnini taşıyan fiziksel bir elyazmasıdır ve Hristiyanlığın ortaya çıkışından sonrasına aittir.

Buna karşılık modern Septuaginta araştırmacıları Yunanca Yeşaya çevirisinin kendisini çok daha eskiye tarihlendirir. Arie van der Kooij, Eski Yunanca Yeşaya’yı yaklaşık MÖ ikinci yüzyılın ortalarına yerleştirir. Cambridge Companion to the Book of Isaiah kronolojisi de Yunanca Yeşaya çevirisini yaklaşık MÖ 135’e tarihler. Bunlar Yunanca metnin dili, çeviri özellikleri ve tarihsel bağlamı üzerinden yapılan bilimsel tarihlendirmelerdir.

Dolayısıyla iki ayrı bilgi vardır. Yunanca Yeşaya’nın MÖ ikinci yüzyılda çevrildiği, modern araştırmada yaygın biçimde kabul edilen bir tarihlendirmedir. Fakat İsa’dan önce yazılmış Yunanca Yeşaya kitabı bugün elimizde değildir.

“İsa’dan önce Yahudi bilginlerin elindeki Yeşaya 7:14’te kesin olarak parthenos yazıyordu” cümlesini doğrudan doğrulayabileceğimiz MÖ tarihli bir Yunanca elyazması gösterilemiyor.

İbranice Yeşaya konusunda ise durum farklıdır.

İsa’dan Önceki İbranice Yeşaya Elimizdedir

Kumran’da bulunan Büyük Yeşaya Parşömeni, 1QIsaᵃ, MÖ ikinci yüzyıla aittir. Modern kronolojiler onu yaklaşık MÖ 125 civarına yerleştirir. Yeşaya kitabının neredeyse tamamını İbranice olarak koruyan gerçek, fiziksel ve Hristiyanlık öncesi bir elyazmasıdır.

Yeşaya 7:14 bu parşömende şöyledir:

הנה העלמה הרה וילדת בן

Buradaki belirleyici kelime açıkça:

העלמה — ha-almah

şeklindedir. 1QIsaᵃ’nın yayımlanmış transkripsiyonu bu okumayı doğrudan göstermektedir. Aynı yerde diğer Kumran Yeşaya tanıklarından 4Q65 de העלמה okumasını korur.

Böylece elimizdeki fiziksel kanıt son derece açıktır:

İsa’dan önceye ait Yunanca Yeşaya 7:14 elyazmamız yoktur.
İsa’dan önceye ait İbranice Yeşaya 7:14 elyazmamız vardır.
Ve bu İbranice elyazmasında ha-almah yazmaktadır.

Hristiyanlık öncesi İbranice metin, daha sonraki Masoretik metnin kullandığı aynı temel kelimeyi taşır.

Almah Ne Anlama Gelir?

Masoretik metindeki Yeşaya 7:14 şöyledir:

הִנֵּה הָעַלְמָה הָרָה וְיֹלֶדֶת בֵּן וְקָרָאת שְׁמוֹ עִמָּנוּ אֵל

Hine ha-almah hara ve-yoledet ben ve-karat şemo İmmanu El.

“İşte genç kadın gebedir / gebe kalacak ve bir oğul doğuracak; onun adını İmmanuel koyacak.”

Almah, genç kadın anlam alanına aittir. Kelime genç ve evlenme çağındaki bir kadını anlatır. Bakire bir kadın için kullanılabilir; fakat kelimenin kendisi cinsel ilişki yaşamamış olmayı teknik biçimde bildirmez.

Bereşit 24 bunun iyi bir örneğini verir. Rivka ilk tanıtıldığında Tora onu בְּתוּלָה — betulah diye tanımlar ve hemen ardından “hiçbir erkek onu tanımamıştı” açıklamasını ekler (Bereşit 24:16). Daha sonra aynı Rivka almah olarak adlandırılır (Bereşit 24:43).

Rivka’nın bakire olduğunu bilmemizi sağlayan şey yalnız almah kelimesi değildir. Tora onun durumunu ayrıca açıklar.

