İsa, kaç tane eşeğe bindi?

Matta’nın Yeruşalayim’e giriş anlatısında bir eşek ve yanında bir sıpa vardır. Markos, Luka ve Yuhanna’da İsa’nın bindiği hayvan bir sıpadır. Matta, Zeharya’nın tek hayvanı betimleyen paralel ifadelerini iki hayvanlık bir sahneye dönüştürür ve bunu peygamberliğin gerçekleşmesi olarak sunar. Oysa Zeharya’nın anlattığı kralın görevi, bir şehre eşek üzerinde girmekten ibaret değildir: Uluslara barış getirecek ve hüküm sürecektir.

İsa bu Maşiah görevini yerine getirmemiştir. Eşeğe binme sahnesini onun Maşiah olduğunun kanıtı sayan Hristiyan iddia, peygamberin bildirdiği sonuçların yerine bir görüntü koyar. Matta’daki hayvan sayısının ve Yunanca zamirin incelenmesi de bu sahnenin Zeharya’dan nasıl kurulduğunu gösterir.

Zeharya’nın şiirinde tek hayvan

Zeharya 9:9, Tsiyon’u sevinmeye çağırır; kralın doğru, zafer kazanmış/kurtarılmış ve alçakgönüllü olarak geleceğini bildirir. Son ifade şöyledir: וְרֹכֵב עַל־חֲמוֹר וְעַל־עַיִר בֶּן־אֲתֹנוֹת — verokhev al hamor veal ayir ben atonot, “eşeğe, bir sıpaya, eşek yavrusuna binmiş olarak.” İkinci betimleme ilkini açar: Binilen eşek bir sıpadır. (Zeharya 9:9.)

İbranice şiirde bir düşünce, onunla ilişkili ikinci bir ifadeyle genişletilir veya belirginleştirilir. Ayetin başındaki “Tsiyon kızı” ve “Yeruşalayim kızı” aynı şehre seslenir. Eşek ve sıpa ifadeleri de aynı hayvanı betimler. וְ — ve bağlacı burada ikinci anlatımı birinciye bağlar; ikinci ifade ilkinin ne olduğunu açıklar.

Matta’nın sahnesi ise bu şiirsel paralelliği iki ayrı hayvan haline getirir. Zeharya’da bir eşeğin niteliği olan sıpa, Matta’da anne eşeğin yanında duran ikinci hayvana dönüşür. Metinler arasındaki fark doğrudan bu betimlemede ortaya çıkar.

Matta iki hayvan getirtiyor

Matta 21:2’de öğrencilerden bağlı bir eşek ve yanındaki sıpayı getirmeleri istenir. 21:7, ikisinin getirildiğini tekrar söyler. İki hayvan anlatının açık parçasıdır. 21:4–5 de bu olayı peygamberlik sözünün gerçekleşmesi olarak sunar; Yeşayahu 62:11’deki Tsiyon’a sesleniş, Zeharya 9:9’daki kral betimlemesiyle birleştirilir. (Matta 21:1–7.)

Markos 11:7’de sıpa getirilir ve üzerine giysiler konur. Luka 19:29–35’te İsa’nın bindirildiği hayvan da bir sıpadır. Yuhanna 12:14–15, onun bir sıpa bulup üzerine oturmasını Zeharya’daki sözle ilişkilendirir. Anne eşekle sıpayı birlikte getirme talimatı Matta’da yer alır. (Luka 19:29–35; Yuhanna 12:14–15.)

ABD Katolik Piskoposlar Konferansı’nın Matta açıklamaları da iki hayvanı, Matta’nın Zeharya’daki paralel ifadeleri iki ayrı hayvan olarak anlamasına bağlar. Böylece Hristiyan bir kaynak da bu metinsel ayrılığı kaydeder: Zeharya’nın tek hayvanı betimleyen sözü, Matta’nın anlatısında anne eşek ve sıpa olarak sahnelenmiştir. (USCCB, Matta 21:2 ve 21:4–5 notları.)

“Onların üzerine oturdu”: Hayvanlar mı, giysiler mi?

Matta 21:7’de hayvanların üzerine giysilerin konması anlatıldıktan sonra ἐπεκάθισεν ἐπάνω αὐτῶν — epekathisen epano auton, “onların üzerine oturdu” ifadesi gelir. Αὐτῶν — auton, çoğul bir zamirdir. Yunancada bu biçim hem ilgili eril hem de nötr çoğul sözcüklere bağlanabilir. Cümlede iki çoğul gönderme vardır: Hayvanlar ve giysiler. (Matta 21:7, Yunanca metin.)

Giysiler anlamındaki ἱμάτια — himatia, son zamirden hemen önce gelir. Zamiri giysilere bağlayan okumada İsa, serilmiş giysilerin üzerine oturur. USCCB’nin 21:7 notu ise zamiri iki hayvana bağlar ve ortaya çıkan görüntünün tuhaflığını belirtir. Zamirin gönderimi hakkındaki bu iki okuma, aynı anda iki hayvana binildiğini yalnız çoğul biçimden hareketle kesinleştirmeye izin vermez. Matta’nın sahnesinde iki hayvanın bulunduğu ise 21:2 ve 21:7’de açıkça yazılıdır.

