Yapay Zekâ, Küresel Bilinç ve Etik Dönemi
Yapay zekâ, Yahudi kaynaklarında Maşiahın, yani Tanah’ın vaat ettiği David soyundan kralın gelişinin bir işareti olarak verilmez. Zohar yapay zekâdan, internetten veya modern bilgisayarlardan söz etmez. Tsefanya’nın “pak dil” kehaneti makine çevirisini tarif etmez. Yeşayahu’nun “dünya HaŞem, yani Tanrı bilgisiyle dolacak” sözü de veri miktarının artacağını söylemekten çok daha derin bir anlam taşır.
Bununla birlikte yapay zekâ, diller arasındaki engelleri azaltan, büyük kaynak koleksiyonlarını tarayan ve insanların metinleri karşılaştırmasını kolaylaştıran güçlü bir araçtır. Bu nedenle onun Yahudi düşüncesi açısından asıl sorusu “Maşiah’ı getirecek mi?” değil, hakikati öğrenme ve doğru yaşama görevinde nasıl kullanılacağıdır.
Bilgiye ulaşmanın şartları değişti
Geçmişte eski bir metni özgün dilinde okumak, farklı elyazmalarını karşılaştırmak ve yüzyıllar boyunca gelişen yorumları izlemek büyük kütüphanelere, dil bilgisine ve uzmanlığa erişim gerektiriyordu. Bugün dijital metin koleksiyonları bu kaynakların önemli bir bölümünü dünyanın her yerinden erişilebilir hale getirdi.
Yapay zekâ bu değişimi daha da hızlandırabilir. İbranice bir kelimenin farklı ayetlerdeki kullanımları bulunabilir, birkaç çeviri yan yana getirilebilir, bir yorumun dayandığı kaynak aranabilir ve büyük metin kümeleri kısa sürede taranabilir.
Bu gerçek bir imkândır. Fakat hız, doğrulukla aynı şey değildir. Yapay zekâ yanlış bilgi üretebilir, olmayan kaynaklar uydurabilir ve hatalı bir sonucu kendinden emin bir dille sunabilir. Bu nedenle yapay zekânın sözü delil değildir; delil, gösterdiği ve doğrulanabilen kaynaktır.
Zohar’ın 5600 yılı hakkındaki sözü
Zohar, Vayera 117a’da altıncı binyılın altı yüzüncü yılında “yukarıdaki bilgelik kapılarının” ve “aşağıdaki bilgelik kaynaklarının” açılacağından söz eder. İbrani takvimindeki 5600 yılı yaklaşık 1839–1840 dönemine karşılık gelir. Zohar, Noah’ın altı yüzüncü yılında “büyük derinliğin kaynaklarının” ve “göklerin pencerelerinin” açılması dilini gelecekteki bilgelik açılımına uygular.
Fakat Zohar “yukarıdaki bilgelik Kabala’dır, aşağıdaki bilgelik modern bilimdir” diye açık bir tanım vermez. Yapay zekâdan hiç söz etmez. Bu yüzden Zohar 117a’yı “yapay zekâ önceden haber verilmiştir” diye sunmak kaynakta olmayan bir cümleyi kaynağa eklemek olur.
Aryeh Kaplan’ın modern bilim yorumu
Rabbi Aryeh Kaplan, The Real Messiah adlı eserinde Zohar’ın “aşağıdaki bilgelik kaynakları” sözünü modern bilimsel ve teknolojik gelişmeyle ilişkilendirir. 1840 çevresini modern bilim ve teknoloji devriminin başlangıç dönemlerinden biri olarak okur.
Bu önemli bir modern Yahudi yorumudur; fakat Zohar’ın açık kelime anlamıyla aynı şey değildir. Doğru ifade şudur: Zohar bir bilgelik açılımından söz eder; Rabbi Aryeh Kaplan bu açılımın aşağı yönünü modern bilim ve teknolojiyle ilişkilendirir. Yapay zekâyı bu çizginin daha sonraki bir örneği olarak görmek mümkün bir modern yorumdur, klasik kaynağın kesin öğretisi değildir.
Rambam’a göre tarih bazen yanlış fikirleri bile hazırlıkta kullanabilir
Rambam, Hilhot Melahim 11’in sansürsüz metninde Hristiyanlık ve İslam’ın tarih içindeki etkisini şaşırtıcı bir biçimde ele alır. Bu dinlerin birçok yanlış öğreti yaydığını açıkça söyler; buna rağmen Tora, mitsvalar ve Maşiah kavramlarının dünyanın geniş bölgelerinde bilinmesine de yol açtıklarını belirtir.
Rambam’ın düşüncesi “bütün dinler aynı hakikati öğretir” değildir. Tam tersine gerçek Maşiah geldiğinde halkların yanlış miras aldıklarını anlayacaklarını söyler. Onun noktası, HaŞem’in tarih içindeki yönetiminin insanların yanlışlarını bile sonunda doğru amaca yöneltebilmesidir.