Yeşaya 7:14’te böyle bir açıklama bulunmaz. Peygamber “erkek tanımamış bir kadın”, “erkek olmadan gebe kalacak bir kadın” veya “bakireliğini koruyarak gebe kalacak bir kadın” dememektedir.

Yeşaya’nın İbranice sözü genç bir kadının gebeliğini ve doğuracağı çocuğu anlatır.

Bakireden doğum öğretisi bu İbranice cümlenin içinde bulunmaz.

Yunanca Parthenos Nereden Geliyor?

Bugün kritik edisyonlarda yeniden kurulan Eski Yunanca Yeşaya 7:14 metni παρθένος — parthenos kelimesini kullanır. Bu kelimenin temel kullanımlarından biri “bakire”dir. Matta 1:23 de aynı kelimeyi kullanır. Matta’nın alıntısının Yunanca Yeşaya metniyle çok yakın ilişkisi akademik metin çalışmalarında ayrıntılı biçimde incelenmiştir.

Fakat burada gözden kaçırılmaması gereken şey, Yunanca kelimenin çevirmen tarafından seçilmiş olmasıdır.

Yeşaya’nın sözü:

ha-almah

Yunanca çevirmenin tercihi:

parthenos

Matta’nın kullandığı kelime:

parthenos

Hristiyan bakireden doğum bağlantısı İbranice ha-almah üzerinden değil, Yunanca parthenos üzerinden kurulmaktadır.

Üstelik parthenosu burada doğrudan “bakire” olarak almak bile Yeşaya’nın cümlesini “bir erkek olmadan gebe kalacak” biçimine dönüştürmez. Bir kadının sözün söylendiği anda bakire olması ile bakire kaldığı halde gebe kalması iki ayrı şeydir. Yeşaya’nın cümlesinde gebeliğin bir erkek olmaksızın gerçekleştiğini bildiren hiçbir unsur yoktur.

Bakireden doğum düşüncesi Yeşaya’nın kelimelerinden değil, Matta’nın doğum anlatısından gelir.

Yeşaya’nın Kendisini Okuyalım

Yeşaya 7:14’ün anlamını yalnız tek bir kelime belirlemez. Bölüm, işaretin kime verildiğini ve ne zaman gerçekleşeceğini açıkça anlatır.

Yehuda Kralı Ahaz büyük bir siyasi krizle karşı karşıyadır. Aram Kralı Retsin ile Kuzey İsrael Krallığı’nın kralı Pekah, Yehuda’ya karşı birleşmiştir. Yeruşalayim’i ele geçirmek, Ahaz’ı devirmek ve David Hanedanı’nın yerine kendi seçtikleri bir kişiyi geçirmek istemektedirler.

Ahaz ve halk büyük korkuya kapılır. Yeşaya onların yüreklerinin rüzgarda sallanan orman ağaçları gibi titrediğini anlatır.

Tanrı Yeşaya’yı Ahaz’a gönderir. Peygamberin mesajı Retsin ile Pekah’ın planının gerçekleşmeyeceğidir. Ahaz’a bir işaret istemesi söylenir. Ahaz istemeyince işaret yine verilir:

Genç kadın bir oğul doğuracaktır ve çocuğun adı İmmanuel — İmmanu El, “Tanrı bizimledir” olacaktır.

Çocuğun adı, Ahaz’ın içinde bulunduğu krizin cevabıdır. David Hanedanı’nı yıkmak isteyen iki kral başarıya ulaşamayacaktır.

Ardından Yeşaya işaretin zamanını açıkça verir:

“Çocuk kötüyü reddetmeyi ve iyiyi seçmeyi bilmeden önce, korktuğun o iki kralın ülkesi terk edilmiş olacaktır.”
Yeşaya 7:16

Bu cümle Yeşaya 7:14’ün zamanını belirler.

Doğacak çocuk henüz küçükken Retsin ile Pekah’ın tehdidi sona erecektir. Peygamber Ahaz’a kendi günlerinde gerçekleşecek bir işaret vermektedir.