ESV, BSB, BLB, CSB, HCSB, ISV ve NHEB gibi İngilizce çeviriler çoğul “them” biçimini korur. KJV’nin “thereon” ifadesi gönderme yapılan nesneyi yeniden adlandırmaz. NASB 1995, son ifadeyi giysilerin üzerine oturmak olarak açıklar. NET de çeviri notlarıyla bu cümleyi ele alır. Çevirilerdeki farklılık, Yunanca zamirin hangi önceki sözcüğe bağlandığıyla ilgilidir. (Matta 21:7 karşılaştırmalı çeviriler.)

Türkçedeki “İsa sıpaya bindi” çevirisi, son çoğul zamirin yerine tek bir hayvanın adını koyar. Böylece çevirmen, Yunancadaki ifadeyi aktarmakla kalmaz; neyin üzerine oturulduğunu da seçer. Okuyucuya zamirin kendisi yerine çözülmüş bir sahne verilir. Bunun sonucu, özgün cümledeki çoğul göndermenin Türkçe metinde görünmez hale gelmesidir.

Anlatıyı ayete benzetmek, peygamberliği gerçekleştirmek değildir

Matta, “bu söz yerine gelsin diye” diyerek giriş sahnesini önceki peygamberlik sözüne bağlar. Zeharya’dan aldığı görüntüyle İsa hakkındaki anlatıyı biçimlendirir; sonra bu benzerliği İsa’nın kimliğinin doğrulanması olarak sunar. Ancak sahnenin dayandırıldığı ayet ile sahnenin kendisi bağımsız iki kanıt değildir. İsa’yı Maşiah kabul eden anlatıcı, ayeti zaten bu kabulün içinden kullanmaktadır.

Eşeğe binmek, yalnız Maşiah’ın yapabileceği bir eylem değildir. Peygamberin betimlemesini bilen bir kişi aynı görüntüyü bilerek de oluşturabilir. Bir giriş sahnesinin doğruluğu veya ayete benzemesi, o kişinin Maşiah görevini yerine getirdiğini göstermez. Zeharya kralın kimliğini yaptığı iş ve kurduğu egemenlikle birlikte bildirir.

Zeharya 9:10’da anlatılan görev

Bir sonraki ayette savaş arabaları Efrayim’den, atlar Yeruşalayim’den kaldırılır; savaş yayı kırılır. Kral uluslara barış söyleyecek, egemenliği denizden denize, nehirden yeryüzünün uçlarına uzanacaktır. Alçakgönüllü kralın eşek üzerinde gelişi, savaş gücünün kaldırılması ve barışın kurulmasıyla aynı anlatının içindedir. (Zeharya 9:10.)

9:10’u önceki ayete bağlayan ve, süren konuyu izler: Aynı kral ve aynı egemenlik anlatılır. Metinde, kralın önce yalnız eşeğe bineceği, ardından ölüp belirsiz bir zamanda dönerek barışı kuracağı bir sıra yoktur. Hristiyanlığın iki geliş açıklaması, gerçekleşmemiş Maşiah görevlerini sonraya ertelemek için bu bütünlüğü böler.

Matta 10:34–35 ve Luka 12:51–53’te İsa’ya atfedilen barış ve ayrılık sözleri, aile üyeleri arasındaki inanç ayrılığını anlatır. Bu pasajlarda konu aile içindeki bölünmedir; Zeharya 9:10’da ise uluslar arasındaki savaşın kaldırılmasıdır. Ailelerin inanç yüzünden bölünmesini anlatmak, peygamberin vaat ettiği barışın gerçekleştiğini göstermez.

Rambam da Maşiah’ı yerine getirdiği görevlerle tanımlar: David hanedanının yönetimi, Tora düzeni, Bet haMikdaş’ın yeniden kurulması ve sürgünlerin toplanması. Maşiah iddiası, bu görevlerin başarılmasıyla doğrulanır. (Rambam, Hilhot Melahim 11:1–4.)

Matta’daki çoğul zamir ister giysilere ister hayvanlara bağlansın, Zeharya’nın vaat ettiği krallık ve barış İsa tarafından kurulmamıştır. Eşeğe binme anlatısını gerçekleşmiş Maşiah peygamberliği sayan Hristiyan iddia bu nedenle yanlıştır. İsa Maşiah değildir. Bir ayetin görüntüsünü anlatıya yerleştirmek, o ayetin bildirdiği görevi yerine getirmek değildir.

Kaynaklar

Zeharya 9:9–10; Yeşayahu 62:11; Matta 21:1–7, 10:34–35; Markos 11:1–11; Luka 19:29–35, 12:51–53; Yuhanna 12:14–15. Yunanca metin: Nestle 1904 ve Westcott–Hort metinleri, Matta 21:7. USCCB, Matta 21:2, 21:4–5 ve 21:7 açıklamaları. Rambam, Hilhot Melahim 11. Rabbi Tovia Singer, Let’s Get Biblical.