Bu düşünce yapay zekâya doğrudan uygulanmış bir Rambam öğretisi değildir. Rambam bilgisayar, internet veya yapay zekâ hakkında bir kehanet vermez. Buradan çıkarılabilecek daha sınırlı ilke, tarihsel araçların niyetlerinden farklı sonuçlara hizmet edebileceğidir.
Yapay zekâ dinî iddiaları karşılaştırmayı kolaylaştırabilir
Bir Hristiyan yorumunun Tanah’taki belirli bir ayete dayandığı söyleniyorsa, yapay zekâ ayetin İbranicesini, aynı kelimenin diğer kullanımlarını, bölümün bağlamını ve klasik Yahudi yorumlarını bulmaya yardımcı olabilir. Aynı yöntem İslam, Yahudilik veya başka herhangi bir gelenek içindeki metinsel iddialara da uygulanabilir.
Bu, makinenin dinî hakikate hükmettiği anlamına gelmez. Yapay zekâ hangi metnin kutsal olduğunu belirleyemez ve HaŞem adına hüküm veremez. Fakat “bu kaynak gerçekten bunu söylüyor mu?” sorusunun araştırılmasını çok daha kolay hale getirebilir.
Bilgi duvarlarının yıkılması hakikati otomatik olarak kabul ettirmez
Bir insanın yanlış düşünmesinin tek nedeni bilgiye ulaşamaması değildir. Kimlik, aile, toplum, alışkanlık, çıkar ve korku da insanın kararlarını etkiler. Bir metnin özgün diline ulaşmak bu sorunları otomatik olarak çözmez.
Bu nedenle bilgiye erişimin artması özgür seçimi ortadan kaldırmaz. Tam tersine sorumluluğu artırabilir. Kişi artık kaynağı görebiliyor, karşılaştırabiliyor ve yanlış aktarılan sözü denetleyebiliyorsa, neyi kabul ettiğine daha bilinçli biçimde karar verir.
Ortak dil ile tek tip düşünce aynı şey değildir
Yapay zekâ destekli çeviri farklı dilleri konuşan insanların aynı metni incelemesini kolaylaştırabilir. Bu, bütün dillerin ortadan kalkması veya herkesin aynı düşünceye zorlanması anlamına gelmez.
Daha önemli olan, kelimelerin arkasındaki kavramların açıklanabilmesidir. “Tora”, “berit” (antlaşma), “Maşiah”, “peygamberlik”, “kurtuluş” veya “Tanrı’nın Birliği” gibi kavramlar başka dillere çevrildiğinde aynı kelime farklı geleneklerde farklı anlamlar taşıyabilir. İyi bir araştırma yalnız kelimeyi değil, kavramın kaynağını ve tarihini de gösterir.
Tsefanya’nın “pak dili” yapay zekâ kehaneti değildir
Tsefanya 3:9’da HaŞem, halklara “pak bir dil” vereceğini; onların HaŞem’in Adını çağırıp O’na birlikte hizmet edeceklerini bildirir. Ayetin hedefi ortak ibadet ve HaŞem’e yöneliştir.
Bu ayeti “gelecekte otomatik çeviri teknolojisi çıkacak” şeklinde okumak Tsefanya’nın söylediğinden fazlasıdır. Yapay zekâ farklı halkların birbirini anlamasına yardım edebilir; fakat bu, ayetin teknolojiyi önceden bildirdiğini göstermez.
Modern bir uygulama olarak şu söylenebilir: dil engellerinin azalması, farklı halkların aynı kaynakları inceleyebilmesini kolaylaştırır. Bu, Tsefanya’daki ortak yönelişin gerçekleşebileceği bir ortamla uyumlu olabilir. “Tsefanya yapay zekâyı haber verdi” denemez.
Yeşayahu 11:9’daki bilgi, veri miktarı değildir
Yeşayahu Maşiah dönemini anlatırken “yeryüzü, suların denizi kaplaması gibi HaŞem bilgisiyle dolacak” der. Buradaki merkez daat HaŞem, yani HaŞem’in bilinmesidir. Daha çok kitap, daha hızlı işlemci veya daha büyük veri tabanı tek başına bu peygamberliği gerçekleştirmez.
Bir insan milyonlarca metne ulaşabilir ve yine de yanlış, kibirli veya ahlaksız yaşayabilir. Bilginin Tora’daki amacı yalnız zihni doldurmak değildir. Reşit Hohma’nın girişinde de Tora öğreniminin hedefi teşuva ve iyi eylemle ilişkilendirilir: bilgelik davranışa dönüşmelidir.
Daat: bilmek ile yaşamak arasındaki bağ
Yahudi düşüncesinde daat yalnız veri depolamak değildir. Bağlama göre bilginin insanın bilincine yerleşmesini ve davranışını etkilemesini ifade edebilir. Bir şeyi doğru olarak bilip hayatını ona göre hiç değiştirmemek, bilginin tamamlanmış biçimi değildir.
Yapay zekânın sınırı burada çok belirgindir. Kaynağı bulabilir; fakat insanın yerine teşuva yapamaz. Mitsva yerine getiremez. Ahlaki sorumluluğu üstlenemez. HaŞem’i sevme, adaletli davranma veya zarar verdiği insanla barışma görevini insanın elinden alamaz.