İsa ise yaklaşık yedi yüzyıl sonra yaşamıştır.

Ahaz’ın korktuğu Retsin ile Pekah çoktan tarihe karıştıktan yedi yüzyıl sonra gerçekleşen bir doğum, Yeşaya’nın Ahaz’a verdiği işaret olamaz. Ayetin kendi zaman çizgisi buna izin vermez.

Yeşaya 8 İşaretin Yapısını Açıklıyor

Yeşaya 8’de aynı yöntem tekrar karşımıza çıkar.

Yeşaya’nın bir çocuğu olur ve ona Maher-Şalal-Haş-Baz adı verilir. Çocuk yine yaklaşan siyasi gelişmenin işaretidir. Peygamber şöyle bildirir: çocuk daha “babam” ve “annem” diyemeden Şam’ın zenginliği ile Samarya’nın ganimeti Aşur kralının önüne götürülecektir.

Yeşaya 7’de çocuk büyümeden Retsin ile Pekah’ın toprakları çöker.

Yeşaya 8’de çocuk konuşmayı öğrenmeden Şam ile Samarya’nın serveti alınır.

Aynı peygamber, aynı kriz ve aynı çocuk-işaret yapısı vardır.

Üstelik Yeşaya 8:10’da tekrar:

כִּי עִמָּנוּ אֵל — ki immanu El — çünkü Tanrı bizimledir

denir.

İmmanuel adı böylece kendi kitabının içinde açıklanır. Tanrı Yehuda’yı düşmanlarının planına teslim etmeyecektir.

Yeşaya 7 ve 8 birlikte okunduğunda Ahaz dönemindeki tarihsel işaret bütün açıklığıyla ortaya çıkar.

Klasik Yahudi Yorumcuların Okuması

Raşi, Yeşaya 7:14’teki genç kadını Yeşaya’nın eşiyle ilişkilendirir ve doğumu dönemin olayları içinde açıklar. Radak kadının kimliği konusunda farklı ihtimalleri ele alır; fakat işaretin Ahaz dönemine ait olduğu konusunda metnin zaman çizgisini esas alır.

Radak’ın mantığı son derece güçlüdür. Ahaz iki kraldan korkmaktadır. Ona verilen işaret, bu iki kralın oluşturduğu tehdidin sona ereceğini göstermektedir. Yüzlerce yıl sonra gerçekleşecek bir olay Ahaz için işaret işlevi göremez.

Belirleyici olan Yeşaya’nın kendi anlatımıdır: Ahaz, Retsin ve Pekah aynı tarihsel krizin içindedir; doğacak çocuk da bu krizin sona erişine verilen yakın zaman işaretidir.

Ahaz yine Ahaz’dır.

Retsin yine Retsin’dir.

Pekah yine Pekah’tır.

Doğacak çocuk yine onların dönemindeki olayların zaman işaretidir.

Metni kendi tarihinden koparmadan okuduğumuzda İsa bu peygamberliğin içinde yer almaz.

Yetmiş İki Yahudi Bilgin Yeşaya 7:14’ü “Bakire” Diye mi Çevirdi?

Septuaginta hakkında sıkça kullanılan başka bir iddia, yetmiş iki Yahudi bilginin Tanah’ın tamamını Yunancaya çevirdiği ve Yeşaya 7:14’te parthenos kelimesini seçtiğidir.

Yetmiş iki bilgin geleneğinin temel eski kaynağı Aristeas’ın Mektubudur. Bu anlatının konusu Tora’nın, yani Pentateuch’un Yunancaya çevrilmesidir. Yeşaya, yetmiş iki bilginin çevirdiği metin olarak bu anlatının içinde bulunmaz.

Bu nedenle “yetmiş iki Yahudi rabbi Yeşaya 7:14’ü bakire diye çevirdi” iddiası tarihsel kaynağın anlattığı olay değildir.

Tora’nın Yunanca çevirisi ile Yunanca Yeşaya’nın oluşum tarihi aynı olay değildir. “Septuaginta” adı sonraki kullanımda genişleyerek çeşitli Yunanca Tanah kitaplarının tamamını kapsayan bir ad haline gelmiştir. Yunanca Yeşaya da bu geniş külliyatın içindedir.