Yapay zekâ yanılmaz bir otorite değildir
Modern üretken yapay zekâ sistemleri bazen gerçekte bulunmayan bilgi ve kaynaklar üretir. NIST bu sorunu confabulation, yani sistemin yanlış içeriği gerçekmiş gibi üretmesi başlığı altında tanımlar. Uydurulmuş alıntılar ve kaynaklar da bu riskin içindedir.
Bu nedenle “yapay zekâ böyle söyledi” hiçbir Yahudi araştırmasında kaynak değildir. Doğru yöntem şudur: yapay zekâ metni bulur, araştırmacı kaynağı açar, İbraniceyi ve bağlamı kontrol eder, klasik yorumları karşılaştırır ve ancak bundan sonra sonuca varır.
Yapay zekâ Maşiah dönemini hızlandırabilir mi?
Klasik kaynaklarda “yapay zekâ Maşiah’ın gelişini hızlandıracaktır” diye bir öğreti yoktur. Bunu kesin bilgi gibi söylemek doğru değildir. Maşiah’ın gelişini belirli bir modern teknolojiye bağlamak da kaynakların verdiği yetkinin ötesine geçer.
Daha sınırlı bir sonuç kurulabilir. Bir araç Tora öğrenimini kolaylaştırıyor, yanlış aktarımları ortaya çıkarıyor, diller arasındaki engeli azaltıyor ve insanların birbirini daha iyi anlamasına yardım ediyorsa doğru kullanıldığında iyi bir amaca hizmet edebilir. Aynı araç propaganda, sahte bilgi, manipülasyon ve gözetim için kullanılırsa bunun tersine hizmet eder.
Dolayısıyla yapay zekânın bir Tikun, yani onarım aracı olup olmadığı teknolojinin kendisinde yazılı değildir. Bu dille konuşacaksak, belirleyici olan insanın aracı hangi amaçla ve hangi ahlaki sınırlar içinde kullandığıdır.
Maşiah’a hazırlık neyle ölçülür?
Tanah Maşiah dönemini daha hızlı bilgi işlemle değil; İsrael’in dönüşü, adalet, barış, Tora’nın yayılması ve HaŞem bilgisinin dünyayı doldurmasıyla tanımlar. Teknoloji ancak bu amaçlara hizmet ettiği ölçüde yardımcı araç olabilir.
Bir toplum çok gelişmiş teknolojiye sahip olup aynı anda yalan, şiddet ve adaletsizliği büyütebilir. Bu nedenle teknik ilerleme ile ruhsal ilerleme aynı şey değildir. Yahudi ölçütü insanın ne kadar güçlü araçlar yaptığı değil, bu gücü HaŞem’in istediği doğruluk ve adalet için kullanıp kullanmadığıdır.
Hakikatin önündeki son engel teknoloji değildir
Kaynaklara ulaşamamak büyük bir engeldi ve hâlâ birçok yerde öyledir. Yapay zekâ bu engeli azaltabilir. Fakat insanın temel sorunu yalnız erişim değildir. İnsan bazen gördüğü doğruyu yaşamak istemez.
Bu nedenle en gelişmiş bilgi sistemi bile teşuvanın yerini alamaz. Tora bilgisi davranışa, adalete ve mitsvaya dönüşmediğinde insan yalnız daha çok şey bilen biri olur; daha doğru biri olmak zorunda değildir.
Sonuç
Yapay zekâ çok güçlü bir araştırma, çeviri ve karşılaştırma aracıdır. Klasik metinlere erişimi genişletebilir, farklı dilleri birbirine yaklaştırabilir ve daha önce uzmanlık gerektiren birçok metinsel kontrolü kolaylaştırabilir.
Fakat Zohar yapay zekâyı haber vermez. Tsefanya’nın pak dili makine çevirisi değildir. Yeşayahu’nun HaŞem bilgisi veri bolluğu değildir. Rambam’ın tarihsel hazırlık öğretisi de bilgisayar teknolojisi hakkında bir kehanet değildir.
Yapay zekâyı Maşiah’ın kanıtı veya kurtuluşun motoru yapmak kaynaklara aykırıdır. Onu küçümsemek de gerekmez. Doğru kullanıldığında Tora araştırmasına, kaynak doğrulamasına ve insanlar arasındaki anlayışa hizmet edebilir. Değeri, ne kadar “zeki” olduğuyla değil, insanı hakikate ve doğru eyleme ne ölçüde yaklaştırdığıyla belirlenir.
Temel kaynaklar
Zohar I, Vayera 117a–118a; Tsefanya 3:9; Yeşayahu 11:9; Rambam, Hilhot Melahim 11–12, sansürsüz metin; Rabbi Aryeh Kaplan, The Real Messiah; Reşit Hohma, giriş; NIST, Artificial Intelligence Risk Management Framework: Generative Artificial Intelligence Profile, NIST AI 600-1, “Confabulation” bölümü.