Yetmiş iki bilgin anlatısını Yeşaya 7:14’teki parthenos kelimesine taşıyarak bu kelimeye eski Yahudi dini otoritesinin ortak kararı görünümü vermek tarihsel olarak temelsizdir.

Kutsal Ruh’un Esinlediği Matta Neden Bir Tercümenin Kelimesine Dayanıyor?

Burada metinsel sorun çok daha derin bir teolojik soruna dönüşür.

Hristiyanlığın ana gelenekleri Hristiyan İncili’ni Kutsal Ruh’un esinlemesiyle yazılmış kutsal metin olarak kabul eder. Katolik Kilisesi’nin resmi öğretisi bunu son derece açık ifade eder: kutsal yazıların Kutsal Ruh’un esini altında yazıldığı, Tanrı’nın onların yazarı olduğu ve insan yazarların Tanrı’nın yazılmasını istediği şeyleri yazdığı öğretilir. Aynı öğreti insan yazarların kendi yeteneklerini kullandığını da söyler.

Bu inanç kabul edildiğinde Yeşaya 7:14 konusunda çok ciddi bir soru ortaya çıkar:

Matta Kutsal Ruh’un esinlemesiyle yazıyorsa, bakireden doğum kehanetini neden Yeşaya’nın İbranice sözünden değil, Yunanca bir tercümenin kelime tercihinden çıkarıyor?

Hristiyan inancına göre Yeşaya’ya vahyi veren Tanrı’dır.

Hristiyan inancına göre Matta’yı esinleyen Kutsal Ruh’tur.

Yeşaya’nın gerçek İbranice metninde ha-almah vardır.

Matta’nın bakire bağlantısında kullandığı Yunanca metinde parthenos vardır.

Bakireden doğum kehanetini meydana getiren kelime bağlantısı böylece Tanrı’nın Yeşaya’ya verdiği İbranice sözde değil, daha sonra yapılmış Yunanca tercümede ortaya çıkmaktadır.

Matta’nın Yunanca kullanması tarihsel açıdan olağandır. Birinci yüzyıl Yahudi dünyasında Yunanca yaygındı. Fakat mesele Matta’nın hangi dili bildiği değildir. Mesele, Tanah’a ait olduğu ileri sürülen bir Tanrısal kehanetin nerede bulunduğudur.

Eğer Tanrı gerçekten Yeşaya aracılığıyla “Maşiah bakireden doğacaktır” diye bir kehanet vermiş olsaydı, bu anlam Yeşaya’nın kendi İbranice vahyinde bulunurdu.

Fakat İbranice metin bunu söylemez.

Kutsal Ruh’un Yeşaya’ya vermediği bir anlam, insan tarafından yapılmış tercümedeki tek bir kelime aracılığıyla Yeşaya’nın asıl kehaneti haline gelemez.

Hristiyan esin iddiası bu nedenle soruyu daha da keskinleştirir:

Aynı Kutsal Ruh hem Yeşaya’nın hem Matta’nın kaynağıysa, Matta’nın İsa için ihtiyaç duyduğu “bakire” kelimesi neden Yeşaya’nın İbranicesinde değil de Yunanca tercümede bulunmaktadır?

Bir tercüme, özgün vahiyden daha fazla vahiy taşıyamaz.

Matta Yeşaya’ya Ne Yapıyor?

Matta 1’de önce kendi doğum anlatısını verir. Miryam’ın Yosef ile birlikte olmadan gebe kaldığını ve gebeliğin Kutsal Ruh aracılığıyla meydana geldiğini anlatır. Daha sonra Yeşaya 7:14’ü getirir ve bunu anlattığı olayın gerçekleşmesi olarak sunar.

Yani bakireden doğum düşüncesi önce Matta’nın anlatısında vardır. Ardından Yunanca Yeşaya’daki parthenos kelimesi bu anlatıyla ilişkilendirilir.

Yeşaya’dan bakireden doğum öğretisi çıkmamaktadır.

Matta’nın bakireden doğum anlatısı Yeşaya’ya geri taşınmaktadır.

Yeşaya’nın Ahaz döneminde verdiği bir işaret, Matta’nın elinde İsa’nın doğumuna uygulanır. Böylece yaklaşık yedi yüzyıl önceki siyasi kriz için verilen peygamberlik sözü yeni bir Hristiyan anlam kazanır.

Fakat daha sonraki bir yazarın bir ayeti başka bir olaya uygulaması, ayetin başlangıçtan beri o olayı haber verdiğini göstermez.

Yeşaya’nın anlamı Yeşaya’nın kendi metnindedir.

İki Metni Yan Yana Koyduğumuzda

Yeşaya’da Ahaz vardır. Matta’da Yosef vardır.

Yeşaya’da Retsin ve Pekah’ın saldırısı vardır. Matta’da bu kriz yoktur.

Yeşaya’da çocuk, Retsin ile Pekah’ın çöküşünün zaman işaretidir. İsa doğduğunda bu iki kral yaklaşık yedi yüzyıldır ölüdür.

Yeşaya’da İbranice kelime ha-almahdır. Matta’nın kullandığı Yunanca kelime parthenostur.

Yeşaya erkek olmadan gebelik anlatmaz. Matta anlatır.

Yeşaya 8, aynı çocuk-işaret yapısını Maher-Şalal-Haş-Baz ile sürdürür. Matta bu tarihsel yapıyı İsa’ya uygulamaz.

Yeşaya’nın metni ile Matta’nın anlatısı aynı olaydan söz etmemektedir.

Matta, Yeşaya’nın bakireden doğacak İsa hakkında verdiği bir kehaneti aktarmamıştır. Ahaz dönemindeki bir Yeşaya ayetini Yunanca tercümedeki parthenos kelimesi üzerinden kendi İsa anlatısına uygulamıştır.

Sonuç

Yeşaya 7:14’ün bakireden doğacak İsa’yı haber verdiği iddiası Tanah’ın metninden çıkmaz.

İsa’dan önceye ait Yunanca Yeşaya 7:14 elyazması elimizde yoktur. Yunanca Yeşaya’nın MÖ ikinci yüzyıla tarihlendirilmesi akademik metin ve dil araştırmasının sonucudur; bugün gösterebildiğimiz erken fiziksel Yunanca Yeşaya tanıkları Hristiyanlık sonrasına aittir.

İsa’dan önceye ait İbranice Yeşaya ise elimizdedir. Büyük Yeşaya Parşömeni açıkça ha-almah okur. Aynı okuma başka bir Kumran Yeşaya tanığında da görülür.

Yeşaya’nın kendi bağlamı da sözün zamanını belirler. Ahaz, Retsin’den ve Pekah’tan korkmaktadır. Doğacak çocuk henüz iyiyi ve kötüyü ayırt edecek yaşa ulaşmadan bu iki kralın oluşturduğu tehdit sona erecektir. Yeşaya 8 aynı çocuk-işaret yapısını devam ettirir.

Matta’nın bakireden doğum bağlantısı İbranice Yeşaya’nın ha-almah kelimesinden değil, Yunanca tercümedeki parthenos kelimesinden doğar.

Bu durum Hristiyan esin iddiasını da doğrudan karşısına alır. Kutsal Ruh’un esinlediği kabul edilen Matta’nın İsa için kullandığı “bakire” bağlantısı, Tanrı’nın Yeşaya’ya verdiği İbranice sözde bulunmamaktadır. İddia, tercümenin kelimesinden hareketle kurulmaktadır.

Tanah bakireden doğacak bir Maşiah kehaneti vermemiştir. Yeşaya 7:14, Ahaz döneminde verilen bir işarettir. Matta bu işareti yüzyıllar sonra Yunanca tercüme üzerinden İsa’ya uygulamıştır. Hristiyan bakireden doğum kehaneti Yeşaya’nın öğretisi değil, Matta’nın Yeşaya’ya yüklediği Hristiyan yorumudur.